Ҡыҫҡа яуап .
2024 йылғы Лансет комиссияһы үҙгәртергә мөмкин булған 14 деменция хәүеф факторын атаны: әҙерәк белем, ишетеү кәмлеге, юғары LDL холестерин, депрессия, баш миенә йәрәхәт, хәрәкәтһеҙлек, сикәр диабеты, тәмәке тартыу, юғары ҡан баҫымы, семеҙлек, артыҡ алкоголь, социаль изоляция, һауа пычрануы һәм дауаланмаған күреү кәмлеге. Бергә алғанда улар донъяла осраған осраҡтарҙың яҡынса 45%-ы менән бәйләнгән, әммә береһе өсөн дә гарантия бирмәй.
- 14 фактор тормоштоң бөтә осорон ҡаплай: береһе балалыҡта, ун һаны урта йәштә һәм өсөһө өлкән йәштә.
- Урта йәштә ишетеү кәмлеге һәм юғары LDL холестерин һәр береһе донъяла осраған осраҡтарҙың яҡынса 7%-ы менән бәйләнгән; был иң юғары өлөш ул ғына бер факторҙан.
- Был проценттар халыҡ буйынса баһалау булып тора һәм сәбәп-эҙмә-эҙлекле бәйләнеш фаразлай. Ҡайһы бер бәйләнештәр бер өлөшөнә генә сәбәпле булыуы мөмкин.
- Йәш һәм генетика, уларҙы беркем дә үҙгәртә алмай, шулай уҡ мөһим хәүеф факторҙары. 14 хәүефте кәметеү беркемгә деменцияны гарантия менән кисермәйәсәк.
- Күп кенә ағымдар, мәҫәлән ҡан баҫымын, ишетеүҙе һәм күреүҙе тикшереү, башҡа яҡтан да сәләмәтлеккә файҙалы һәм табиб менән һөйләшергә лайыҡ.
Был биттә (7 бүлектәре)
Хәүеф факторы — ниндәйҙер сирҙең булыу ихтималлығын арттырған нәмәрсә. Ул һәр осраҡта сәбәп түгел, һәм уның булыуы деменция алырһың тигәнде аңлатмай. Был бит 2024 йылғы Лансет комиссияһы үҙгәртергә мөмкин тип атаған 14 деменция хәүеф факторын, уларҙы фән нимә менән бәйләгәнен һәм табиб менән нимә хаҡында һөйләшергә мөмкинлеген күрһәтә.
Киңерәк күренеш өсөн, шул исәптән ҙур сынауҙар нимә тапҡанын белеү өсөн, Деменцияны профилактикалап булырмы? Фән нимә әйтә биттән башлағыҙ. Был — дөйөм мәғлүмәт, медицина кәңәше түгел; ҡарағыҙ: медицина иҫкәртеүе.
Деменцияның 14 хәүеф факторы нимәләр?
2024 йылғы Лансет комиссияһы, 27 деменция буйынса белгес яҙҙы, һәм 14 үҙгәртергә мөмкин булған хәүеф факторы бергә донъяла деменция осраҡтарының яҡынса 45%-ын тәшкил итә тип баһаланы. Түбәндә һәр фактор өсөн процент — комиссиянаң донъяла шул фактор менән бәйләнгән осраҡтар өлөшөнең баһаһы, бөтөн һандарға түңәрәкләнгән. Был күрһәткестәр бер-береһе менән өҫтәлә, сөнки күп кешенең бер үк ваҡытта берничә хәүефе бар, шуға күрә улар 45%-тан артыҡ түгел, 45%-ҡа тигеҙ сығалар.
