အတိုချုပ် အဖြေ
2024 Lancet ကော်မရှင်က ပြောင်းလဲနိုင်ချေရှိတဲ့ ဒီမန်ရှားအန္တရာယ်အချက် 14 ချက်ကို ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်: ပညာရေးနည်းခြင်း၊ အကြားအာရုံချို့ယွင်းခြင်း၊ LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ ဦးခေါင်းထိခိုက်ဒဏ်ရာ၊ မလှုပ်ရှားခြင်း၊ ဆီးချိုရောဂါ၊ ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း၊ သွေးတိုးရောဂါ၊ အဝလွန်ခြင်း၊ အရက်အလွန်အကျွံသောက်ခြင်း၊ လူမှုအထီးကျန်ခြင်း၊ လေထုညစ်ညမ်းမှုနဲ့ မကုသရသေးတဲ့ အမြင်အာရုံချို့ယွင်းခြင်းတို့ပါ။ အားလုံးပေါင်းရင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဖြစ်ရပ်ရဲ့ 45% လောက်နဲ့ ဆက်စပ်ပေမယ့် တစ်ဦးချင်းအတွက် အာမခံချက် မရှိပါဘူး။
- အချက် 14 ချက်က ဘဝတစ်လျှောက်လုံးကို ဖြတ်သန်းပါတယ်: ငယ်စဉ်မှာ တစ်ခု၊ အလယ်ဘဝမှာ ဆယ်ခုနဲ့ နောက်ပိုင်းဘဝမှာ သုံးခုပါ။
- အလယ်ဘဝက အကြားအာရုံချို့ယွင်းခြင်းနဲ့ LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်းတို့ တစ်ခုစီက ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဒီမန်ရှားဖြစ်ရပ်ရဲ့ 7% လောက်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး တစ်ခုချင်းအချက်တွေထဲ အကြီးဆုံးအစုရှယ်ယာပါ။
- ဒီရာခိုင်နှုန်းတွေက အကြောင်းနဲ့အကျိုး ရှိတယ်လို့ ယူဆထားတဲ့ လူဦးရေခန့်မှန်းချက်တွေပါ။ ဆက်စပ်မှုအချို့က တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပဲ အကြောင်းအကျိုးရှိနိုင်ပါတယ်။
- ဘယ်သူမှ မပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ အသက်နဲ့ မျိုးရိုးဗီဇတွေကလည်း အဓိကအန္တရာယ်အချက်တွေပါ။ အန္တရာယ် 14 ချက်ကို လျှော့ချတာက ဘယ်သူမှ ဒီမန်ရှားကို ရှောင်နိုင်တယ်လို့ အာမမခံပါဘူး။
- သွေးဖိအား၊ အကြားအာရုံနဲ့ အမြင်အာရုံ စစ်ဆေးတာလို ပါဝင်တဲ့ အဆင့်အများစုက တခြားနည်းနဲ့လည်း ကျန်းမာရေးအတွက် ကောင်းပြီး ဆရာဝန်နဲ့ ဆွေးနွေးသင့်ပါတယ်။
ဒီစာမျက်နှာပေါ်မှာ (အပိုင်း 7 ခု)
အန္တရာယ်အချက် (risk factor) ဆိုတာ အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ အရာတစ်ခုပါ။ ဖြစ်ရပ်တိုင်းမှာ အကြောင်းရင်းမဟုတ်ဘဲ တစ်ခုရှိတိုင်း ဒီမန်ရှားဖြစ်မယ်လို့ မဆိုလိုပါဘူး။ ဒီစာမျက်နှာက 2024 Lancet ကော်မရှင်က ပြောင်းလဲနိုင်ချေရှိတယ်လို့ ပြောတဲ့ ဒီမန်ရှားအန္တရာယ်အချက် 14 ချက်၊ သုတေသနက ၎င်းတို့ကို ဘာတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်သလဲနဲ့ ဆရာဝန်နဲ့ ဘာတွေ ဆွေးနွေးနိုင်သလဲ ဆိုတာကို စာရင်းပြုစုထားပါတယ်။
