Akissut naatsoq
2024-imi Lancet Kommissionip dementia navian-associated 14-it allanngortinneqarsinnaasut imaluunniit ikinnerusunneqarsinnaasut aalajangerpai: ilinniagaqannginnerussineq, tusilartuunneq, LDL-kolesteroli qaffasinnerussimasoq, kingunerisassarsiorneq, niaqumut ajoqusiineq, timimik nuussinneq amigaateq, sukkorissaarneq, pujortarneq, aappariit tatineqarnerat qaffasinnerussimasoq, uminngarnersuaq, imigassamik imeqarnerujooq, kisimiinneq, silaannaap mingutsinnera isigilernermillu ajornartorsiutit aaqqinneqarsimanngitsut. Nunarsuarmit katillugit tamakkua dementia annaasa 45 procentii missaannik ataqatigiissagaapput, kisiannili inummut ataasiakkaamut qulakkeerneqanngilaq.
- Navianartorsiutit 14-it inooqatigiit tamarmik nalaanniipput: ataaseq inuusuttualluni, qulit inuttoqqalluarnermi pingasullu utoqqalinermi.
- Inuttoqqalluarnermi tusilartuunneq LDL-kolesterolilu qaffasinnerussimasoq tamarmik dementia annaasa 7 procentii missaannik nunarsuaq tamakkerlugu ataqatigiissagaapput, navianartorsiutit ataasiakkaat annersaat.
- Procentit taakku nuna tamakkerlugu naatsorsuutigineqarput, pisoqalernissamullu ataqatigiinneranut pisteqarput. Ataqatigiinnerit ilai nalunaaqutaqanngitsumik imaannaannginnaapput.
- Utoqqalinneq kingornussuserlu, allanngortinneqarsinnaanngitsut, navianartorsiutini pingaarutilersaarput. Navianartorsiutit 14-it ikinnerusunnerat inummut ataasiakkaamut dementia pinaveersaarnissaa qulakkeernaanngilaq.
- Ilanersaanni sulinerit, soorlu aappariit tatineqarnerat, tusilartuunneq isigilernermillu misissorneqartarnerat, peqqissutsimut allatulluunniit iluaqutigisinnaapput nakorsamullu oqaloqatigineqartariaqarput.
Quppernermi matumani (immikkoortut 7)
- Dementia navianartorsiutai 14-it suut-ua?
- Procentit ukua qanoq paasiniarlugit?
- 2024-imi navian-associated suut nutaat ilanngunneqarpat?
- Navianartorsiutit suut allanngortinneqarsinnaanngillat?
- Misissueqqissaarnerit navian-associated ukua allanngortinnerannik suut paasisaqarpa?
- Sininneq nerisassallu qanoq-ippat?
- Nakorsaq oqaloqatigissavat
Navianartorsiut tassaavoq suna tamaat ajornartorsiutimik pilersitsisinnaanerup qaffasinneruneranik ataqatigiisoq. Tamanna pisoqarsinnaasoq tamatigut nassuiarissanngilaq, tassaasumillu navianartorsiuteqartoqarnissaa dementiaqarumaarnissaanik uppernarsaanngilaq. Qupperneq una 2024-imi Lancet Kommissionip dementia navianartorsiutai 14-it allanngortinneqarsinnaasutut imaluunniit ikinnerusunneqarsinnaasutut nalunaarutigai nassuiarai, ilisimatusarnermik qanoq ataqatigiinnerat aammalu nakorsamut suna oqaloqatigineqarsinnaasoq.
Isumaliornermik tamakkiisumik paasisaqarusukkuit, aammalu misissueqqissaarnerit annertuut qanoq paasisimanerat, aallarit Can dementia be prevented? What the research says. Tamanna paasisimasanik nalinginnaasunik paasissutissiivoq, nakorsaanermut siunnersuutinngilaq; takukkit medical disclaimer.
Dementia navianartorsiutai 14-it suut-ua?