| Хәүеф факторы | Йәшәү осоро | Осраҡтар өлөшө | Фән нимә менән бәйли | Нимә эшләргә мөмкин |
|---|---|---|---|---|
| Әҙерәк белем | Балалыҡ | 5% | Мәктәптә аҙыраҡ йыл уҡыу юғары хәүеф менән бәйләнгән. Урта йәштә аҡыл эшмәкәрлеге лә һаҡлай, хатта мәктәпкә аҙ йөргән кешеләрҙә лә. | Теләһә ни йәштә өйрәнеүҙе дауам итегеҙ: уҡыу, хоббиҙар, курстар, башҡалар менән уйындар. |
| Ишетеү кәмлеге | Урта йәш | 7% | Дауаланмаған ишетеү кәмлеге юғары хәүеф менән бәйләнгән. Вакыт буйынса кешеләрҙе күҙәткән тикшеренеүҙәр ишетеү аппараты ҡулланыуҙы түбән хәүеф менән бәйләй. | Ишетеүегеҙҙе тикшерттерегеҙ. Ишетеү аппараты кәрәкмәҫме тип һорағыҙ, ҡушылһа — кейегеҙ. Ҡолаҡтарҙы ҡаты тауыштан һаҡлағыҙ. |
| Юғары LDL холестерин | Урта йәш (яҡынса 40-тан) | 7% | Урта йәштә юғары LDL («яман») холестерин юғары хәүеф менән бәйләнгән. Күҙәтеү тикшеренеүҙәре статин ҡулланыуҙы түбән хәүеф менән бәйли, әммә өлкән йәштә үткәрелгән сынауҙар был нәтиҗәне раҫламаған. | Табибтан һорағыҙ: холестерин тикшерелергә тейешме, һәм уға ниндәй эш кәрәк, әгәр кәрәк булһа. |
| Депрессия | Урта йәш | 3% | Депрессия юғары хәүеф менән бәйләнгән. Өлкән йәштә депрессия деменцияның алғы билдәһе лә булырға мөмкин. | Ике аҙнанан ашыу түбән кәйефте йәки ҡыҙыҡһыныу юғалыуын табибҡа һөйләгеҙ. Депрессия дауалана. |
| Баш миенә йәрәхәт | Урта йәш | 3% | Теләһә ни йәштә һәм теләһә ни сәбәптән баш йәрәхәте, шул исәптән контакт спорты, юғары хәүеф менән бәйләнгән. | Велосипедта һәм контакт спортта шлем кейегеҙ. Ҡолауҙан һаҡланыу тураһында һорағыҙ. Баш йәрәхәтенән һуң ял итегеҙ һәм тикшерелегеҙ. |
| Хәрәкәтһеҙлек | Урта йәш | 2% | Физик шөғөлләнгән һәм спорт менән шөғөлләнгән кешеләр деменцияға бирелергә ҡыйыныраҡ. Сынау дәлилдәре әлегә сикләнгән. | Һеҙгә ниндәй хәрәкәт хәүефһеҙ булыуын һорағыҙ һәм ошо яраҡлы нәмәне табығыҙ. Беҙҙең физкультура буйынса ҡулланма ҡарағыҙ. |
| Сикәр диабеты | Урта йәш | 2% | Сикәр диабеты, айырыуса урта йәштә башланһа йә оҙаҡ барһа, юғары хәүеф менән бәйләнгән. | Ҡан шикәрен тикшерегеҙ. Диабет булһа, уны хәүефһеҙ контролдә тотоу өсөн дауалау командаһы менән эшләгеҙ. |
| Тәмәке тартыу | Урта йәш | 2% | Тәмәке тартыу юғары хәүеф менән бәйләнгән. Тәмәке тартыуҙы ташлаған кешеләрҙә тәмәке тартыусылар кеүек юғары хәүеф юҡ икәне табылған. | Туҡтатырға ярҙам тураһында һорағыҙ. Теләһә ни йәштә лә тәмәкеҙҙе ташлау файҙалы. |
| Юғары ҡан баҫымы | Урта йәш | 2% | Урта йәштә юғары ҡан баҫымы юғары хәүеф менән бәйләнгән. Ҡан баҫымы дарыуҙары менән үткәрелгән сынауҙар деменцияның йәки танып-белеү боҙолоуының бер аҙ түбәнерәк хәүефе тураһында фараз яһай. | Һандарығыҙҙы белегеҙ. Комиссия 40 йәштән башлап өҫкө һанды 130 йәки аҙыраҡ тип тәҡдим итә; һеҙгә ниндәй маҡсат тура килгәнен һорағыҙ. |
| Семеҙлек | Урта йәш | 1% | Урта йәштә семеҙлек юғары хәүеф менән бәйләнгән, ул диабет хәүефен дә арттыра. | Табибтан һеҙгә ҡулай булған сәләмәт ауырлыҡты һорағыҙ. Өлкән кешеләр табип кәңәшенән башҡа ауырлыҡ төшөрөр өсөн иҫерекмәһен. |
| Артыҡ алкоголь | Урта йәш | 1% | Ауыр эсеү юғары хәүеф менән бәйләнгән. Ауыр эсеүҙе кәметеү түбән хәүеф менән бәйләнгән. | Һеҙгә иң хәүефһеҙ сиктең ниндәй булыуын һорағыҙ, айырыуса дарыуҙар менән. |
| Социаль изоляция | Өлкән йәш | 5% | Аҙ аралашыу юғары хәүеф менән бәйләнгән. | Һеҙгә ояҡлы булған рәүештә кешеләр менән аралашып торорға. Беҙҙең социаль бәйләнеш буйынса ҡулланма ҡарағыҙ. |
| Һауа пычрануы | Өлкән йәш | 3% | Күп һауа пычрануы менән йәшәү юғары хәүеф менән бәйләнгән. Таҙараҡ һауа түбән хәүеф менән бәйләнгән тип тикшеренеүҙәр күрһәтә. | Нигеҙҙә иғтибар йәмәғәт сәйәсәтенә бәрелә. Урындағы һауа сифаты иҫкәртмәләрен тикшерегеҙ һәм бик пычраҡ көндәрҙә тышта булыуҙы сикләгеҙ. |
| Дауаланмаған күреү кәмлеге | Өлкән йәш | 2% | Төҙәтелмәгән күреү проблемалары юғары хәүеф менән бәйләнгән. Бер ҙур АҠШ тикшеренеүе катаракта операцияһын түбән хәүеф менән бәйләй. | Даими күҙ тикшерелеүе үткәрегеҙ. Катаракта кеүек проблемаларҙы дауалап булмайыноғонон һорағыҙ. |
Был проценттарҙы нисек аңларға?
