Кӗске хурав
2024 ҫулхи Ланцет комиссийӗ деменци рискне пултаракан улшӑнма пултаракан 14 фактор палӑртрӗ: сахал вӗренӳ, илтӳ йывӑрлӑхӗ, ҫӳлти ЛПНП холестерин, депресси, пуҫ травми, хусканусӑрлӑх, диабет, тӗтӗм ӗҫни, ҫӳлти юн тӑпри, ӑслай кӳлли, ытла спиртлӗ ӗҫни, уйрӑмлӑх тата куҫпа курма майсӑрлӑх. Вӗсем пӗрле тӗнчере деменци случӑйӗсен 45% ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ, анчах пӗр-пӗр çын валли шанчӑк ҫук.
- 14 фактор пурнӑҫа витӗр тухать: пӗрре малтанхи тапхӑра, вуннӑ вӑтам тапхӑра тата виҫҫӗ кӑҫал тапхӑра.
- Вӑтам тапхӑра илтӳ йывӑрлӑхӗ тата ҫӳлти ЛПНП холестерин кашниех тӗнчере деменци случӑйӗсен 7% ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ, пӗр-пӗр фактора тивӗҫтерсен чи пысӑк пай.
- Ку процентасем — сӑлтӑна тата тӗллеве шутлакан популяци хаклавӗсем. Хӑш-пӗр ҫыхӑнусем пӗр пайне кӑна сӑлтавлӑ пулма пултараҫҫӗ.
- Усӗм тата генсем, улшӑнма пултарайманнисене шутласа, тата пысӑк риск факторӗсем. 14 риска чакарни пӗр-пӗр çыншӑн деменци пулмасть тесе шанчӑк памасть.
- Кунта сӳтсе явнӑ ӗҫсен чылайӑшӗ, сӑмахран, юн тӑприне, илтӳне тата курӑва тӗрӗслени, ытти енчен те сывлӑха усӑллӑ, ҫавна май врача парӑнма юрать.
Ку страницӑра (7 пайсем)
Риск факторӗ — пӗр чир пулма майне ҫӳлентерекен япӑх. Вӑл кашни случӑйра та сӑлтав мар, тата ун пек фактор пурри деменци пулӗ тесе пӗлтермест. Ку страница 2024 ҫулхи Ланцет комиссийӗ улшӑнма пултараҫҫӗ тенӗ 14 деменци риск факторне, тӗпчевсем вӗсене мӗнпе ҫыхӑнтарнине тата врача мӗн сӳтсе явма пултарнине кӑтартать.
Анлӑрах курас тесен, пысӑк тӗпчевсем мӗн тупнипе пӗрле, Деменцирен хӳтӗленме май пур-и? Тӗпчевсем мӗн каланӑ страницӑран пуҫлӑр. Ку — пӗрлехи информаци, медицинасӑр сӗнӳ мар; пирӗн медицинасӑр сӗнӳсенчен хӳтӗленӳ страницине пӑхӑр.
Деменци валли 14 риск факторӗ мӗнсем?
2024 ҫулхи Ланцет комиссийӗ, 27 деменци тӗпчевҫи ҫырнӑ, улшӑнма пултаракан 14 риск факторӗ пӗрле тӗнчере деменци случӑйӗсен 45% ҫывӑхне тивӗҫтерет тесе хакларӗ. Аяларах кашни фактор валли кӑтартнӑ процент — Комиссийӗн тӗнчери случӑйсен унпа ҫыхӑннӑ пайне хаклавӗ, пӗрре пухнӑ хисеп. Хисепсем пӗр-пӗрин ҫийӗнче выртаҫҫӗ, мӗншӗн тесен чылай çынсен темиҫе риск пур, ҫавна май вӗсем 45% пулаҫҫӗ, ытларах мар.
