Ar respont berr
Lancet Commission a enrollas e 2024 14 abeg riskiñ an dementia a c'hall cheñchet: skolaj nebeut, kollet ar c'hlev, kolesterol LDL uhel, izelvezh, kwaz war ar penn, diouer a labour, diabetes, tabac, pression gwad uhel, lous, evaj re, dibab ar vuhez, aer lous ha kollet gwelet n'eo ket bet reizhet. Asambles e vezont kevreet gant tost 45% a gazioù dre ar bed, hep garantiezh evit den ebet.
- Ar 14 abeg a bad dre ur vuhez a-bezh: unan e kentoc'h ar vuhez, dek e kreizvuhez ha tri e fin ar vuhez.
- Kollet ar c'hlev hag kolesterol LDL uhel e kreizvuhez a zo kevreet gant tost 7% a gazioù an dementia dre ar bed bep unan, ar re vrasañ eus an abegoù unan-hag-unan.
- An dra-se a zo estimoù a boblañs a vez kemeret evel kaoz hag disoc'h. Marteze n'eo kaoz nemet e darn anezhe.
- An oad hag ar genoù, na c'hall den cheñch anezho, a zo abegoù riskiñ bras ivez. Digreskiñ ar 14 riskerezh ne garantez ket na vefe den evit diskar an dementia.
- Ar pezhioù a zo implijet, evel gwiriañ ar pression, ar c'hlev ha ar gweled, a zo mat evit ar yec'hed en tu all ivez, hag a dalv komz outo gant ur medisin.
War ar bajenn-mañ (7 rannoù)
Un abeg riskiñ a zo un dra a vez kevreet gant un tenn uheloc a vezañ tapet ur c’hlenvedenn. N’eo ket ur gaoz bep tro, ha n’eo ket d’ober e vezo dementia ganeoc’h o vezañ unan. Ar bajenn-mañ a rollas ar 14 abeg riskiñ an dementia a lavar Lancet Commission e 2024 a c’hall cheñchet, ar pezh a ziskouez an enklaskoù anezho, ha petra c’hallit komz outo gant ur medisin.
Evit ar sell hollek, dre ziwar-benn an taolioù bras, kregiñ gant Ha c’hall an dementia bezañ prevenet? Petra a lavar an enklaskoù. Titour hollek eo-se, n’eo ket sikour medisinel; sellit ouzh hor disklêriadenn medisinel.
Petra eo an 14 abeg riskiñ an dementia?
An Lancet Commission 2024, skrivet gant 27 enklaskerien an dementia, en deus estimet e c’hall an 14 abeg riskiñ a c’hall cheñchet kevreañ tost 45% eus gazioù an dementia dre ar bed. An hanter evit pep abeg a zo diwar ar Commission, rounded da niveroù a-bezh. Ar sammoù a zo kevreet, rak meur a zen en deus meur a riskiñ war-un, setu perak e kreskont betek 45% ha n’int ket ur bann ouzhpenn.