2024-imi Lancet Kommissionip, dementiamik ilisimatusartunut 27-inik allagaq, naatsorsuerpaa navian-associated 14-it allanngortinneqarsinnaasut nunarsuaq tamakkerlugu dementia annaasa 45 procentii missaannik ataqatigiissagaat. Navianartorsiutit ataasiakkaat ataani procentii takuneqarsinnaasut tassaapput Kommissionip nunarsuaq tamakkerlugu annaasanut ataqatigiinerannik naatsorsuutai, kisitsisinik amerlassusilinnik amerlisinneqarlutik. Kisitsisit taakku imminnut akulerupput, inuit amerlasuut navian-associated arlalinnik ataasiaqatigiisartarmata, taamaasillutillu 45 procentimut katillugit amerlanermut allaanngillat.
| Navianartorsiut | Inooqatigiit nalaanni | Annaasanit %-ia | Ilisimatusarnermik ataqatigiinneq | Suna iliuuseqarsinnaasavit |
|---|---|---|---|---|
| Ilinniagaqannginnerussineq | Meeranermi | 5% | Ilinniarnerup sivisussusia annikinnerussimasoq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Inuttoqqalluarnermilu ilisimasaqarnikkut iluaqutaasumik inuuneqarneq illersornaateqartitsisinnaasutut isigisinnaavoq, ilinniartitsineq annikitsuinnaagaluartoq. | Utoqqaanermut sungiusaatillugit ilinniarnerit isumallu atorfii soqutigisat ingerlatikkit: atuarneq, sunngiffiit, ilinniartitsinernut peqataaneq, allanillu nalinginnaasumik nuannaarutigisartakkatit. |
| Tusilartuunneq | Inuttoqqalluarnermi | 7% | Tusilartuunneq aaqqinneqarsimanngitsoq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Misissueqqissaarnerit inuit piffissap ingerlanerani malittarisarpaat tusilartitsisinnaasunut atuisut navianartorsiutaat ikinnerusinnaasutut ataqatigiissagaapput. | Tusilartuunnerit misissoqqissaaruk. Tusilartitsisinnaasut iluaqutigisinnaanersut nakorsamit apeqqutikkit, aammalu toqqaanegukkit atuakkit. Siutit nipituujusut illersukkit. |
| LDL-kolesteroli qaffasinnerussimasoq | Inuttoqqalluarnermi (40-it missaanniit) | 7% | Inuttoqqalluarnermi LDL-kolesteroli („ajortoq“) qaffasinnerussimasoq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Malinnitsinni misissueqqissaarnerit statininik atuisut navianartorsiutaat ikinnerusinnaasutut ataqatigiissagaapput, kisiannili utoqqalinermi misissueqqissaarnerit tamanna takutisimanngilaat. | Nakorsatit aperiuk kolesterolitit misissorneqartariaqarnersut, aammalu suna, qanoq iliuuseqarnissarlu, pisariaqartinneqarnersoq. |
| Kingunerisassarsiorneq | Inuttoqqalluarnermi | 3% | Kingunerisassarsiorneq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Utoqqalinermi kingunerisassarsiorneq dementiap siullermeernerani ilisimaneqarsinnaavoq. | Nikallunganeq soqutiginninnerlu unitsinneq sapaatit marluk sinnerlugit atorlugit nakorsamut nalunaarfigiuk. Kingunerisassarsiorneq aaqqinneqarsinnaavoq. |
| Niaqumut ajoqusiineq | Inuttoqqalluarnermi | 3% | Ukiup naanerani niaqumut ajoqusiineq, timersornernilu attuumassuteqarnerni ajoqusiinerit ilanngullugit, navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. | Cycleqarluni timersornernilu attuumassuteqarnerni niaqumut illersuut atukkat. Nammaginnerup pinaveersaarnissaanik apeqqutit. Niaqumut ajoqusiguit kassuerit nakorsamullu misissorneqartaarit. |
| Timimik nuussinneq amigaateq | Inuttoqqalluarnermi | 2% | Inuit timersorlutik attuumassuteqartartut dementiaqalernermik annikinnerusumik nalilersugaapput. Misissueqqissaarnerit uppernarsaatit suli amigarnerupput. | Suna ilinnukkut isumannaatsumik nuussineqarsinnaanersoq nakorsatit apeqqutigiuk, taamaalillutillu nuannaarutigissat nassaaruk. Takukkit timersornermut ilitsersuut. |
