Къокъаб жаваб .
2024 соналъ Lancet комиссиялъ бихьизабуна деменция рагӀалде баккигун хурхараб, хисизабизе кӀолеб 14 фактор: лъай-хъвай дагьлъи, гӀинтӀами загӀиплъи, борхатаб LDL холестерин, депрессия, бетӀералъул ругънал, багъа-бачари камлъи, диабет, тӀамах цӀай, борхатаб давление, цӀикӀкӀараб цӀай, гьекъолъи цӀикӀкӀин, жамагӀаталдаса батӀалъи, гьава чӀунти ва дару гьабичӀеб берал загӀиплъи. ТӀолго дунялалда ругел хӀужабазул гӀага-шагарго 45% гьезда хурхараблъун рикӀкӀуна, амма щивав чиясе гьелъ кинабгwork мухӀканлъи кьоларо.
- Гьеб 14 фактор кинабниги гӀумруялъул мухъазда тӀибитӀун буго: цояб бачӀуна гӀолохъанго, анцӀгояб гӀумруялъул бакьулъ, лъабгояб херав заманалда.
- ГӀумруялъул бакьулъ гӀинтӀами загӀиплъи ва борхатаб LDL холестерин дунялалда деменциялъул щибаб 7% хӀужагун хурхун буго — гьел руго бищун чӀахӀиял бутӀаби.
- Гьел процентал ккола тӀолго халкъалъул къиматал, гьезул гӀилла-хӀасил бугин абураб пикруялда рекъон. Цо-цо хурхенал батизе бегьула бутӀадулаб гурони гьечӀел.
- Ригь ва генал хисизаризе кӀоларо, гьелги ккола аслиял факторлъун. 14 хӀинкъи дагь гьабиялъ киназего деменция ккечӀого хутӀизе мухӀканлъи кьоларо.
- ТӀалаб гьарулел аслиял ишал — давление, гӀин ва берал хал гьаби — киналго рахъазул сахлъиялъе пайдаял руго, гьел тохтургун дандразизе лъикӀ буго.
Гьаб гьумералда (7 разделал)
ХӀинкъиялъул фактор ккола цо унти баккиялъул рес цӀикӀкӀинабулеб жо. Гьеб кибго гӀиллалъун кколаро, ва гьеб батиялъ нужеда деменция ккезе бугин абураб рагӀи гуро. Гьаб гьумералда бихьизабун буго 2024 соналъул Lancet комиссиялъ хисизабизе кӀолин рикӀкӀараб 14 фактор, цӀех-рехаз гьел щибгун хурхинарулел ва тохтургун щиб дандразизе бегьулеб.
ГӀатӀидаб сурат лъазе, гьездаго гьоркьоб чӀахӀиял сина-гьавиязул хӀасилал, байбихьизе бегьула гьаб макъалаялдасан: Деменция ккечӀого букӀине гьабизе бегьулищ? ЦӀех-рехаз щиб бицунеб. Гьаб ккола гӀаммаб баян, тохтурасул маслигьат гуро; ралагье нижер медицинаялъул жавабчилъиялдаса инкар гьаби.
Кинал кколел деменциялъул 14 хӀинкъиялъул фактор?
Деменциялъул 27 цӀех-рехчияс хъвараб 2024 соналъул Lancet комиссиялъ къимат кьуна, хисизабизе кӀолеб 14 хӀинкъиялъул фактор тӀолго дунялалда деменциялъул гӀага-шагарго 45% хӀужагун хурхараб букӀиналда. ГьоркьегӀан бихьизабураб щибаб факторалъул процент ккола комиссиялъул къимат, гӀадатиял рикӀкӀеназда къотӀ-хьвачӀ гьабураб. Гьел процентал цоцада тӀаде ккола, щай гурелъул гӀемерисел гӀадамазухъ цадахъго чанго фактор дандечӀвала, гьединлъидал гьел цоцада жубан 45% гурони цӀикӀкӀунаро.