Иғтибарлы. Комиссияның үҙ доклады иҫтә тотарлыҡ берничә фекер әйтә:
- Улар халыҡты һүрәтләй, кешеләрҙе түгел. Университет колледжы Лондон (University College London) доклад тураһында ҡыҫҡа мәғлүмәте хәүефте кәметеү халыҡ күләмендә эшләүен, әммә беренең дә деменцияға ҡалмауын гарантия итмәүен билдәләй.
- Улар сәбәп-эҙмә-эҙлекле бәйләнеш фаразлай. Авторҙар бары ышаныслы дәлилдәре булған факторҙарҙы ғына индерҙе, әммә ҡайһы бер бәйләнештәр бер өлөшөнә генә сәбәпле булыуы мөмкин, тип яҙа.
- Улар донъя күләмендәге һандар. Күп мәғлүмәт юғары килемле илдәрҙән килә, һәм һәр ил йәки осро өсөн асыл өлөш айырыла ала.
- Бәләкәй процент та мөһим булырға мөмкин. Донъяла 2% осраҡ менән бәйләнгән фактор әле бик ҙур һандағы кешеләргә тәьҫир итә.
2024 йылда ниндәй хәүеф факторҙары өҫтәлде?
2024 йыл доклады 2020 йылда атаған 12 факторға ике фактор өҫтәне:
- Урта йәштә юғары LDL холестерин, яҡынса 7% осраҡ менән бәйләнгән.
- Өлкән йәштә дауаланмаған күреү кәмлеге, яҡынса 2% осраҡ менән бәйләнгән.
Ниндәй хәүеф факторҙарын үҙгәртеп булмай?
Милли гериатрия институты (National Institute on Aging) йәштең Альцгеймер өсөн иң ҙур билдәле хәүеф факторы булыуын әйтә, һәм уны беркем дә үҙгәртә алмай. Генетика ла роль уйнай; Альцгеймер хәүефенә йоғонто яһаған билдәле генетик ген APOE тип атала. Институт шулай уҡ күп кешелә Альцгеймерҙың сәбәбен ғалимдар әлегә тулыһынса аңламауын өҫтәй. Лансет комиссияһы үҙгәртергә мөмкин булған хәүефтәрҙе кешенең генетик хәүефенән ҡәтғи нәҙәр, кәметергә мөмкин тип билдәләй.
Йәш һәм генетика ҙур роль уйнағанға, 14 хәүеф факторының береһе лә булмаған күп кеше бәхәсһеҙ деменция ала. Был беребеҙҙең ғәйебе түгел.
Был хәүефтәрҙе үҙгәртеү тураһында сынау дәлилдәре нимә әйтә?
Хәүеф факторын деменция менән бәйләү уны үҙгәртеү деменция хәүефен кәметеүен раҫлау менән бер түгел. Сынау дәлилдәренең торошона ҡарата берничә миҫал:
- Ҡан баҫымы. SPRINT MIND сынауында түбәнерәк ҡан баҫымы маҡсаты еңелсә танып-белеү боҙолоуын әһәмиәтле кәметте. Ул ихтимал деменцияны әһәмиәтле кәметмәне, әммә сынау был күрһәтеү өсөн бик бәләкәй булырға мөмкин (SPRINT MIND, JAMA-ла).
- Ишетеү аппараттары. Лансет комиссияһы өс йыллыҡ ишетеү аппараты сынауын тасуирлай: уның барлыҡ фекерләүгә йоғонтоһо табылмаған, әммә юғары хәүефтәге төркөмдә файҙа булған. Вакыт буйынса кешеләрҙе күҙәткән тикшеренеүҙәр ишетеү аппараты ҡулланыуҙы түбән хәүеф менән бәйләй. Беҙҙең ишетеү буйынса ҡулланма күберәк мәғлүмәт бирә.