| Abeg riskiñ | Pad ar vuhez | Hanter eus ar gazioù | Petra a ziskouez an enklaskoù | Petra c’hallit ober |
|---|---|---|---|---|
| Skolaj nebeut | Kentoc’h ar vuhez | 5% | Skolaj nebeut a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Bezañ bev-spered e kreizvuhez a vefe ivez gwarez, hyd e-kreiz ar re o deus skolaj nebeut. | Pezhiñ deskiñ ha ober traoù a stum spered e pep oad: lenn, steuziadoù, skolioù, c’hoarioù gant ar re all. |
| Kollet ar c’hlev | Kreizvuhez | 7% | Kollet ar c’hlev n’eo ket bet tretet a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Studioù a heul tud dre amzer a gevre implij skouarn-sell gant riskiñ izeloc. | Gwelit ur mezeg evit ho klev. Goulennit ha pe skouarn-sell a sikouro ac’hanoc’h, ha gwiskit anezhañ ma’z eo bet resevet. Gwarezit ho skouarn rak tabut uhel. |
| Kolesterol LDL uhel | Kreizvuhez (adalek 40 vloaz tost) | 7% | Kolesterol LDL (“fall”) uhel e kreizvuhez a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Studioù evezh a gevre implij statinoù gant riskiñ izeloc, met klaskoù e fin ar vuhez n’o deus ket diskouezet kement-se. | Goulennit d’ho medisin ha dleer gwiriañ ho kolesterol, ha petra, ma vez ezhomm, da ober diwar-benn. |
| Izelvezh | Kreizvuhez | 3% | Izelvezh a vez kevreet gant riskiñ uheloc. E fin ar vuhez, izelvezh a c’hall bezañ ivez ur c’hemenn kentañ eus an dementia. | Lavarit d’ur medisin ma’z eo izel ho spered pe ma’z eus kollet ho c’hoant evit muioc’h eget daou sizhun. An izelvezh a c’hall bezañ tretet. |
| Kwaz war ar penn | Kreizvuhez | 3% | Kwaz war ar penn, e pep oad ha dre pep tra, e-barzh c’hoarioù ar c’hraf, a vez kevreet gant riskiñ uheloc. | Gwiskit ur c’hasko evit marc’hogeriñ ha c’hoarioù kreñv. Goulennit diwar-benn lakaat evezh war ar c’hwitañ. Repozit ha kit da vezañ gwiriet goude ur c’hwezh war ar penn. |
| Diouer a labour | Kreizvuhez | 2% | An dud a ra sport pe a ra gemm a blij dezho a zo nebeutoc’h a-enep da vezañ tapet gant an dementia. Testenioù an arnodoù a zo c’hoazh bihan. | Goulennit petra eo ar gemm a zo diogel evidoc’h, ha kavit un dra a blij deoc’h. Sellit ouzh hor gidenn ar sport. |
| Diabetes | Kreizvuhez | 2% | Diabetes, dreist-holl pa geñver e kreizvuhez pe pa bad, a vez kevreet gant riskiñ uheloc. | Gwiriit ho siwgr e gwad. Ma’z oc’h gant diabetes, labourit gant ho skipailh soin evit e reiñ mat, a-surentez. |
| Tabac | Kreizvuhez | 2% | Tabac a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Studioù a gav ez eus tud o deus lezet tabac ne zalc’hont ket ar riskiñ uhel a zo gant ar re a gendalc’h da lapat. | Goulennit sikour evit paouez. Dleer paouez e pep oad. |
| Pression gwad uhel | Kreizvuhez | 2% | Pression gwad uhel e kreizvuhez a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Klaskoù medisinoù pression gwad a ziskouez un izelaat bihan war riskiñ an dementia pe an diboell soñjal. | Anavezit ho niveroù. An Commission a ginnig an niver gentañ 130 pe is adalek 40 vloaz; goulennit petra eo ar pal a glot ouzh ho stad. |
| Lakaat pouez ur bern | Kreizvuhez | 1% | Lakaat pouez ur bern e kreizvuhez a vez kevreet gant riskiñ uheloc, hag a greskiñ ivez riskiñ ar diabetes. | Goulennit d’ho medisin petra eo ur bouez yac’h evidoc’h. An dud kozh ne dleont ket diet evit kollañ pouez hep sikour medisinel. |
| Evaj re | Kreizvuhez | 1% | Evaj re a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Paouez evaj re a vez kevreet gant riskiñ izeloc. | Goulennit petra eo ur vevenn sur evidoc’h, dreist-holl gant ho medisinoù. |
| Dibab ar vuhez | Fin ar vuhez | 5% | Darempred dre-vras a-wechoù a vez kevreet gant riskiñ uheloc. | Kendalc’hit da gaout darempred gant an dud en un doare a blij deoc’h. Sellit ouzh hor gidenn ar darempred. |
| Aer lous | Fin ar vuhez | 3% | Chom e-barzh un aer lous a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Studioù a gav aer glanoc’h a vez kevreet gant riskiñ izeloc. | Un afer politikel eo dreist-holl. Gwiriit kemennoù aer lous al lec’h, ha bevit nebeutoc’h a-ziavaez en deizioù lous-tre. |
| Kollet gwelet n’eo ket bet reizhet | Fin ar vuhez | 2% | Kollet gwelet n’eo ket bet reizhet a vez kevreet gant riskiñ uheloc. Ur studi bras e Stadoù-Unanet a gevre riskiñ izeloc gant operación ar c’hatarakt. | Kemerit ur gweled-kont aliesañ. Goulennit ha c’hall tretiñ an trubuilhoù evel ar c’hatarakt. |
Penaos lenn an hanterioù-mañ?