ကြီးမားတဲ့စမ်းသပ်မှုတွေ ဘာတွေ့ခဲ့သလဲ အပါအဝင် ပိုကျယ်ပြန့်တဲ့ရှုထောင့်အတွက် ဒီမန်ရှားကို ကာကွယ်လို့ရလား။ သုတေသနက ဘာပြောသလဲ ကနေ စတင်ပါ။ ဒါက အထွေထွေအချက်အလက်ဖြစ်ပြီး ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကြံပေးချက် မဟုတ်ပါဘူး၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အသိပေးချက် ကို ကြည့်ပါ။
ဒီမန်ရှားအတွက် အန္တရာယ်အချက် 14 ချက်က ဘာတွေလဲ။
ဒီမန်ရှားသုတေသီ 27 ဦးက ရေးသားတဲ့ 2024 Lancet ကော်မရှင် က ပြောင်းလဲနိုင်ချေရှိတဲ့ အန္တရာယ်အချက် 14 ချက်ပေါင်းက ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဒီမန်ရှားဖြစ်ရပ်တွေရဲ့ 45% လောက်ကို ရှင်းပြနိုင်တယ်လို့ ခန့်မှန်းခဲ့ပါတယ်။ အောက်က အချက်တစ်ခုချင်းစီရဲ့ ရာခိုင်နှုန်းက ဒါနဲ့ဆက်စပ်တဲ့ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဖြစ်ရပ်ရဲ့ အစုကို ကော်မရှင်က ခန့်မှန်းတာဖြစ်ပြီး ကိန်းပြည့်အဖြစ် ဝိုက်ထားပါတယ်။ လူအများက အန္တရာယ်အများအပြား တစ်ပြိုင်နက်ရှိတာကြောင့် ကိန်းဂဏန်းတွေ ထပ်နေပြီး အဲဒါကြောင့် ပေါင်းရင် ပိုများတာမဟုတ်ဘဲ 45% ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
| အန္တရာယ်အချက် | ဘဝအဆင့် | ဖြစ်ရပ်ရဲ့ အစု | သုတေသနက ဘာနဲ့ ချိတ်ဆက်သလဲ | ဘာလုပ်နိုင်လဲ |
|---|---|---|---|---|
| ပညာရေးနည်းခြင်း | ငယ်စဉ်ဘဝ | 5% | ကျောင်းတက်နှစ်နည်းတာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ အလယ်ဘဝမှာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားနေတာကလည်း ကျောင်းနည်းသူတွေမှာတောင် ကာကွယ်ပေးသလိုပါပဲ။ | အသက်ဘယ်လောက်ပဲရှိရှိ သင်ယူနေပြီး စိတ်ဝင်စားစရာ အလုပ်တွေ လုပ်ပါ: စာဖတ်ခြင်း၊ ဝါသနာ၊ သင်တန်း၊ တခြားသူတွေနဲ့ ဂိမ်းများ။ |
| အကြားအာရုံချို့ယွင်းခြင်း | အလယ်ဘဝ | 7% | မကုသရသေးတဲ့ အကြားအာရုံချို့ယွင်းမှုက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ လူတွေကို အချိန်ကြာကြာ လိုက်လေ့လာတဲ့ လေ့လာမှုတွေက နားကြားကိရိယာသုံးတာကို အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ | အကြားအာရုံစစ်ဆေးပါ။ နားကြားကိရိယာက အထောက်အကူဖြစ်မလား မေးပြီး ညွှန်ကြားထားရင် တပ်ဆင်ပါ။ နားကို အသံကျယ်ကနေ ကာကွယ်ပါ။ |
| LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်း | အလယ်ဘဝ (အသက် 40 ဝန်းကျင်ကစ) | 7% | အလယ်ဘဝမှာ LDL (“ဆိုးတဲ့”) ကိုလက်စထရောလ်မြင့်တာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ လေ့လာကြည့်ရှုမှုတွေက စတက်တင် (statin) သုံးတာကို အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ ဆက်စပ်ပေမယ့် နောက်ပိုင်းဘဝက စမ်းသပ်မှုတွေက ဒါကို မပြခဲ့ပါဘူး။ | သင့်ကိုလက်စထရောလ်ကို စစ်သင့်လားနဲ့ ရှိခဲ့ရင် ဘာလုပ်သင့်လဲ ဆရာဝန်ကို မေးပါ။ |
| စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း | အလယ်ဘဝ | 3% | စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ နောက်ပိုင်းဘဝမှာ စိတ်ဓာတ်ကျတာက ဒီမန်ရှားရဲ့ အစောပိုင်းလက္ခဏာလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ | နှစ်ပတ်ထက်ပိုကြာတဲ့ စိတ်နိမ့်ကျတာ ဒါမှမဟုတ် စိတ်ဝင်စားမှု ဆုံးရှုံးတာကို ဆရာဝန်ကို ပြောပါ။ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းက ကုသလို့ရပါတယ်။ |
| ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ | အလယ်ဘဝ | 3% | ထိတွေ့အားကစားအပါအဝင် ဘယ်အရွယ်မှာမဆို ဘယ်အရင်းအမြစ်ကမဆို ဦးခေါင်းထိခိုက်ရတာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ | စက်ဘီးစီးတာနဲ့ ထိတွေ့အားကစားမှာ ဦးထုပ်မာတပ်ပါ။ လဲကျတာ ကာကွယ်ခြင်းအကြောင်း မေးပါ။ ဦးခေါင်းထိခိုက်ပြီးရင် အနားယူပြီး စစ်ဆေးပါ။ |
| ကိုယ်ခန္ဓာမလှုပ်ရှားခြင်း | အလယ်ဘဝ | 2% | လေ့ကျင့်ခန်းနဲ့ အားကစားလုပ်သူတွေက ဒီမန်ရှား ဖြစ်ခြေနည်းပါတယ်။ စမ်းသပ်မှုအထောက်အထားက ကန့်သတ်ထားဆဲပါ။ | ဘယ်လှုပ်ရှားမှုက သင့်အတွက် ဘေးကင်းလဲ မေးပြီး သင်နှစ်သက်တာ ရှာပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းလမ်းညွှန် ကို ကြည့်ပါ။ |
| ဆီးချိုရောဂါ | အလယ်ဘဝ | 2% | ဆီးချိုရောဂါ၊ အထူးသဖြင့် အလယ်ဘဝမှာ စတာ ဒါမှမဟုတ် ပိုကြာတာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ | သွေးထဲသကြားဓာတ်ကို စစ်ပါ။ ဆီးချိုရှိရင် ဘေးကင်းစွာ စီမံဖို့ သင့်စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့နဲ့ အတူလုပ်ပါ။ |
| ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း | အလယ်ဘဝ | 2% | ဆေးလိပ်သောက်တာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ ဆက်သောက်သူတွေလို အန္တရာယ်မြင့်မှု ဆေးလိပ်ဖြတ်ပြီးသူတွေမှာ မရှိဘူးလို့ လေ့လာမှုတွေက တွေ့ရှိပါတယ်။ | ဖြတ်ဖို့ ပံ့ပိုးမှုအကြောင်း မေးပါ။ အသက်ဘယ်လောက်မှာမဆို ဖြတ်တာ တန်ပါတယ်။ |
| သွေးတိုးရောဂါ | အလယ်ဘဝ | 2% | အလယ်ဘဝက သွေးတိုးရောဂါက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ သွေးတိုးဆေးစမ်းသပ်မှုတွေက ဒီမန်ရှား ဒါမှမဟုတ် သိမြင်မှုချို့ယွင်းမှု အန္တရာယ် အနည်းငယ်နိမ့်တာကို ညွှန်ပြပါတယ်။ | သင့်ကိန်းဂဏန်းတွေကို သိထားပါ။ အသက် 40 ဝန်းကျင်ကစပြီး အပေါ်ကိန်း 130 ဒါမှမဟုတ် ပိုနိမ့်ဖို့ ကော်မရှင်က အကြံပြုပါတယ်၊ ဘယ်ပန်းတိုင်က သင့်အတွက် သင့်လဲ မေးပါ။ |
| အဝလွန်ခြင်း | အလယ်ဘဝ | 1% | အလယ်ဘဝက အဝလွန်ခြင်းက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ဆီးချိုအန္တရာယ်ကိုလည်း မြှင့်ပါတယ်။ | သင့်အတွက် ကျန်းမာတဲ့ ကိုယ်အလေးချိန်အကြောင်း ဆရာဝန်ကို မေးပါ။ သက်ကြီးရွယ်အိုတွေက ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကြံပေးချက်မရှိဘဲ ကိုယ်အလေးချိန်လျှော့ဖို့ အစားအသောက်ကန့်သတ်တာ မလုပ်သင့်ပါဘူး။ |