- Физик хәрәкәт. Милли гериатрия институты әйтеүенсә, йөрөү-хәрәкәт менән шөғөлләнеү еңелсә танып-белеү боҙолоуын йәки Альцгеймерҙы профилактикалай йә һуҙҙыра алыуын раҫлаған клиник сынау дәлилдәре етерлек түгел, әммә ҡайһы бер тикшеренеүҙәр ул йәш менән бәйле кәмеүгә ярҙам итергә мөмкин тип күрһәтә (NIA: Альцгеймерҙы профилактикалау тураһында).
Деменция барлыҡҡа килгәнен көтөп торған оҙон сынаулар әкрен һәм ҡиммәт, шуға күп факторҙар өсөн иң яҡшы дәлил йылдар буйына кешеләрҙе күҙәткән тикшеренеүҙәрҙән килер. Ул дәлил файҙалы, әммә сынаунан һуҙылған.
Йоҡо һәм ашамлыҡ тураһында нимә?
Комиссия йоҡоно һәм ашамлыҡты тикшерҙе, әммә уларҙы исемлеккә өҫтәмәне, сөнки дәлилдәр етерлек ныҡ йәки тотошло түгел ине. Беҙҙең йоҡо һәм ашамлыҡ буйынса ҡулланмалар нимә билдәле икәнен аңлата.
Табиб менән һөйләшегеҙ
Йыллыҡ тикшереү был темаларҙы күтәрергә яҡшы ваҡыт. Был исемлекте алып барырға һәм ошоларҙы һорарға мөмкин:
- Минең ҡан баҫымым, ҡан шикәрем һәм холестерин күрһәткестәре нисек, һәм берәүһенә иғтибар кәрәкме?
- Ишетеүемде һәм күҙҙәрemде тикшертергә кәрәкме?
- Мин эшләгән хәрәкәт миңә хәүефһеҙме һәм етерлекме?
- Минең дарыуҙарҙың береһе хәтергә йәки фекерләүгә йоғонто яһай аламы?
Дарыуҙарҙы, ашамлыҡты, ас тороуҙы, физик шөғөлдө йәки витаминдарҙы үҙгәртер алдынан, элек табиб менән һөйләшегеҙ. Әгәр һеҙ йәки һеҙ ҡайғыртҡан кеше кинәт аптырағанлыҡ, бер яҡ тәне көсһөҙләнеү йәки һөйләшеүҙә ҡыйынлыҡ кисерә икән, 112 нөмерына шылтыратығыҙ.
Дөйөм һорауҙар .
Деменцияның 14 үҙгәртергә мөмкин булған хәүеф факторы нимәләр?
2024 йылғы Лансет комиссияһы ошоларҙы атаны: әҙерәк белем, ишетеү кәмлеге, юғары LDL холестерин, депрессия, баш миенә йәрәхәт, хәрәкәтһеҙлек, сикәр диабеты, тәмәке тартыу, юғары ҡан баҫымы, семеҙлек, артыҡ алкоголь, социаль изоляция, һауа пычрануы һәм дауаланмаған күреү кәмлеге. Бергә алғанда улар донъяла деменция осраҡтарының яҡынса яртыһы менән бәйләнгән.
Деменцияға ҡайһы хәүеф факторы иң мөһим?
Донъя халҡы буйынса комиссия урта йәштә ишетеү кәмлеге һәм юғары LDL холестерин һәр береһе яҡынса 7% осраҡ менән бәйләнгән тип баһаланы, аҙаҡ әҙерәк белем һәм социаль изоляция һәр береһе яҡынса 5% менән. Бер кеше өсөн ҡайһы факторҙар мөһим булыуы уның үҙ сәләмәтлегенә бәйле, шуға күрә иң яҡшы кәңәшсе — табип.
2024 йылда өҫтәлгән ике яңы хәүеф факторы бармы?
Эйе. 2024 йыл докладына урта йәштә юғары LDL («яман») холестерин һәм өлкән йәштә дауаланмаған күреү кәмлеге 2020 йылда атаған 12 факторҙан тыш өҫтәлде. Комиссия уларҙы тейешенсә яҡынса 7% һәм 2% осраҡ менән бәйләне.
Йәш үҙгәртергә мөмкин булған хәүеф факторымы?
Юҡ. Йәш — Альцгеймер сиренең иң ҙур билдәле хәүеф факторы, уны үҙгәртеп булмай. Генетика ла роль уйнай. Был биттәге 14 фактор — тикшеренеүҙәр буйынса үҙгәртергә мөмкин булғандары.
Сығанаҡтар
Беҙ был биттә таянған ойошмаларға һәм тикшеренеүҙәргә һылтанма яһайбыҙ. Һәр береһе бит яңыртылғанда тикшерелде.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)