Jawawu karawa
2024 Lanet Commission ye dementia risk factor 14 faltəro walzəna bayyənadə: ilim gana, fando kənza, LDL cholesterol kura, karəgə kuttu, kəla ro zaktə, kəla cidajinba, diabetes, sigaret yaskə, bu kəbu kura, kəla ngəwu kura, lele kura yaskə, am-a kəltəmba, karəgə samno dinawa-a kuru shim kənza dəgaltəro koltəmbawo. Samma ro duniabe lan tajirwa dəye kashi 45 ro kəlzəna, amma kam falro tabbata bawo.
- Factor 14 adəye kərmai sammaa gotəna: fal kərmai badiyarambe lan, mewu kərmai dawube lan, kuru yaskə kərmai ngəlaibe lan.
- Kərmai dawube lan fando kənza-a LDL cholesterol kura-a, ndusoye duniabe lan dementia tajirwa dəye kashi 7-a kəlzəna, adəye factor fallaye kura wo.
- Kashi adəye jamaabe ro lissafa, kuru dalil-a nəmkəlzəna ro gotəna. Kəlzəna laa nduliso dalil gənatə mbeji.
- Sa-a jinsin-a, kam faltəro walzənyi, suro dementia risk factors kura so. Risk 14 adə fulutə kam falro dementia kənzəmbawo ro tabbata cinba.
- Awo laa cidajin, misallo bu kəbu, fando-a shim-a kulashi, lafiya gade lan faidaa, kuru lobu-a ro manazə shima ngəla.
Suro shafi adǝlan (fannu 7)
Risk factor shi awo laa kərmai dondi-a kəlzəna ro bayyənajin. Adəye dalil kəla kənta nəmnyi, kuru shi mbeji ye kam falro dementia kənzəyi ro mananyi. Shafi adəye dementia risk factors 14, 2024 Lanet Commission ye faltəro walzəna ro bayyənadəna, kəlio ye su-a kəlzəna, kuru awo lobu-a ro manazəna bayyənzəyi.
Awo kura wo kəra ro, kuru jarrabawa kura soye awo fandənadə ro, na adə lan badine: Dementia daftəro kolzəna mbeji wa? Awo kəlio ye bayyənadə. Adə bayana amma, shawari lobube gəni; bayana lobube nəmkoltəmbawo ye də ruye.
Dementia risk factors 14 suwa?
2024 Lanet Commission, dementia kəlio ma 27 ye ruwozana, lissafadəna risk factors 14 faltəro walzəna sammaa duniabe lan dementia tajirwa dəye kashi 45 ro kəlzəna. Kashi factor kəla kəntabe adə, Commission ye tajirwa duniabe lan su-a kəlzəna ro lissafadəna, adadu samma ro kərtəna. Lissafiwa adəye kəla kəla ro kəlzəna, dalil am laa risk kadə mbeji, adə nankaro suro 45 ro kəlzəna, kura gəni.
| Risk factor | Kərmai loktu | Tajirwa dəye kashi | Awo kəlio ye kəlzəna | Awo dim na |
|---|---|---|---|---|
| Ilim gana | Kərmai badiyarambe | 5% | Maktabə sa gana kərmai kəla-a kəlzəna. Kərmai dawube lan hangal cidajin faidaa, ilim gana mbejiro. | Kərmai kənta yaye karənu, awo hangal cidajin de: karatu, awo kəskə, daras, am-a bǝri cidajin. |
| Fando kənza | Kərmai dawube | 7% | Fando kənza dəgaltəro koltəmbawo risk kura-a kəlzəna. Am loktu kuroro kəriwu kəlio ye fando banajin faidajin-a kəlzəna. | Fando nəm kulassə. Fando banajin faidajin wa ro lobu-a ro korə. Fasartəna maa diye. Fando nəm karəgə ngəwu lan kəlne. |
| LDL cholesterol kura | Kərmai dawube (sa 40 ro) | 7% | LDL (“diwi”) cholesterol kura kərmai dawube lan risk kura-a kəlzəna. Kəlio laa ye statin faidajin risk gana-a kəlzəna, amma kərmai ngəlaibe lan jarrabawa adə fəlezənyi. | Lobu nəm-a ro manane cholesterol nəm kulatəro kuru awo dim na ro. |
| Karəgə kuttu | Kərmai dawube | 3% | Karəgə kuttu risk kura-a kəlzəna. Kərmai ngəlaibe lan, karəgə kuttu dementia badiyarambe alama mbeji. | Karəgə kuttu au awo ra’amma faltə minggu indi lan kozəna lobu-a ro gule. Karəgə kuttu dəgaltəna mbeji. |
| Kəla ro zaktə | Kərmai dawube | 3% | Kəla ro zaktə kərmai kənta yaye au dalil kənta yaye lan risk kura-a kəlzəna, bǝri kəla ro cidajin-a kəlzəna. | Keke cidajin lan au bǝri kəla ro cidajin lan helmet diye. Kəla tultə koltəro korə. Kəla ro zaktə ngawo tusu, kuru kulassə. |