| အရက်အလွန်အကျွံသောက်ခြင်း | အလယ်ဘဝ | 1% | အလွန်အကျွံသောက်တာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ အလွန်အကျွံသောက်ခြင်းကနေ လျှော့တာက အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ | သင့်အတွက် ဘေးကင်းတဲ့ကန့်သတ်ချက်က ဘာလဲ မေးပါ၊ အထူးသဖြင့် သင့်ဆေးတွေနဲ့ ဆက်စပ်ပြီးပါ။ |
| လူမှုအထီးကျန်ခြင်း | နောက်ပိုင်းဘဝ | 5% | လူမှုဆက်ဆံမှု မကြာခဏမရှိတာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ | သင်နှစ်သက်တဲ့နည်းလမ်းတွေနဲ့ လူတွေနဲ့ ဆက်သွယ်ထားပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ လူမှုဆက်သွယ်မှုလမ်းညွှန် ကို ကြည့်ပါ။ |
| လေထုညစ်ညမ်းမှု | နောက်ပိုင်းဘဝ | 3% | လေထုညစ်ညမ်းမှုများတဲ့နေရာမှာ နေထိုင်တာက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ လေသန့်တာကို အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ လေ့လာမှုတွေက ဆက်စပ်ပါတယ်။ | အများစုက ပြည်သူ့မူဝါဒကိစ္စပါ။ ဒေသတွင်း လေထုအရည်အသွေးသတိပေးချက်တွေကို စစ်ပြီး အလွန်ညစ်ညမ်းတဲ့နေ့တွေမှာ အပြင်ထွက်ချိန် ကန့်သတ်ပါ။ |
| မကုသရသေးတဲ့ အမြင်အာရုံချို့ယွင်းခြင်း | နောက်ပိုင်းဘဝ | 2% | မပြင်ရသေးတဲ့ အမြင်ပြဿနာတွေက အန္တရာယ်ပိုများတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ အမေရိကန်လေ့လာမှုကြီးတစ်ခုက မျက်စိတိမ်ဖုံးခြင်း (cataract) ခွဲစိတ်မှုကို အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ ဆက်စပ်ခဲ့ပါတယ်။ | မျက်စိစစ်ဆေးမှု ပုံမှန်လုပ်ပါ။ မျက်စိတိမ်ဖုံးခြင်းလို ပြဿနာတွေကို ကုသလို့ရမလား မေးပါ။ |
ဒီရာခိုင်နှုန်းတွေကို ဘယ်လိုဖတ်သင့်လဲ။
သတိထားပြီးပါ။ ကော်မရှင်ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်အစီရင်ခံစာက စိတ်ထဲ မှတ်ထားသင့်တဲ့ အချက်အနည်းငယ်ကို ပြောပါတယ်:
- လူတွေကို မဟုတ်ဘဲ လူဦးရေကို ဖော်ပြတာပါ။ University College London ရဲ့ အစီရင်ခံစာအကျဉ်းချုပ် က အန္တရာယ်လျှော့ချတာက လူဦးရေတစ်ခုလုံးမှာ အလုပ်ဖြစ်ပြီး ဘယ်သူတစ်ဦးမှ ဒီမန်ရှားကို ရှောင်နိုင်မယ်လို့ အာမမခံဘူးလို့ ဖော်ပြပါတယ်။
- အကြောင်းနဲ့အကျိုး ရှိတယ်လို့ ယူဆထားပါတယ်။ စာရေးသူတွေက ယုံကြည်စရာ အထောက်အထားရှိတဲ့ အချက်တွေကိုပဲ ထည့်ပေမယ့် ဆက်စပ်မှုအချို့က တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပဲ အကြောင်းအကျိုးရှိနိုင်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။
- ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ကိန်းဂဏန်းတွေပါ။ ဒေတာအများစုက ဝင်ငွေမြင့်နိုင်ငံတွေကလာပြီး နိုင်ငံ ဒါမှမဟုတ် အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုချင်းရဲ့ အမှန်တကယ်အစုက ကွဲပြားပါလိမ့်မယ်။
- ရာခိုင်နှုန်းသေးသေးလေးတွေကလည်း အရေးပါနိုင်ပါတယ်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဖြစ်ရပ်ရဲ့ 2% နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အချက်တစ်ခုက လူအရေအတွက် အလွန်များများကို ထိခိုက်နေဆဲပါ။
2024 မှာ ဘယ်အန္တရာယ်အချက်တွေ ထပ်ထည့်ခဲ့လဲ။
2024 အစီရင်ခံစာက 2020 မှာ ဖော်ပြခဲ့တဲ့ 12 ချက်ထဲ အချက်နှစ်ချက် ထပ်ထည့်ခဲ့ပါတယ်:
- အလယ်ဘဝက LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်း၊ ဖြစ်ရပ်ရဲ့ 7% လောက်နဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။
- နောက်ပိုင်းဘဝက မကုသရသေးတဲ့ အမြင်အာရုံချို့ယွင်းခြင်း၊ ဖြစ်ရပ်ရဲ့ 2% လောက်နဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။
ဘယ်အန္တရာယ်အချက်တွေကို မပြောင်းလဲနိုင်လဲ။
National Institute on Aging က အသက်က အယ်လ်ဇိုင်းမားအတွက် သိထားတဲ့ အကြီးဆုံးအန္တရာယ်အချက် ဖြစ်ပြီး ဘယ်သူမှ မပြောင်းလဲနိုင်ဘူးလို့ ပြောပါတယ်။ မျိုးရိုးဗီဇတွေကလည်း အခန်းကဏ္ဍတစ်ခု ပါပါတယ်၊ အယ်လ်ဇိုင်းမားအန္တရာယ်ကို သြဇာလွှမ်းမိုးတဲ့ နာမည်ကျော်ဗီဇတစ်ခုကို APOE လို့ ခေါ်ပါတယ်။ လူအများစုမှာ အယ်လ်ဇိုင်းမားက ဘာကြောင့်ဖြစ်လဲဆိုတာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ အပြည့်အဝ မသိသေးဘူးလို့ NIA က ထပ်ပြောပါတယ်။ Lancet ကော်မရှင်က ပြောင်းလဲနိုင်ချေရှိတဲ့ အန္တရာယ်တွေကို လူတစ်ဦးရဲ့ မျိုးရိုးဗီဇအန္တရာယ် ဘယ်လိုပဲရှိရှိ လျှော့ချလို့ရတယ်လို့ ဖော်ပြပါတယ်။
အသက်နဲ့ မျိုးရိုးဗီဇက ဒီလောက်ကြီးမားတဲ့ အခန်းကဏ္ဍ ပါဝင်တာကြောင့် အန္တရာယ်အချက် 14 ချက် တစ်ခုမှ မရှိတဲ့ လူအများလည်း ဒီမန်ရှား ဖြစ်ကြပါတယ်။ အဲဒါက ဘယ်သူ့အပြစ်မှ မဟုတ်ပါဘူး။
ဒီအန္တရာယ်တွေကို ပြောင်းလဲတာနဲ့ပတ်သက်ပြီး စမ်းသပ်မှုအထောက်အထားက ဘာပြောသလဲ။
အန္တရာယ်အချက်တစ်ခုကို ဒီမန်ရှားနဲ့ ချိတ်ဆက်တာက အဲဒါကို ပြောင်းလဲရင် ဒီမန်ရှားအန္တရာယ် လျော့တယ်လို့ သက်သေပြတာနဲ့ မတူပါဘူး။ စမ်းသပ်မှုအထောက်အထား ဘယ်လိုရှိလဲဆိုတာ ဥပမာအချို့:
- သွေးဖိအား။ SPRINT MIND စမ်းသပ်မှုမှာ ပိုနိမ့်တဲ့သွေးဖိအားပန်းတိုင်က ပေါ့ပါးတဲ့ သိမြင်မှုချို့ယွင်းမှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချခဲ့ပါတယ်။ ဖြစ်နိုင်ချေရှိတဲ့ ဒီမန်ရှားကိုတော့ သိသိသာသာ မလျှော့ခဲ့ပါဘူး၊ ဒါပေမဲ့ အဲဒါကို ပြဖို့ စမ်းသပ်မှုက သေးလွန်းခဲ့နိုင်ပါတယ် (JAMA ထဲက SPRINT MIND)။