| ХӀинкъиялъул фактор | ГӀумруялъул мухъ | ХӀужабазул бутӀа | ЦӀех-рехаз щиб хурхинарулеб | Нужеца щиб гьабизе кӀолеб |
|---|---|---|---|---|
| Лъай-хъвай дагьлъи | ГӀолохъанаб заман | 5% | Макаталда дагьал сонал рарав чиясул хӀинкъи цӀикӀкӀун букӀине бегьула. ГӀумруялъул бакьулъ пикруялъул ишал гьарулев чиясда унти дагьго бачӀин бихьула, мактаб лъугӀичӀезухъцин. | ГӀумруялъул щибаб ригьалда лъай босе, пикру хӀалтӀизабулел ишал гьаре: цӀализе, гьунарал камил гьаризе, дарс босизе, цогидазулгун гӀахьаллъун хӀай гьабизе. |
| ГӀинтӀами загӀиплъи | ГӀумруялъул бакьулъ | 7% | Дару гьабичӀеб гӀинтӀами загӀиплъи хурхун буго цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда. ГӀадамазухъ хадур халатаб заманалъ халккурал цӀех-рехаз бихьизабула, гӀинтӀамиялъул алатал хӀалтӀизариялъ хӀинкъи дагь гьабизе бегьулеблъи. | ГӀинтӀами хал гьабизе кье. ГӀинтӀамиялъул алатаз кумек гьабизе бегьулищ абун гьикъе, тохтурас тӀалаб гьабуни, гьел ретӀе. ЧӀахӀиял гьаркьаздаса гӀундул цӀуне. |
| Борхатаб LDL холестерин | ГӀумруялъул бакьулъ (гӀага-шагарго 40 соналдаса) | 7% | ГӀумруялъул бакьулъ борхатаб LDL («квешаб») холестерин цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. Халккурал цӀех-рехаз статинал хӀалтӀизари хӀинкъи дагьлъигун хурхинарула, амма херав заманалда гьарурал сина-гьавияз гьеб бихьизабичӀо. | Тохтурасда гьикъе холестерин хал гьабизе кколиш ва гьелъие щиб дару-гӀамал бугеб. |
| Депрессия | ГӀумруялъул бакьулъ | 3% | Депрессия хурхун буго цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда. Херав заманалда депрессия деменциялъул цебесеб ишараги букӀине бегьула. | КӀиго анкьидаса цӀикӀкӀун рокьи гьечӀолъи яги рокьукълъи халат бахъани, тохтурасда бице. Депрессия сах гьабизе бегьулеб унти буго. |
| БетӀералъул ругъун | ГӀумруялъул бакьулъ | 3% | Щибаб ригьалда ва киса-бон ккараб бетӀералъул ругъун, гьездаго гьоркьоб спорталъул къеркьей, цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. | Велосипед рачилаго ва къеркьеялъул спорталда каска ретӀе. РечӀчӀиналдаса цӀунизе маслигьат гьикъе. БетӀералда ругъун ккани, рахӀат босе ва тохтурасда бихьизабе. |
| Багъа-бачари камлъи | ГӀумруялъул бакьулъ | 2% | Черх багъа-бачизабулел ва спорт гьабулел гӀадамазда деменция ккезе рес дагьаб буго. Сина-гьавиязул хӀасилал жеги дагьал руго. | Нужее кинаб багъа-бачари хӀинкъи гьечӀеблъун кколеб ва кинаб бокьулеб абун гьикъе. Ралагье нижер багъа-бачариялъул нухмалъиялде. |
| Диабет | ГӀумруялъул бакьулъ | 2% | Диабет, хасго гӀумруялъул бакьулъ байбихьараб яги халат бахъараб, цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. | Бидалъул шагьар хал гьабизе кье. Диабет батани, сахлъиялъул хӀалтӀухъабазулгун цадахъ хӀинкъи гьечӀого гьеб кверде босе. |