| Kəla cidajinba | Kərmai dawube | 2% | Kəla cidajin-a bǝri cidajin-a am dəga dementia ye kənzənyi ro. Jarrabawa dalil kura-a gade bawo. | Nyiye kəla cidajin fin ma amin wo kuru raamma ro lobu-a ro korə. Kəla cidajin bayana ye də ruye. |
| Diabetes | Kərmai dawube | 2% | Diabetes, musamman kərmai dawube lan badinəna maa au kuroro dagana maa, risk kura-a kəlzəna. | Buye shəkər nəm kulassə. Diabetes nəmbe mbejiya, lafiya jamaye nəm-a ro kəlne dega təmoworo. |
| Sigaret yaskə | Kərmai dawube | 2% | Sigaret yaskə risk kura-a kəlzəna. Kəlio ye am sigaret kolzəna risk kura adəga mbejiro bayyənzəyi. | Koltəro banajin ro korə. Kərmai kənta yaye koltə faidaa. |
| Bu kəbu kura | Kərmai dawube | 2% | Bu kəbu kura kərmai dawube lan risk kura-a kəlzəna. Bu kəbu kurwu jarrabawa ye dementia au hangal kənzamba gana ro bayyənzəyi. | Lissafi nəmbe no. Commission ye sa 40 ro badinəna bu kəbu sammaa 130 au cidiyin ro shawarzəna; nəmro fin ma dagai ro korə. |
| Kəla ngəwu kura | Kərmai dawube | 1% | Kəla ngəwu kura kərmai dawube lan risk kura-a kəlzəna, kuru diabetes risk də-a yirajin. | Kəla ngəwu nəmbe ngəla ro lobu nəm-a ro manane. Am ngəlaibe so, lobube shawari bawo lan, kəla ngəwu fulutəro kəmbo diyi. |
| Lele kura yaskə | Kərmai dawube | 1% | Lele kura yaskə risk kura-a kəlzəna. Lele kura yaskə lan fulutə risk gana-a kəlzəna. | Nəmro lele yaskə adadu amin ro korə, musamman kurwu nəm-a ro. |
| Am-a kəltəmba | Kərmai ngəlaibe | 5% | Am-a kəltəmba ngəwu bawo risk kura-a kəlzəna. | Am-a kəltəm ro kəskə nəmra’amma lan dagai. Am-a kəltəm bayana ye də ruye. |
| Karəgə samno dinawa | Kərmai ngəlaibe | 3% | Karəgə samno dinawa mbeji na lan kərmai risk kura-a kəlzəna. Kəlio ye karəgə ngəla risk gana-a kəlzəna. | Adə kura wo sorkaribe cidawa. Na nəmbe karəgə samno bayana ruye, kuru kawu dinawa kura lan dəgan kəsəm lan tuluro de. |
| Shim kənza dəgaltəro koltəmbawo | Kərmai ngəlaibe | 2% | Shim kənza dəgaltəro koltəmbawo risk kura-a kəlzəna. Amirka lan kəlio kura fal ye cataract tiyata dementia risk gana-a kəlzəna. | Shim nəm loktu kənta yaye kulassə. Cataract alama kənzamba dəgaltəna mbeji wa ro korə. |
Kashi adəye futu galejin?
Hangal-a ro. Commission ye ripot nzə lan awo laa hangalro gotəna bayyənadəna:
- Suro jamaabe ro bayyənzəyi, kam falro gəni. University College London ye ripot adəye bayana gədə lan gulzəna risk fulutə jamaabe ro faidajin, amma kam falro dementia kənzəmbawo ro tabbata cinba.
- Dalil-a nəmkəlzəna ro gotəna. Ruwo ma so dalil ngəla mbeji factorwa so mane gotəna, amma kəlzəna laa nduliso dalil gənatə mbeji ro gulzəna.
- Adəye duniabe lissafiwa. Bayana kura so lardəwa arzənyi lan isəna, adə nankaro kashi jili lardə au jamaabe kənta yaye lan gadegade mbeji.
- Kashi gana so faidaa. Factor fal duniabe lan kashi 2-a kəlzəna, am ngəwu ma so ro cida.
2024 lan risk factors fin ma yirzəna?
2024 ripot dəye factor indi 2020 lan bayyənadəna 12 ro kəlzəna:
- LDL cholesterol kura kərmai dawube lan, kashi 7 ro kəlzəna.
- Shim kənza dəgaltəro koltəmbawo kərmai ngəlaibe lan, kashi 2 ro kəlzəna.
Risk factors fin ma faltəro walzənyi?
National Institute on Aging ye sa Alzheimer’s ye risk factor kura so ro gulzəna, kuru kam fal ye shi-a faltəro walzənyi. Jinsin ye kuru cidaa; jinsin fal Alzheimer’s risk ro cida, APOE ro nozəna. NIA ye kuru gulzəna kəlio ma so am ngəwu lan Alzheimer’s dalil nzə samma nozanadənyi. Lanet Commission ye gулzəna riskwa faltəro walzəna adə, kam nduliso jinsin risk nzə mbejiya, fulutəna mbeji.