- နားကြားကိရိယာ။ Lancet ကော်မရှင်က သုံးနှစ်ကြာ နားကြားကိရိယာစမ်းသပ်မှုကို ဖော်ပြပြီး စဉ်းစားမှုအပေါ် အလုံးစုံသက်ရောက်မှု မတွေ့ခဲ့ပေမယ့် အန္တရာယ်ပိုမြင့်တဲ့ လူအုပ်စုခွဲတစ်ခုမှာ အကျိုးရှိခဲ့တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ လူတွေကို အချိန်ကြာကြာ လိုက်လေ့လာတဲ့ လေ့လာမှုတွေက နားကြားကိရိယာသုံးတာကို အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အကြားအာရုံလမ်းညွှန် မှာ ပိုပါပါတယ်။
- ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ရှားမှု။ လေ့ကျင့်ခန်းက ပေါ့ပါးတဲ့ သိမြင်မှုချို့ယွင်းမှု ဒါမှမဟုတ် အယ်လ်ဇိုင်းမားကို ကာကွယ်နိုင်၊ နှေးကွေးစေနိုင်တယ်လို့ ကောက်ချက်ချဖို့ ဆေးခန်းစမ်းသပ်မှုအထောက်အထား မလုံလောက်ဘူးလို့ National Institute on Aging က ပြောပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ လေ့လာမှုအချို့က အသက်နဲ့ဆိုင်တဲ့ ကျဆင်းမှုမှာ အထောက်အကူဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ညွှန်ပြပါတယ် (အယ်လ်ဇိုင်းမားကာကွယ်ခြင်းအကြောင်း NIA)။
ဒီမန်ရှားဖြစ်လာတာကို စောင့်တဲ့ ကြာရှည်စမ်းသပ်မှုတွေက နှေးပြီး ဈေးကြီးတာကြောင့် အချက်များစွာအတွက် အကောင်းဆုံးအထောက်အထားက နှစ်များစွာ လူတွေကို လိုက်လေ့လာတဲ့ လေ့လာမှုတွေကနေ ဆက်လာပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီအထောက်အထားက အသုံးဝင်ပေမယ့် စမ်းသပ်မှုတစ်ခုထက် အားနည်းပါတယ်။
အိပ်စက်ခြင်းနဲ့ အစားအသောက်ကော။
ကော်မရှင်က အိပ်စက်ခြင်းနဲ့ အစားအသောက်ကို သုံးသပ်ခဲ့ပေမယ့် အထောက်အထား ခိုင်မာမှု ဒါမှမဟုတ် တသမတ်တည်းမှု မလုံလောက်လို့ စာရင်းထဲ မထည့်ခဲ့ပါဘူး။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အိပ်စက်ခြင်း နဲ့ အစားအသောက် လမ်းညွှန်တွေက ဘာတွေ သိထားလဲ ရှင်းပြပါတယ်။
ဆရာဝန်နဲ့ ပြောပါ
နှစ်စဉ်ကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှုက ဒီအကြောင်းအရာတွေ ပြောဖို့ ကောင်းတဲ့အချိန်ပါ။ ဒီစာရင်းကို ယူသွားပြီး မေးနိုင်ပါတယ်:
- ကျွန်တော့်/ကျွန်မရဲ့ သွေးဖိအား၊ သွေးထဲသကြားနဲ့ ကိုလက်စထရောလ်ကိန်းဂဏန်းတွေက ဘာတွေလဲ၊ တစ်ခုခု ဂရုစိုက်ဖို့လိုလား။
- ကျွန်တော်/ကျွန်မရဲ့ အကြားအာရုံနဲ့ မျက်စိကို စစ်ဆေးသင့်လား။
- ကျွန်တော်/ကျွန်မ လုပ်နေတဲ့လှုပ်ရှားမှုက ဘေးကင်းပြီး လုံလောက်လား။
- ကျွန်တော်/ကျွန်မရဲ့ ဆေးတချို့က မှတ်ဉာဏ် ဒါမှမဟုတ် စဉ်းစားမှုကို သက်ရောက်နိုင်လား။
ဆေး၊ အစားအသောက်၊ အစာရှောင်ခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခန်း ဒါမှမဟုတ် ဖြည့်စွက်စာတွေ မပြောင်းခင် ဆရာဝန်နဲ့ အရင်ပြောပါ။ သင် ဒါမှမဟုတ် သင်စောင့်ရှောက်တဲ့သူမှာ ရုတ်တရက် စိတ်ရှုပ်ထွေးမှု၊ တစ်ဖက်ခြမ်း အားနည်းခြင်း ဒါမှမဟုတ် စကားပြောရခက်ခြင်း ရှိရင် သင့်ဒေသရဲ့ အရေးပေါ်နံပါတ်ကို ခေါ်ပါ။