| ТӀамах цӀай | ГӀумруялъул бакьулъ | 2% | ТӀамах цӀай цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. ЦӀех-рехаз бихьизабуна тӀамах цӀай тарал чагӀазухъ цӀалел гӀадамазухъ гӀадинаб цӀикӀкӀараб хӀинкъи хутӀулареблъи. | ТӀамах чӀезабизе кумек гьикъе. Щибаб ригьалда тӀамах цӀай тезе бегьула ва пайдаяб буго. |
| Борхатаб давление | ГӀумруялъул бакьулъ | 2% | ГӀумруялъул бакьулъ борхатаб давление цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. Давлениялъул дарабазул сина-гьавияз бихьизабула деменциялъул яги пикру загӀиплъиялъул хӀинкъи дагьаб гӀодобе ккезе бегьулеблъи. | Нужерго давлениялъул рикӀкӀенал лъай. Комиссиялъ маслигьат гьабула 40 соналдаса хадуб тӀоцебесеб рикӀкӀен 130 яги гьелдаса гӀодобе букӀине; нужее кинаб даража данде кколеб гьикъе. |
| ЦӀикӀкӀараб цӀай | ГӀумруялъул бакьулъ | 1% | ГӀумруялъул бакьулъ черхалъул цӀай цӀикӀкӀин хурхун буго кӀудияб хӀинкъиялда, гьелъ диабет баккиги цебе бачуна. | Тохтурасда нужее кинаб черхалъул бакӀлъи данде кколеб гьикъе. Херал гӀадамаз тохтурасул маслигьат гьечӀого квен дагь гьабизе бегьуларо. |
| Гьекъолъи цӀикӀкӀин | ГӀумруялъул бакьулъ | 1% | Спиртлияб гьекъолъи цӀикӀкӀин цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. ГӀодове виччан гьекъолъи дагь гьабиялъ хӀинкъи гӀодобе ккезабизе бегьула. | Нужее хӀинкъи гьечӀеб гӀурхъи кинаб бугеб гьикъе, хасго дарабигун цадахъ. |
| ЖамагӀаталдаса батӀалъи | Херав заман | 5% | ГӀадамалгун дагьал бухьанал рукӀин цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. | Нужее бокьулеб нухда гӀадамалгун гьоркьорлъи цӀуне. Ралагье нижер гӀадамалгун бухьанал цӀуниялъул нухмалъиялде. |
| Гьава чӀунти | Херав заман | 3% | ЧӀунтараб гьаваялда жаниб гӀумру гьаби цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. ЦӀех-рехаз бацӀцӀадаб гьава дагьараб хӀинкъиялда хурхинарула. | Гьаб ккола жамагӀаталъул ва пачалихъалъул иш. Гьаваялъул хӀал лъай ва чӀунтарал къоязда къватӀиб заман дагь гьабе. |
| Дару гьабичӀеб берал загӀиплъи | Херав заман | 2% | Сах гьабичӀеб берзул унти цӀикӀкӀараб хӀинкъиялда хурхун буго. АЦШ-ялда гьабураб кӀудияб цӀех-рехалъ катарактаялъул операция хурхинабуна дагьараб хӀинкъиялда. | Берал мухӀканго хал гьарулел рукӀине ккола. Катаракта гӀадинал унтабазе дару гьабизе бегьулищ гьикъе. |
Гьал процентазда кин божизе кколеб?
МухӀканго. Комиссиялъул жиндирго докладалда кӀвар кьезе кколел чанго пикру буго:
- Гьел хурхун руго тӀолго халкъалда, хасав чиясда гуро. Лондон университеталъул колледжалъул докладалъул къокъаб баяналда бихьизабун буго, хӀинкъи дагь гьаби тӀолабго халкъалъе кумеклъун кколин, амма щивав чиясе деменция ккечӀого хутӀизе мухӀканлъи кьоларин.
- Гьезда жаниб гӀилла ва хӀасил букӀин гӀаммго рикӀкӀуна. Автораз гьоркье рачун руго мухӀканал мухӀканлъаби ругел жал гурони, амма бицунеб буго цо-цо хурхенал бутӀадулал гурони гьечӀин.
- Гьел руго тӀолго дунялалъул рикӀкӀенал. ГӀемерисел баянал босун руго бечедал пачалихъаздаса, щибаб улкаялъул яги жамагӀаталъул хӀакъикъияб бутӀа батӀияб букӀине бегьула.