Sa-a jinsin-a faida kura so nankaro, am laa risk 14 adəbe falma mbejimba dementia kənzəyi. Adə kam ndube ayib nzə gəni.
Riskwa adə faltə cidajin dalil jarrabawa ye fin gulzəna?
Risk factor fal dementia-a kəlzəna ro asutə-a shi-a faltə dementia risk fulutəna ro tabbata cin-a kəlanzan gadegade. Misal laa, jarrabawa dalil ye futu dagana:
- Bu kəbu. SPRINT MIND jarrabawa lan, bu kəbu cidiyin maslana hangal kənzamba gana ngəla fulutəna. Dementia gənatə ngəla fulutənyi, amma jarrabawa də gana mbeji nankaro adə fəlejinba (SPRINT MIND JAMA lan).
- Fando banajin. Lanet Commission ye sa yaskə fando banajin jarrabawa fal hangal kəla lan faida samma fəlezənyi ro bayyənadəna, amma am risk kura mbeji na fal lan faida fəlezəna. Loktu kuroro am kəriwu kəlio ye fando banajin faidajin risk gana-a kəlzəna. Fando bayana ye də lan bayana kuru mbeji.
- Kəla cidajin. National Institute on Aging ye gulzəna kəla cidajin ye hangal kənzamba gana au Alzheimer’s daftəjin au fulutəjin ro tabbata ro jarrabawa dalil ishinba, amma kəlio laa ye sa-a kəlzəna kənzamba lan faidaa ro bayyənzəyi (NIA Alzheimer’s daftəro).
Jarrabawa kura so dementia ishiro tomajin kuruwu-a arzənyi-a, adə nankaro factor laa lan dalil ngəla so am sa so ro kəriwu kəlio lan isəyi. Dalil adə faidaa, amma jarrabawa lan gana.
Kənəm-a kəmbo-a ye nda?
Commission ye kənəm-a kəmbo-a kulassəna, amma dalil duno-a tərtə-a gəni nankaro suro listə ro kəlzənyi. Kənəm bayana ye də kuru kəmbo bayana ye də awo nozəna bayyənzəyi.
Lobu-a ro manane
Sa ro lafiya kulashi loktu ngəla wo awo adə-a manazəro. Listə adə gotə kuru koro:
- Bu kəbu, buye shəkər-a cholesterol lissafiwa nza fin, kuru fal-a hangal maji wa?
- Fando-a shim-a nza kulatəro wa?
- Kəla cidajin dikki amin kuru ishin wa?
- Kurwu nza laa hangal au takardu ro cida mbeji wa?
Kurwu, kəmbo, azumi, kəla cidajin au kəla ngəla nəm gade faltəro kawu, burwon lobu-a ro manane. Nyi au kam grəmma dəye hangal kəltə, kəla bǝrəm fal ye duno faltə, au manazə battiya, sadin lamba gənatəbe ro (112) kəlgəne.
Kura-kura bayintin
Dementia risk factors 14 faltəro walzəna suwa?
2024 Lanet Commission ye bayyənadə: ilim gana, fando kənza, LDL cholesterol kura, karəgə kuttu, kəla ro zaktə, kəla cidajinba, diabetes, sigaret yaskə, bu kəbu kura, kəla ngəwu kura, lele kura yaskə, am-a kəltəmba, karəgə samno dinawa-a kuru shim kənza dəgaltəro koltəmbawo. Samma ro duniabe lan dementia tajirwa dəye rabin ro kərən.
Dementia risk factor fin ma faida kura wo?
Duniya jamaabe ro, Commission ye lissafadəna fando kənza-a LDL cholesterol kura-a kərmai dawube lan, ndusoye kashi 7-a kəlzəna, ngawo ilim gana-a am-a kəltəmba-a kashi 5-a kəlzəna. Kam falro fin ma faida kura wo lafiya nzə-a ro dagai, adə nankaro lobu ma shawari ngəla wo.
2024 lan risk factor bǝlin yirai wa?
Aa. 2024 ripot dəye LDL (diwi) cholesterol kura kərmai dawube lan-a shim kənza dəgaltəro koltəmbawo kərmai ngəlaibe lan-a, factor 12 2020 lan bayyənadəna ro kəlzəna. Commission ye suro tajirwa dəye kashi 7-a 2-a ro kəlzəna.
Sa dementia risk factor faltəro walzəna wa?
A'a. Sa Alzheimer’s disease ye risk factor kura soye nozana, kuru faltəro walzənyi. Jinsin ye kuru cidaa. Factor 14 shafi adəbe lan, kəlio ye bayyənadə faltəro walzəna mbeji.
Dalilwa
Andiye kəlan chaptin jamiyya kuru nazari shafi adǝ kəlan dazanadəro. Kuru kəlanzə sammaso dǝganaza sa shafi dǝ bəlindotəlan.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)