မကြာခဏ မေးသော မေးခွန်းများ
ဒီမန်ရှားအတွက် ပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ အန္တရာယ်အချက် 14 ချက်က ဘာတွေလဲ။
2024 Lancet ကော်မရှင်က ပညာရေးနည်းခြင်း၊ အကြားအာရုံချို့ယွင်းခြင်း၊ LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ ဦးနှောက်ထိခိုက်ဒဏ်ရာ၊ ကိုယ်ခန္ဓာမလှုပ်ရှားခြင်း၊ ဆီးချိုရောဂါ၊ ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း၊ သွေးတိုးရောဂါ၊ အဝလွန်ခြင်း၊ အရက်အလွန်အကျွံသောက်ခြင်း၊ လူမှုအထီးကျန်ခြင်း၊ လေထုညစ်ညမ်းမှုနဲ့ မကုသရသေးတဲ့ အမြင်အာရုံချို့ယွင်းခြင်းတို့ကို ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ အားလုံးပေါင်းရင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ဒီမန်ရှားဖြစ်ရပ်တွေရဲ့ ထက်ဝက်နီးပါးနဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။
ဘယ်ဒီမန်ရှားအန္တရာယ်အချက်က အရေးအကြီးဆုံးလဲ။
ကမ္ဘာ့လူဦးရေတစ်ခုလုံးမှာ အလယ်ဘဝက အကြားအာရုံချို့ယွင်းခြင်းနဲ့ LDL ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်းတို့ တစ်ခုစီက ဖြစ်ရပ်ရဲ့ 7% လောက်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ပညာရေးနည်းခြင်းနဲ့ လူမှုအထီးကျန်ခြင်းတို့က တစ်ခုစီ 5% လောက်နဲ့ နောက်ကလိုက်တယ်လို့ ကော်မရှင်က ခန့်မှန်းခဲ့ပါတယ်။ တစ်ဦးချင်းအတွက် ဘယ်အချက်တွေ အရေးအကြီးဆုံးလဲဆိုတာ သူ့ကိုယ်ပိုင်ကျန်းမာရေးပေါ် မူတည်လို့ ဆရာဝန်က အကောင်းဆုံး လမ်းပြပါ။
2024 မှာ အန္တရာယ်အချက်အသစ် နှစ်ခု ထပ်ထည့်တာ ဟုတ်လား။
ဟုတ်ပါတယ်။ 2024 အစီရင်ခံစာက 2020 မှာ ဖော်ပြခဲ့တဲ့ အချက် 12 ချက်ထဲ အလယ်ဘဝက LDL (ဆိုးတဲ့) ကိုလက်စထရောလ်မြင့်ခြင်းနဲ့ နောက်ပိုင်းဘဝက မကုသရသေးတဲ့ အမြင်အာရုံချို့ယွင်းခြင်းတို့ကို ထပ်ထည့်ခဲ့ပါတယ်။ ကော်မရှင်က ၎င်းတို့ကို ဖြစ်ရပ်ရဲ့ 7% နဲ့ 2% လောက်နဲ့ အသီးသီး ဆက်စပ်ခဲ့ပါတယ်။
အသက်က ပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ အန္တရာယ်အချက်လား။
မဟုတ်ပါဘူး။ အသက်က အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါအတွက် သိထားတဲ့ အကြီးဆုံးအန္တရာယ်အချက်ဖြစ်ပြီး ပြောင်းလဲလို့မရပါဘူး။ မျိုးရိုးဗီဇကလည်း အခန်းကဏ္ဍတစ်ခု ပါပါတယ်။ ဒီစာမျက်နှာပေါ်က အချက် 14 ချက်က သုတေသနအရ ပြောင်းလဲနိုင်ချေရှိတယ်လို့ ညွှန်ပြတာတွေပါ။
ရင်းမြစ်များ
ဒီစာမျက်နှာ အားပြုထားတဲ့ အဖွဲ့အစည်းများနဲ့ လေ့လာမှုများကို လင့်ခ်ချိတ်ထားပါတယ်။ စာမျက်နှာကို မွမ်းမံတဲ့အခါ တစ်ခုချင်းစီကို စစ်ဆေးထားပါတယ်။
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)