- ГьитӀинал процентазулги кӀвар буго. ТӀолго дунялалда 2% хӀужагун хурхараб факторалъ гӀемер гӀадамазе асар гьабула.
Кинал хӀинкъиялъул фактор жубан ругел 2024 соналъ?
2024 соналъул докладалъ 2020 соналъул 12 факторалда тӀаде кӀиго фактор жубана:
- ГӀумруялъул бакьулъ борхатаб LDL холестерин, хурхун буго гӀага-шагарго 7% хӀужагун.
- Херав заманалда дару гьабичӀеб берал загӀиплъи, хурхун буго гӀага-шагарго 2% хӀужагун.
Кинал хӀинкъиялъул фактор хисизабизе кӀоларел?
Херал гӀадамазул сахлъиялъул миллияб институталъ (NIA) бицухъе, ригь ккола Альцгеймерил бищун кӀудияб лъалеб хӀинкъиялъул фактор, гьеб щив чиясдаги хисизабизе кӀоларо. Геназги кӀвар бугеб бутӀа ккола; Альцгеймерил хӀинкъигун хурхараб цо машгьураб ген буго APOE. NIA-ялъ тӀаде жубалеб буго, гӀалимзабазда жеги тӀолабго бичӀчӀулеб гьечӀин гӀемерисел гӀадамазда Альцгеймер щай баккулеб. Lancet комиссиялъ бихьизабулеб буго, хисизабизе кӀолел хӀинкъиял дагь гьабизе бегьулин чиясул генетикияб хӀинкъи кинаб бугониги.
Ригь ва генал кӀудияб гӀиллалъун букӀиналъ, гьаб 14 фактор гьечӀел чанги гӀадамаздацин деменция рагӀалде баккула. Гьелда жаниб лъилниги гӀайиб гьечӀо.
Сина-гьавиязул хӀасилаз щиб бицунеб гьал хӀинкъиял хисизариялъул?
ХӀинкъиялъул фактор деменциягун хурхинаби ва гьеб хисизабиялъ деменциялъул хӀинкъи дагь гьабулин субутӀ гьаби цожо гуро. Сина-гьавиязул хӀасилал кин ругел чанго мисал:
- Давление. SPRINT MIND сина-гьавиялда бихьана, давлениялъул даража гӀодобе ккезабиялъ загьирго дагь гьабуна пикру загӀиплъи. Гьелъ мухӀканго дагь гьабичӀо деменция, амма гьеб бихьизабизе сина-гьави гьитӀинаб букӀинеги рес буго (SPRINT MIND JAMA-ялда).
- ГӀинтӀамиялъул алатал. Lancet комиссиялъ бицуна лъабго соналъ гьабураб гӀинтӀамиялъул алатазул сина-гьавиялъ тӀолабго пикруялде кӀудияб асар гьабичӀин, амма кӀудияб хӀинкъи бугел гӀадамазул къокъаялъе пайда кьунин. ГӀадамазухъ хадур халатаб заманалъ халккурал цӀех-рехаз бихьизабула гӀинтӀамиялъул алатал хӀалтӀизариялъ хӀинкъи дагь гьабизе бегьулеблъи. Нижер гӀинтӀамиялъул нухмалъиялда цӀикӀкӀун баянал руго.
- Черх багъа-бачизаби. Херал гӀадамазул сахлъиялъул миллияб институталъ бицухъе, багъа-бачариялъ пикру загӀиплъи яги Альцгеймер ккечӀого толин яги лъодозабулин абизе гӀураб клиникияб сина-гьавиязул хӀасилал гьечӀо, амма цо-цо цӀех-рехаз бихьизабула гьелъ ригьалда хурхараб загӀиплъиялде кумек гьабизе бегьулеблъи (NIA-ялъ Альцгеймер ккечӀого букӀиналъул бицунеб).
Деменция баккизегӀан халат бахъунел сина-гьавиял заманалъул рахъалъ халатал ва цӀакъ хираял руго, гьединлъидал чанги факторазе бищун лъикӀал баянал хадур халатаб заманалъ халккурал цӀех-рехаздасан щвезе руго. Гьеб баян пайдаяб буго, амма сина-гьавиялдаса загӀипаб буго.