| Sukkorissaarneq | Inuttoqqalluarnermi | 2% | Sukkorissaarneq, ingammik inuttoqqalluarnermi aallartikkaangat imaluunniit sivisunerusumik atugaangat, navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. | Aammut sukku misissoqqissaaruk. Sukkorissaarteqaruit isumaginnittoortatit peqatigiiffii tamarmik ataqatigiillugit isumannaatsumik aaqqissuussigit. |
| Pujortarneq | Inuttoqqalluarnermi | 2% | Pujortarneq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Misissueqqissaarnerit takutippaat pujortarneq unitsikkat inuit pujortarnerannik ingerlaqqittartutut navianartorsiuteqanngitsumik. | |
| Aappariit tatineqarnerat qaffasinnerussimasoq | Inuttoqqalluarnermik | 2% | Inuttoqqalluarnermi aappariit tatineqarnerat qaffasinnerussimasoq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Aappariit tatineqarnerannut nakorsaati pillugit misissueqqissaarnerit dementia imaluunniit eqqarsartaatsikkut nukingernermik navianartorsiut ikittuinnaasumik annikinnerussinnaasoq oqaatigaat. | Kisitsisitit ilisimakkit. Kommissionip siunnersuuppaa qulaani kisitsit 130-imiittussanngortinneqarnissaa imaluunniit ikinnerussinnaassasoq 40-inik ukioqareerlutit; suut ilinnut eqqorluartut apeqqutikkit. |
| Uminngarnersuaq | Inuttoqqalluarnermi | 1% | Inuttoqqalluarnermi uminngarnersuaq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq, sukkorissaarnermullu navianartorsiut qaffanneqartitsisarpoq. | Nakorsatit aperiuk ilinnut timip oqimaassusaa nuannersoq. Inuppassuit utoqqaanerusuttut nakorsamit siunnersuinngikkunik timimik annikillisarnissaat suleriaqanngilaq. |
| Imigassamik imeqarnerujooq | Inuttoqqalluarnermi | 1% | Imigassamik imeqarnerujussuaq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Imigassanik imeqarnerujussuaraluartoq ikinnerusullugu imeqarneq navianarnerup ikinnerusinnaaneranik ataqatigiinneqarpoq. | Imigassap killinga ilinnut isumannaatsoq apeqqutigiuk, ingammik nakorsaaterpassuit atorlugit. |
| Kisimiinneq | Utoqqalinermi | 5% | Inunnik attaveqarneq amalaateq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. | Inunnik attaveqaatit ilinnut nuannaarutigisatit atorlugit. Takukkit inunnik attaveqarnermi ilitsersuut. |
| Silaannaap mingutsinnera | Utoqqalinermi | 3% | Silaannaq minguttorsuanngorlugu inuuneq navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarpoq. Misissueqqissaarnerit silaannaap immikkuullarineranik navianarnerup ikinnerusinnaaneranik ataqatigiissagaapput. | Tamannalu amerlanertigut aqutsinermik tunngaveqarpoq. Sumiiffimmi silaannaap peqqussusia malinnaavigiuk, ullullu silaannaq mingutsitsineq annertuusoq silami sivisuumik orniginagu. |
| Isigilernermi ajornartorsiutit aaqqinneqarsimanngitsut | Utoqqalinermi | 2% | Isigilernermi ajornartorsiutit aaqqinneqarsimanngitsut navianarnerup qaffasinneruneranik ataqatigiinneqarput. Amerikami ilisimatusarnermik misissuinermi annertuusumi isikkivik ilanngunneqarsimasoq navianarnerup ikinnerusinnaaneranik ataqatigiinneqarpoq. | Isinnik misilittarneq malittaruk. Isikkiviup atorlugu ajornartorsiutit, soorlu lensi taartoq, aaqqinneqarsinnaanersut apeqqutikkit. |
Procentit ukua qanoq paasiniarlugit?
Mianersorluni. Kommissionip nalunaarutaa nammineq erseqqissakkani erseqqissaateqarpoq:
- Nunat tamakkerlugit paasineqartut, inuit ataasiakkaat pinnagit. University College London-ip nalunaarusiaq nassuiaataa erseqqissaavaa navianartorsiutit ikinnerusunneqarnerat nunat tamakkerlugit iluaqutissasoq, kisiannili inummut ataasiakkaamut dementia pinaveersaarnissaa qulakkeernanngilaq.
- Pisoqalerneraannartunut tunngassuteqarlutik naatsorsuutigineqarput. Allakkat navianartorsiutit uppernarsaatinik toqqammavimmik nassueriaatsinik ittuut peerput, kisiannili ataqatigiinnerit ilai nalunaaqutaqanngitsumik imaannaannginnaasut oqaatigaat.