Gant soursi. Danevell an Commission a lak kalz a boentoù da soñjal ennañ:
- Deskrivañ a reont poblañsoù, n’int ket tud unan-hag-unan. Diskoulm UCL eus an danevell a lavar e lakaat riskiñ da izelaat a labour dre ar boblañs, hep garantiezh na vo ket an dementia war unan ebet.
- Kemer a reont evel kaoz ha disoc’h. An aotrou skrivañ n’o deus degemeret nemet ar pezhioù gant prouvoù kreñv, met a lavar e c’hall bezañ kevreet nebeutoc’h gant kaoz.
- Un niver bed a-bezh int. Gwelet ar peurliesañ diwar broioù pinvidik, ha dre-se ne vo ket heñvel an hanter evit pep bro pe kumuniezh.
- Ur c’hant bihan a c’hall bezañ pouezus. Un abeg kevreet gant 2% eus ar c’hazioù dre ar bed a zo c’hoazh kevreet gant un niver bras a dud.
Pe abegoù riskiñ zo bet ouzhpennet e 2024?
An danevell 2024 en deus ouzhpennet daou abeg d’ar 12 enrollet e 2020:
- Kolesterol LDL uhel e kreizvuhez, kevreet gant tost 7% eus ar c’hazioù.
- Kollet gwelet n’eo ket bet reizhet e fin ar vuhez, kevreet gant tost 2% eus ar c’hazioù.
Pe abegoù riskiñ na c’hallont ket bezañ cheñchet?
An Institut Nasional evit an Oad a lavar e vez an oad an abeg riskiñ bras anavezet evit an Alzheimer, ha den ne c’hall ket cheñch anezhi. Ar genoù a zo ivez e-barzh; ur genenn anavezet a vez kevreet gant riskiñ an Alzheimer a vez galvet APOE. An NIA a ouzhpenn n’ouzer ket c’hoazh penaos e vez kaoz an Alzheimer e darn vrasañ an dud. Lancet Commission a notenn e c’hall an abegoù a c’hall cheñchet bezañ digresket pa vefe risk genetek ar person.
Abalamour ma c’hoari an oad hag ar genoù ur pal bras, kalz a dud na zo ket ganto unan eus an 14 abeg riskiñ a varv c’hoazh gant an dementia. N’eo fazi den ebet.
Petra lavar an enklaskoù diwar-benn cheñch an riskioù-se?
Kevrediñ un abeg riskiñ gant an dementia n’eo ket heñvel ouzh diskouez e c’hall cheñch an abeg riskiñ an dementia. Setu un nebeud skouerioù eus pelec’h emañ an testenioù a-hend-all:
- Pression gwad. E klask SPRINT MIND, un fin pression gwad izelloc’h a zo bet kollet kalz eus ar gwallvezh soñj a-wiskamant. N’eo ket bet kollet ar pezh a zo an dementia tebit dreist, nemet marteze n’eo ket bet ar klask bras a-walc’h evit diskouez se (SPRINT MIND e JAMA).
- Skouerioù kleved. Lancet Commission a zeskrivas ur c’hlask tri bloaz gant skouer-kleved a ziskouezas netra hollek war ar soñj, met ur bennoz e ur strollad a dud o deus riskiñ uheloc. Studioù a heul tud dre amzer a gevre implij skouer-kleved gant riskiñ izeloc. Hor gidenn ar c’hlev a zo ur muioc’h a titouroù.
