Demensie-risikofaktore: Die 14 wat die Lancet noem

’n Risikofaktor is iets wat verband hou met ’n groter kans om ’n toestand te ontwikkel. Dit is nie in elke geval ’n oorsaak nie, en as jy een het, beteken dit nie dat jy demensie sal ontwikkel nie. Hierdie blad lys die 14 demensie-risikofaktore wat volgens die 2024 Lancet-kommissie moontlik verander kan word, waarmee navorsing dit verbind, en wat jy met ’n dokter kan bespreek.

Vir die breër prentjie, insluitend wat groot kliniese toetse bevind het, begin by Kan demensie voorkom word? Wat die navorsing sê. Hierdie is algemene inligting en nie mediese advies nie; sien ons mediese vrywaring.

Wat is die 14 risikofaktore vir demensie?

Die 2024 Lancet-kommissie, saamgestel deur 27 demensienavorsers, het beraam dat 14 moontlik veranderbare risikofaktore saam verantwoordelik is vir sowat 45% van demensiegevalle wêreldwyd. Die persentasie vir elke faktor hieronder is die Kommissie se skatting van die aandeel van wêreldwye gevalle wat daarmee verband hou, afgerond tot heelgetalle. Die syfers oorvleuel omdat baie mense verskeie risiko’s gelyktydig het, en daarom tel dit op na 45% en nie meer nie.

Hoe moet ek hierdie persentasies verstaan?

Sorgvuldig. Die Kommissie se eie verslag beklemtoon ’n paar punte wat belangrik is om in gedagte te hou:

• Hulle beskryf bevolkings, nie individue nie. University College London se opsomming van die verslag wys daarop dat die vermindering van risiko oor ’n hele bevolking werk en nie waarborg dat enige individuele persoon demensie sal vryspring nie.
• Hulle neem oorsaak en gevolg aan. Die skrywers het slegs faktore met oortuigende bewyse ingesluit, maar sê sommige skakels is dalk net deels oorsaaklik.
• Dit is wêreldwye syfers. Die meeste data kom van hoë-inkomstelande, en die werklike aandeel vir enige spesifieke land of gemeenskap sal verskil.
• Klein persentasies kan steeds baie saak maak. ’n Faktor wat met 2% van gevalle wêreldwyd verband hou, raak steeds ’n baie groot getal mense.

Watter risikofaktore is in 2024 bygevoeg?

Die 2024-verslag het twee faktore by die 12 wat in 2020 benoem is, gevoeg:

• Hoë LDL-cholesterol op middelleeftyd, wat met sowat 7% van gevalle verband hou.
• Onbehandelde sigverlies op latere leeftyd, wat met sowat 2% van gevalle verband hou.

Watter risikofaktore kan nie verander word nie?

Die National Institute on Aging sê ouderdom is die grootste bekende risikofaktor vir Alzheimer se siekte, en niemand kan dit verander nie. Gene speel ook ’n rol; een bekende geen wat die risiko vir Alzheimer se siekte beïnvloed, word APOE genoem. Die NIA voeg by dat wetenskaplikes nog nie ten volle verstaan wat Alzheimer se siekte by die meeste mense veroorsaak nie. Die Lancet-kommissie merk op dat die moontlik veranderbare risiko’s verlaag kan word ongeag iemand se genetiese risiko.

Omdat ouderdom en gene so ’n groot rol speel, ontwikkel baie mense wat nie een van die 14 risikofaktore het nie, steeds demensie. Dit is niemand se skuld nie.

Wat sê die navorsingstoetse oor die verandering van hierdie risiko’s?

Om ’n risikofaktor met demensie te verbind, is nie dieselfde as om te bewys dat die verandering daarvan die risiko vir demensie verlaag nie. ’n Paar voorbeelde van waar die bewyse uit toetse tans staan:

• Bloeddruk. In die SPRINT MIND-toets het ’n laer bloeddrukteiken ligte kognitiewe inkorting beduidend verminder. Dit het waarskynlike demensie nie beduidend verminder nie, hoewel die toets dalk te klein was om dit te wys (SPRINT MIND in JAMA).
• Gehoorapparate. Die Lancet-kommissie beskryf ’n driejaartoets met gehoorapparate wat geen algehele uitwerking op denkvermoë gevind het nie, maar wel ’n voordeel getoon het in ’n subgroep mense met ’n hoër risiko. Studies wat mense oor tyd volg, verbind die gebruik van gehoorapparate met ’n laer risiko. Ons gehoorgids bevat meer inligting.
• Fisieke aktiwiteit. Die National Institute on Aging sê daar is nog nie genoeg bewyse uit kliniese toetse om tot die slotsom te kom dat oefening ligte kognitiewe inkorting of Alzheimer se siekte kan voorkom of vertraag nie, hoewel sommige studies daarop dui dat dit kan help met ouderdomsverwante agteruitgang (NIA oor die voorkoming van Alzheimer se siekte).

Lang toetse wat wag tot demensie ontwikkel, neem baie tyd en is duur. Vir baie faktore sal die beste bewyse dus steeds kom van studies wat mense oor baie jare volg. Daardie bewyse is nuttig, maar dit is swakker as dié van ’n kliniese toets.

Wat van slaap en dieet?

Die Kommissie het slaap en dieet ondersoek, maar dit nie by die lys gevoeg nie omdat die bewyse nie sterk of konsekwent genoeg was nie. Ons gidse oor slaap en dieet verduidelik wat bekend is.

Gesels met ’n dokter

’n Jaarlikse ondersoek is ’n goeie geleentheid om hierdie onderwerpe aan te roer. Jy kan hierdie lys saamneem en vra:

• Wat is my bloeddruk-, bloedsuiker- en cholesterolwaardes, en het enige daarvan aandag nodig?
• Behoort ek my gehoor en oë te laat toets?
• Is die aktiwiteite wat ek doen veilig en voldoende vir my?
• Kan enige van my medisyne my geheue of denke beïnvloed?

Voordat jy jou medisyne, dieet, vasroetine, oefening of aanvullings verander, praat eers met ’n dokter. As jy of iemand vir wie jy sorg skielik verward raak, swakheid aan die een kant van die liggaam ervaar, of sukkel om te praat, skakel dadelik 112.