- Nunarsuaq tamakkerlugu kisitsisaapput. Paasissutissat amerlanersaat nunanit aningaasaqarnikkut pigsaanerusunit pisuupput, tamatumuunarlu nunap imaluunniit inuiaqatigiinni ataasiakkaani procentit taakku allanngorsinnaapput.
- Procentit mikisut pingaaruteqarsinnaapput. Navianartorsiut nunarsuaq tamakkerlugu annaasa 2 procentii missaannik ataqatigiisoq inuit amerlasuunngitsuunnik sunniuteqartarsinnaavoq.
2024-imi navian-associated suut nutaat ilanngunneqarpat?
2024-imi nalunaarusiaq 2020-imi navianartorsiutinut 12-inut marluk ilannguppai:
- Inuttoqqalluarnermi LDL-kolesteroli qaffasinnerussimasoq, annaasa 7 procentii missaannik ataqatigiisoq.
- Utoqqalinermi isigilernermi ajornartorsiutit aaqqinneqarsimanngitsut, annaasa 2 procentii missaannik ataqatigiisoq.
Navianartorsiutit suut allanngortinneqarsinnaanngillat?
National Institute on Aging oqaluttuarpoq utoqqalinneq Alzheimersimut navian-associated annersaatut ilisimaneqartoq, taannaarluni allanngortinneqarsinnaanngilaq. Kingornussuserlu sunniuteqartarsinnaavoq; kingornussuseq ilisimaneqarluartoq Alzheimersimut navianarneranik sunniuteqartoq APOE-mik taaneqartarpoq. NIA ilannguppoq ilisimatusartut suli inuit amerlanersaat Alzheimersimut qanoq pisoqartarnersut pillugit paasisimanninnerussisoq. Lancet Kommissionip erseqqissaavaa navian-associated allanngortinneqarsinnaasut ikinnerusunneqarsinnaasut, inummut kingornussusikkut navianarnera qanoq ippaaluarlunilu.
Utoqqalinneq kingornussuserlu pingaaruteqaqimata, inuit amerlasuut navian-associated 14-inik soqanngitsut dementialerput. Tamanna arlaannilluunniit pisuunngilaq.
Misissueqqissaarnerit navian-associated ukua allanngortinnerannik suut paasisaqarpa?
Navianartorsiut dementiaqarnermut ataqatigiilersinneq allanngortinneqarneranut dementia navianarnera ikinnerusussasoq uppernarsarneqanngilaq. Misissueqqissaarnerit qanoq inissisimanerat assersuutai ilai:
- Aappariit tatineqarnerat. SPRINT MIND misissueqqissaarnerani aappariit tatineqarnerannut angusaq ikinnerussimasoq eqqarsartaatsikkut nukingernermik mikisunik annikillisitsinermik erseqqissumik paasinarsivoq. Dementia ilimanarnera erseqqissumik annikillisissimanngilaa, misissueqqissaarnerli tamanna takutinniarlugu mikinerujussaasinnaalluni (SPRINT MIND, JAMA-mi).
- Tusilartitsisinnaasut. Lancet Kommissionip tusilartitsisinnaasunik misissueqqissaarneq ukiunik pingasunik sivisussuseqartoq nassuiaavaa, tamarmik immikkut eqqarsartaatsimut sunniuteqanngitsoq, kisiannili inuit navianarnerannik qaffasinnerusumik peqartunut iluaqutaasoq. Inuit piffissap ingerlanerani malittarisarpai tusilartitsisinnaasunik atuisut navianarneranik ikinnerusumik ataqatigiissagaapput. Uani tusilarnermut ilitsersuut amerlanernik paasissutissiivoq.
- Timimik nuussineq. National Institute on Aging oqaluttuarpoq misissueqqissaarnerit uppernarsaatit amigaatiginngitsut timersorneq mild cognitive impairment imaluunniit Alzheimersimik pinaveersaarneqarsinnaasoq imaluunniit kinguneqartarnera arrasarsinnaasoq naliliisinnaanngikkaat, misissueqqissaarnerit ilai utoqqalinermi allanngoriartorneranik ikiuuteqartarsinnaasutut isumaqaraluartut (NIA, Alzheimersimik pinaveersaaneq).
Misissueqqissaarnerit sivisuit dementiap pilersarneranik utaqqisartut sivisuupput akisullu qaffasippata, navian-associated amerlanerisa iluani uppernarsaatit pitsaanersaat inuit ukioqartut ingerlaneranni malittarisarnerannit pissapput. Paasissutissat taakku atorneqarsinnaavoq, kisiannili misissueqqissaarnernit sannilerneqannginnerupput.