| Риск факторӗ | Пурнӑҫ тапхӑрӗ | Случӑйсен пайӗ | Тӗпчевсем мӗнпе ҫыхӑнтараҫҫӗ | Мӗн тума пулать |
|---|---|---|---|---|
| Сахал вӗренӳ | Малтанхи тапхӑр | 5% | Сахалрах вӗреннӗ ҫулсем риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Вӑтам тапхӑра шухӑша ӗҫлеттерекен ӗҫсем те хӳтӗлевлӗ пулма пултараҫҫӗ, сахал вӗреннӗ çынсен те. | Мӗнпур усӗмра вӗренӳпе тата шухӑша ӗҫлеттерекен ӗҫсемпе ӑнланӑр: вулав, хаваслӑх, уроксем, ыттисемпе вӑйӑсем. |
| Илтӳ йывӑрлӑхӗ | Вӑтам тапхӑр | 7% | Илтӳ йывӑрлӑхне тӳрлетменни риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Çынсене вӑхӑт тӑрӑх сӑнакан тӗпчевсем илтӳ аппаратӗпе усӑ курни сахалрах рискпа ҫыхӑннӑ. | Илтӳне тӗрӗслертӗр. Илтӳ аппарачӗ пулӑшма пултарӗ-и тесе ыйтӑр, палӑртнӑ пулсан тӑхӑнӑр. Хӑлхана янкӑравран хӳтӗлӗр. |
| Ҫӳлти ЛПНП холестерин | Вӑтам тапхӑр (40 ҫул ҫывӑхӗнчен) | 7% | Вӑтам тапхӑра ҫӳлти ЛПНП («начар») холестерин риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Сӑнаса тӑракан тӗпчевсем статинсемпе усӑ курни сахалрах рискпа ҫыхӑннӑ, анчах кӑҫал тапхӑрти тӗпчевсем куна кӑтартман. | Холестерина тӗрӗслемелле-и, тӗрӗсленӗ пулсан мӗн тумалла — ҫавна врача ыйтӑр. |
| Депресси | Вӑтам тапхӑр | 3% | Депресси риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Кӑҫал тапхӑра депресси деменцийӗн малтанхи палли те пулма пултарать. | Икӗ эрнерен ытларах вӑйлӑ кӑмӑлпа е кӑсӑк ҫухалнипе врача пӗлтерӗр. Депрессие тӳрлетме май пур. |
| Миме хыҫҫӑнхи пуҫ травми | Вӑтам тапхӑр | 3% | Мӗнпур усӗмра та мӗнле сӑлтавпа та, контактлӑ спортпа шутласа, пуҫ суранӑвӗ риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. | Велосипедпа ҫӳренӗ чух тата контактлӑ спортра каска тӑхӑнӑр. Ӳкнине сӗнме май ҫинчен ыйтӑр. Пуҫ сурансан кану илӗр те тӗрӗсленӗр. |
| Хусканусӑрлӑх | Вӑтам тапхӑр | 2% | Хускану тата спортпа ӗҫлекен çынсен деменци сахалрах пулма пултарать. Тӗпчевсен çирӗплетӳлӗхӗ халӗ те пӗтӗм мар. | Сире мӗнле хускану хӑрушсӑр тесе ыйтӑр, килӗшекенне тупӑр. Пирӗн хускану ҫинчен ертӳлӗх пӑхӑр. |
| Диабет | Вӑтам тапхӑр | 2% | Диабет, уйрӑмах вӑтам тапхӑра пуҫлансан е тӑсӑлса тӑнӑ пулсан, риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. | Юнри сакӑра тӗрӗслертӗр. Диабет пур пулсан, ӑна хӑрушсӑр тытса тӑма пӑхса тӑракан ушкӑнпа пӗрле ӗҫлӗр. |
| Тӗтӗм ӗҫни | Вӑтам тапхӑр | 2% | Тӗтӗм ӗҫни риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Тӗпчевсем кӑтартнӑ тӑрӑх, ӗҫменнине пӑрахнӑ çынсен унта тӑракан çынсен пек ҫӳлти риск ҫук. | Пӑрахма пулӑшма пултаракан майсем ҫинчен ыйтӑр. Мӗнпур усӗмра та пӑрахни усӑллӑ. |