- Oberiantiz korf. An NIA a lavar n’eus ket a-walc’h a testenioù klask kliniel evit lakaat soñj e c’hall an oberiantiz prevenn pe lakaat da zalc’h ar gwallvezh soñj a-wiskamant pe an Alzheimer, n’eo ket dibaouez ma c’hall ober kalz a dra evit ar digreskiñ a-fed an oad (NIA diwar-benn prevenn an Alzheimer).
Klaskoù hir a c’hortoz ma vo kreskiñ an dementia a zo kozh ha kostus, ac’hanta evit kalz abegoù ar c’hlevoù gwellañ a zeuio c’hoazh eus studioù a heul tud dre vloavezhioù. An titouroù-se a zo talvoudus, met a zo nebeutoc’h eget ur c’hlask.
Petra eus kousked ha debriñ?
An Commission en deus studiet kousked ha debriñ met n’o deus ket ouzhpennet anezho d’al listenn, rak ar prouvoù n’o doa ket nerzh pe n’oant ket a-stad. Hor c’hidoù kousked ha debriñ a ziskouez ar pezh a anavezer.
Komz gant ur medisin
Ur gwiriadenn bloaziek a zo un amzer mat evit kaout kaozeadenn diwar-benn an danvezioù-se. Gallout a rit degas al listenn-mañ ha goulenn:
- Petra eo ho niveroù pression gwad, sukr ha kolesterol, ha ha ezhomm a zo da ober gant unan anezho?
- Ha dleer gwiriañ ho skouarn ha ho daoulagad?
- Ha mat ha lies eo ar pezh a reoc’h evit ho yec’hed?
- Ha c’hall unan eus ho medisinoù bezañ ur c’hwitadenn evit ar soñj pe an memor?
A-raok cheñch medisinoù, debriñ, jeuniñ, oberiantiz pe ergoù-bezh, komzit gant ur medisin da gentañ. Ma’z eo ac’hanoc’h pe un den a bleustrit outañ un dremm prim a soñj, ur gwallvezh war an hanter kleiz pe un diouer a labour da gomz, galvit 112.
Goulennoù boutin
Petra eo an 14 abeg riskiñ an dementia a c'hall cheñchet?
Lancet Commission 2024 en deus enrollet skolaj nebeut, kollet ar c'hlev, kolesterol LDL uhel, izelvezh, kwaz war ar penn, diouer a labour, diabetes, tabac, pression gwad uhel, lous, evaj re, dibab ar vuhez, aer lous ha kollet gwelet n'eo ket bet reizhet. Asambles e vezont kevreet gant tost an hanter eus ar gazioù dre ar bed.
Pe abeg riskiñ a bouez ar muiañ?
Dre ar bed, an Commission a estimas e vez kevreet kollet ar c'hlev hag kolesterol LDL uhel e kreizvuhez gant 7% eus ar c'hazioù bep unan, ha skolaj nebeut hag dibab ar vuhez gant 5% an hini ebet. Evit unan dibar, an abegoù a bouez a zo a-zoare o yec'hed, ha ur medisin zo ar gwellañ sikour evit se.
Ha daou abeg nevez a zo bet ouzhpennet e 2024?
Ya. An danevell 2024 en deus ouzhpennet kolesterol LDL ("fall") uhel e kreizvuhez ha kollet gwelet n'eo ket bet reizhet e fin ar vuhez, d'ar 12 abeg enrollet e 2020. Lancet Commission en deus kevreet anezho gant 7% ha 2% eus ar c'hazioù, a-gevret.
Ha cheñchet e c'hall an oad bezañ un abeg riskiñ?
Ket. An oad a zo an abeg riskiñ bras anavezet evit an Alzheimer, ha n'hall ket bezañ cheñchet. Ar genoù a zo ivez e-barzh. An 14 abeg war ar bajenn-mañ a zo ar re a ziskouez an enklaskoù e c'hall bezañ cheñchet un dra bennak anezho.
Mammennoù
Liammañ a reomp war-du an aozadurioù hag ar studiadennoù ma vez diazezet ar bajenn-mañ warno. Pep hini a oa bet gwiriet pa oa bet hizivaet ar bajenn.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)