Sininneq nerisassallu qanoq-ippat?
Kommissionip sininneq nerisassallu misissorpai, kisiannili titarnerannut ilanngussimanngilai, uppernarsaatit sakkortunerussinnaammata imaluunniit tulluarumasinnaammata. Ilitsersuutivut sinninneq nerisassallu pillugit ilisimaneqartut nassuiarpaat.
Nakorsaq oqaloqatigissavat
Ukiumoortumik misissorneq eqqarsaatigisinnaavat isumasioqatigiinniarlugit. Titarneq una nassatarisinnaavat, aammalu aperisinnaavatit:
- Aappariit tatineqarnerat, aammut sukku kolesterolillu kisitsisa qanoq-ippat, ilarluunniit malinnaavigineqariaqarpa?
- Tusilartuunnera isinnillu misissorneqartariaqarpat?
- Nuussinnera isumannaatsorluunnerpa naammalluinnarpa?
- Nakorsaaterpassuakka ilai eqqarsartaatsimut isummamullu sunniuteqartarsinnaappat?
Nakorsaaterpassuit, nerisassat, nerisassarsiorneq unitsitsineq, timersorneq imaluunniit iluatitsissutit allanngortinnagit nakorsaq siulliullutit oqaloqatigissavat. Illit imaluunniit asannittussaq isumannaanngitsumik puigorpat, timip affaata sanneqarnissaa ajorpat, imaluunniit oqaatsinik nassuiaateqarsinnaajunnaarpat, 112-imut sianerfiginnigit.
Apeqqutit nalinginnaasut
Dementia navianartorsiutai allanngortinneqarsinnaasut 14-it suut-ua?
2024-imi Lancet Kommissionip kalaalliliaavai ilinniagaqannginnerussineq, tusilartuunneq, LDL-kolesteroli qaffasinnerussimasoq, kingunerisassarsiorneq, niaqumut ajoqusiineq, timimik nuussinneq amigaateq, sukkorissaarneq, pujortarneq, aappariit tatineqarnerat qaffasinnerussimasoq, uminngarnersuaq, imigassamik imeqarnerujooq, kisimiinneq, silaannaap mingutsinnera isigilernermillu ajornartorsiutit aaqqinneqarsimanngitsut. Nunarsuarmit katillugit tamakkua dementia annaasa agguaqatigiissillugit affaat ataqatigiissagaapput.
Dementia navianartorsiutai arlaanna piunerpaava?
Nunarsuaq tamakkerlugu Kommissionip naatsorsuerpai inuttoqqalluarnermi tusilartuunneq LDL-kolesterolilu qaffasinnerussimasoq tamarmik annaasa 7 procentii missaannik ataqatigiissagaat, kingornatigut ilinniagaqannginnerussineq kisimiinnerlu tamarmik 5 procentii missaannik. Inummut ataasiakkaamut suut pingaarnersaat peqqissutsimut personalesumut tunngapput, nakorsarlu siunnersuilluni iluaqutaasinnaalluni.
2024-imi navianartorsiutit marlunnik nutaanik ilanngunneqarpa?
Aap. 2024-imi nalunaarusiaq inuttoqqalluarnermi LDL-kolesteroli („ajortoq“) qaffasinnerussimasoq utoqqalinermilu isigilernermi ajornartorsiutit aaqqinneqarsimanngitsut, 2020-imi navianartorsiutinut 12-inut ilannguppai. Kommissionip tamakkua annaasa 7 procentii 2 procentiillu missaannik ataqatigiissagai.
Utoqqalinneq navianartorsiutaava allanngortinneqarsinnaasoq?
Naamik. Utoqqalinneq Alzheimersimik nappaatinut navianartorsiutaavoq nalunnginneqartunit annersaanersoq, allanngortinneqarsinnaanani. Kingornussuserlu sunniuteqarsinnaavoq. Quppernermi matumani navianartorsiutit 14-it tassaapput ilisimatusarnermi paasissutissanik allanngortinneqarsinnaasutut isigineqartut.
Najoqqutat
Suliniaqatigiiffiit misissuinerillu quppernerup matuma toqqammavigisaasa innersuussutaat ilannguppavut. Quppernerup nutarterneqarnerani tamarmik misissorneqarput.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)