| Ҫӳлти юн тӑпри | Вӑтам тапхӑр | 2% | Вӑтам тапхӑра ҫӳлти юн тӑпри риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Юн тӑприне тӳрлетекен эмелсен тӗпчевӗсем деменци е шухӑшлав йывӑрлӑхӗ пӗчӗкре чакнине кӑтартнӑ. | Хӑвӑр хисепсене пӗлӗр. Комисси 40 ҫул ҫывӑхӗнчен ҫӳлти хисепе 130 е унтан сахалрах тытма сӗнет; сире мӗнле тӗллев килӗшет тесе ыйтӑр. |
| Ӑслай кӳлли | Вӑтам тапхӑр | 1% | Вӑтам тапхӑра ӑслай кӳлли риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ, унсӑр пуҫне диабет риски те ҫӳлет. | Сире килӗшекен сывлӑхлӑ виҫе ҫинчен врача ыйтӑр. Ватӑ çынсем эмелпе сӗнменнипе вине чакма тивӗҫ мар. |
| Ытла спиртлӗ ӗҫни | Вӑтам тапхӑр | 1% | Нумай спиртлӗ ӗҫни риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Нумай ӗҫнинчен чакни сахалрах рискпа ҫыхӑннӑ. | Сире хӑрушсӑр виҫе мӗнле тесе ыйтӑр, уйрӑмах эмелсемпе пӗрле ӗҫнӗ чух. |
| Уйрӑмлӑх | Кӑҫал тапхӑр | 5% | Çынсемпе сахал пӗрле пулни риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. | Килӗшекен мелсемпе çынсемпе ҫыхӑнура тӑрӑр. Пирӗн ҫынсемпе ҫыхӑну ҫинчен ертӳлӗх пӑхӑр. |
| Сывлӑш таса | Кӑҫал тапхӑр | 3% | Сывлӑшри таса ытларах пулни риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. Тӗпчевсем сывлӑш таса лайӑхрах пулни сахалрах рискпа ҫыхӑннине кӑтартнӑ. | Ку ытларах йӗркелӳшсен ыйтӑвӗ. Вырӑнти сывлӑш пахалӑхӗ ҫинчен пӗлтерӳсене тӗрӗслӗр, сывлӑш чӗрӗ мар кунсенче урамра сахалрах пулӑр. |
| Куҫпа курма майсӑрлӑх | Кӑҫал тапхӑр | 2% | Куҫ йывӑрлӑхне тӳрлетменни риски ҫӳлентернипе ҫыхӑннӑ. АПШри пысӑк тӗпчев cataract операцийӗпе сахалрах риска ҫыхӑнтарнӑ. | Куҫа йӑлтах тӗрӗслертӗр. Cataract пек йывӑрлӑхсене тӳрлетме май пур-и тесе ыйтӑр. |
Ку процента мӗнле вулӑмалла?
Тимлӗн. Комиссийӗн хӑйӗн отчёчӗ шухӑшласа юлмалли темиҫе пӗлтерӳ парать:
- Вӗсем популяцисене кӑтартаҫҫӗ, пӗр-пӗр çынсене мар. Лондон университет колледжӗн отчёт хӑватӗ асӑннипе, риска чакарни популяци шайӗнче ӗҫлет, анчах пӗр-пӗр çыншӑн деменци пулмасть тесе шанчӑк памасть.
- Вӗсем сӑлтав тата тӗллев пур тесе шутлаҫҫӗ. Авторсем ҫирӗплетӳлӗхӗ пур факторсене кӑна кӗртнӗ, анчах хӑш-пӗр ҫыхӑнусем пӗр пайне кӑна сӑлтавлӑ пулма пултараҫҫӗ теҫҫӗ.
- Ку — тӗнчери хисепсем. Даннӑйсен чылайӑшӗ пуян странысенчен, ҫавна май пӗр-пӗр ҫӗршыв е пӗрлешӳ валли чӑн пай урӑхла пулӗ.
- Пӗчӗк процентасем те пӗлтерӗшлӗ пулма пултараҫҫӗ. Тӗнчере случӑйсен 2% ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ фактор те питӗ нумай çынсене витӗм кӳрет.