Кьижи ва квен кин кколеб?
Комиссиялъ кьижи ва кванил низам хал гьабуна, амма гьел сияхӀалда тӀаде жубачӀо, щай гурелъул чӀахӀиял ва мухӀканал мухӀканлъаби гӀураб къадаралда рукӀинчӀо. Нижер кьижулъиялъул ва кванил низамалъул нухмалъиязда лъалебщиналъул бицун буго.
Тохтургун гара-чӀвари гьабизе
Щибаб соналъ тохтурасда сахлъи хал гьабизе кьеялъул заман лъикӀаб буго гьал темаби дандразизе. Нужеца гьаб сияхӀ босун гьикъизе бегьула:
- Дир давление, бидулъ шагьар ва холестерин кин бугеб, ва гьездаса цоялъе кӀвар кьезе кколищ?
- Дир гӀундул ва берал хал гьабизе кколищ?
- Дица гьабулеб багъа-бачари дие хӀинкъи гьечӀеб ва гӀураб бугищ?
- Дица ритӀулел дарабаз ракӀалде щвеялде яги пикруялде квешаб асар гьабизе бегьулищ?
Дараби, квен, сордо-къоялъ квен тей, багъа-бачари яги витаминал хисизарилелде цебе, тохтурасулгун гара-чӀвари гьабе. Нужеда яги нужеца кӀвар кьолев чиясда цевеккун лъачӀого пикру мекъи ккани, черхалъул цо рахъ загӀиплъани яги кӀалъазе захӀматлъани, ахӀе 112 номерде.
ГӀаммал суалал .
Кинал кколел деменциялъул хисизабизе кӀолеб 14 хӀинкъиялъул фактор?
2024 соналъул Lancet комиссиялъ бихьизабуна: лъай-хъвай дагьлъи, гӀинтӀами загӀиплъи, борхатаб LDL холестерин, депрессия, бетӀералъул ругънал, багъа-бачари камлъи, диабет, тӀамах цӀай, борхатаб давление, цӀикӀкӀараб цӀай, гьекъолъи цӀикӀкӀин, жамагӀаталдаса батӀалъи, гьава чӀунти ва дару гьабичӀеб берал загӀиплъи. ТӀолго дунялалда деменция рагӀалде баккиялъул бащдаб къадаралда гьел хурхун руго.
Деменциялъул бищунго кӀвар бугеб фактор кинаб кколеб?
Дунялалъул халкъалда гьоркьоб комиссиялъ къимат кьуна, гӀумруялъул бакьулъ гӀинтӀами загӀиплъи ва борхатаб LDL холестерин щибаб 7% хӀужагун хурхараб букӀиналда. Гьелда хадур рачӀуна лъай-хъвай дагьлъи ва жамагӀаталдаса батӀалъи — щибаб 5%. Хасав чиясе бищунго кӀвар бугеб жо жиндирго сахлъиялда бараблъидал, тохтурасул маслигьат бищун лъикӀаб нухмалъи ккола.
2024 соналъ кӀиго цӀияб фактор тӀаде жубан бугищ?
У, жубан буго. 2024 соналъул докладалъ 2020 соналъ бихьизабураб 12 факторалда тӀаде жубана гӀумруялъул бакьулъ борхатаб LDL (заралаб) холестерин ва херав заманалда дару гьабичӀеб берал загӀиплъи. Комиссиялъ гьел хурхинаруна гӀага-шагарго 7% ва 2% хӀужабазгун.
Ригь кколищ хисизабизе кӀолеб факторлъун?
Гуро, кколаро. Ригь ккола Альцгеймерил унти рагӀалде баккиялъул бищунго кӀудияб машгьураб фактор, гьеб хисизабизе кӀоларо. Геназулги кӀудияб бутӀа буго. Гьаб гьумералда ругел 14 фактор ккола цӀех-рехазда рекъон хисизабизе рес бугел жал.
Источники
Нижеца ссылка гьаб гьумер мугъчӀвай гьабулел гӀуцӀабазде ва цӀех-рехазде. Щибаб хал гьабулеб букӀана гьумер цӀигьабураб мехалъ.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)