2024 ҫулта мӗнле риск факторӗсем хушӑнчӗҫ?
2024 ҫулхи отчёт 2020 ҫулта палӑртнӑ 12 фактора икӗ хут хушрӗ:
- Вӑтам тапхӑра ҫӳлти ЛПНП холестерин — случӑйсен 7% ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ.
- Кӑҫал тапхӑра куҫпа курма майсӑрлӑх — случӑйсен 2% ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ.
Мӗнле риск факторӗсене улӑштарма май ҫук?
Ватлану институчӗ каланӑ тӑрӑх, усӗм — Альцгеймер чирӗн паллӑ чи пысӑк риск факторӗ, ӑна улӑштарма май ҫук. Генсем те пӗр пайне тытнӑ; Альцгеймер рискине витӗм кӳрекен чылай паллӑ генсенчен пӗри — APOE. Институт хушса калать: учёнайсем халӗ те чылай çынсен Альцгеймер чирӗ мӗнрен пуҫланнине тӗплӗн ӑнланман. Ланцет комиссийӗ палӑртнӑ тӑрӑх, улшӑнма пултаракан рисксене, çынӑн генетика риски мӗнле пулсан та, чакартма май пур.
Усӗм тата генсем пысӑк вырӑн йышӑннӑран, 14 риск факторӗн пӗрри те ҫук çынсен те чылайӑшӗн деменци пуҫланать. Кунта никам та айӑплӑ мар.
Ку рисксене улӑштарни ҫинчен тӗпчев ҫирӗплетӳлӗхӗ мӗн калать?
Риск фактора деменципе ҫыхӑнтарни — ӑна улӑштарни деменци рискине чакартать тесе çирӗплетнипе пӗрешкел мар. Тӗпчев ҫирӗплетӳлӗхӗ мӗнле выртнӑ ҫинчен хӑш-пӗр тӗслӗхсем:
- Юн тӑпри. SPRINT MIND тӗпчевӗнче юн тӑприн сахалрах тӗллевӗ пӗчӗк шухӑшлав йывӑрлӑхне пӗлтерӗшлӗ чакартрӗ. Вӑл пулма пултаракан деменцие пӗлтерӗшлӗ чакартмарӗ, анчах тӗпчев куна кӑтартма ҫителӗксӗр пӗчӗк пулма пултарнӑ (SPRINT MIND, JAMA).
- Илтӳ аппарачӗсем. Ланцет комиссийӗ виҫӗ ҫул тӑсӑлнӑ илтӳ аппаратӗ тӗпчевне кӑтартать: шухӑшлав ҫине пӗрлехи витӗм ҫук пулнӑ, анчах риски ҫӳлти çынсен ушкӑнӗнче усӑ пулнӑ. Çынсене вӑхӑт тӑрӑх сӑнакан тӗпчевсем илтӳ аппаратӗпе усӑ курни сахалрах рискпа ҫыхӑннӑ. Пирӗн илтӳ ҫинчен ертӳлӗхре ытларах пур.
- Хускану. Ватлану институчӗ каланӑ тӑрӑх, хускану пӗчӗк шухӑшлав йывӑрлӑхне е Альцгеймер чирне сӗнме е чарма пултарать тесе калама тӗпчев ҫирӗплетӳлӗхӗ ҫителӗксӗр, анчах хӑш-пӗр тӗпчевсем вӑл усӗмпе ҫыхӑннӑ чакануран пулӑшма пултарнине кӑтартнӑ (NIA: Альцгеймер чирӗнчен хӳтӗленӳ).
Деменци пуҫланнине кӗтсе тӑракан вӑрӑм тӗпчевсем вӑрӑм та йывӑр, ҫавна май чылай факторсем валли чи лайӑх ҫирӗплетӳ çынсене ҫулсем тӑрӑх сӑнакан тӗпчевсенчен киле. Ку ҫирӗплетӳ усӑллӑ, анчах тӗпчев ҫирӗплетӳлӗхӗнчен сахалрах.
Ҫывӑрни тата апатлану ҫинчен мӗн?
Комисси ҫывӑрнине тата апатланӑва тишкернӗ, анчах вӗсене списока кӗртмен, мӗншӗн тесен ҫирӗплетӳ ҫителӗклӗ е пӗркеллӗ мар. Пирӗн ҫывӑрни тата апатлану ҫинчен ертӳлӗхсем пӗлтерӗшсене ăнлантараҫҫӗ.
Врачпа сӳтсе явӑр
Ҫулленхи тӗрӗслев — ку темӑсене калаҫма лайӑх вӑхӑт. Эсир ку списка илсе килме те ҫакна ыйтма пултаратӑр:
- Манӑн юн тӑпри, юнри сакӑр тата холестерин хисепӗсем мӗнле, хӑшӗ-пӗрине тимлӗ тӑмалла-и?
- Илтӳне тата куҫа тӗрӗслертмелле-и?
- Эпӗ тӑвакан хускану мана хӑрушсӑр тата ҫителӗклӗ-и?
- Манӑн эмелсен хӑшӗ-пӗри аса илӳе е шухӑшлава витӗм кӳрет-и?
Эмелсене, апатланӑва, кӑҫалхине, хусканӑва е хушма татӑксене улӑштариччен малтан врача сӳтсе явӑр. Эсир е эсир пӑхса тӑракан çын йӑнӑшлана тӑни, пӗр енчен вӑй ҫухални е чӗлхепе калаҫма йывӑр пулни курӑнсан, 112 шутне шӑнкӑравлӑр.
Пӗрлехи ыйтусем
Деменци рискне пултаракан улшӑнма пултаракан 14 фактор мӗнсем?
2024 ҫулхи Ланцет комиссийӗ сахал вӗренӳ, илтӳ йывӑрлӑхӗ, ҫӳлти ЛПНП холестерин, депресси, миме хыҫҫӑнхи пуҫ травми, хусканусӑрлӑх, диабет, тӗтӗм ӗҫни, ҫӳлти юн тӑпри, ӑслай кӳлли, ытла спиртлӗ ӗҫни, уйрӑмлӑх, сывлӑш таса та ҫитмен куҫпа курма майсӑрлӑха палӑртрӗ. Вӗсем пӗрле тӗнчере деменци случӑйӗсен ҫурринчен ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ.
Деменци рискинчи мӗн фактор чи пӗлтерӗшлӗ?
Тӗнче популяцийӗ тӑрӑх, Комисси хаклавӗпе, вӑтам тапхӑра илтӳ йывӑрлӑхӗ тата ҫӳлти ЛПНП холестерин кашниех случӑйӗсен 7% ҫывӑхӗпе ҫыхӑннӑ, вӗсен хыҫҫӑн сахал вӗренӳ тата уйрӑмлӑх — кашниех 5% ҫывӑх. Пӗр-пӗр çын валли мӗн фактор чи пӗлтерӗшлӗ — унӑн хӑйӗн сывлӑхне кура, ҫавна май чи лайӑх ертсе пыракан — врач.
2024 ҫулта икӗ ҫӗнӗ фактор хушӑнчӗ-и?
Ҫапла. 2024 ҫулхи отчёт 2020 ҫулта палӑртнӑ 12 фактора вӑтам тапхӑра ҫӳлти ЛПНП («начар») холестерин тата кӑҫал тапхӑра куҫпа курма майсӑрлӑха хушрӗ. Комисси вӗсене случӑйӗсен 7% тата 2% ҫывӑхӗпе ҫыхӑнтарчӗ.
Усӗм улшӑнма пултаракан риск факторӗ-и?
Ҫук. Усӗм — Альцгеймер чирӗн паллӑ чи пысӑк риск факторӗ, ӑна улӑштарма май ҫук. Генсем те пӗр пайне тытнӑ. Ку страницӑри 14 фактор — тӗпчевсем улшӑнма пултараҫҫӗ тесе шутланисем.
Ҫӑлкуҫсем
Эпир ҫак страница ҫинче никӗсленекен организацисемпе тӗпчевсем ҫине ссылкӑсем паратпӑр. Кашнине страницӑна ҫӗнетнӗ чухне тӗрӗсленӗ.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)