Kort fortalt
Lancet-kommisjonen peika i 2024 ut 14 risikofaktorar for demens som kan endrast: lite utdanning, nedsett høyrsel, høgt LDL-kolesterol, depresjon, hjerneskade, lite fysisk aktivitet, diabetes, røyking, høgt blodtrykk, fedme, mykje alkohol, sosial isolasjon, luftforurensing og ubehandla synstap. Til saman er dei kopla til om lag 45 % av tilfella over heile verda, men det finst ingen garanti for kva som gjeld for éin enkelt person.
- Dei 14 faktorane spenner over heile livet: éin i tidleg liv, ti i midtlivet og tre i seinare liv.
- Nedsett høyrsel og høgt LDL-kolesterol i midtlivet er kvar for seg kopla til om lag 7 % av demenstilfella i verda, dei største delane av nokon enkelt faktor.
- Desse prosentane er estimat for befolkningar, og dei går ut frå at samanhengen er årsaksbestemt. Somme samanhengar kan vere berre delvis årsaksbestemte.
- Alder og gen, som ingen kan endre, er òg viktige risikofaktorar. Om ein reduserer dei 14 risikoane, er det ingen garanti for at nokon unngår demens.
- Mange av tiltaka, som å sjekke blodtrykk, høyrsel og syn, er bra for helsa på andre måtar òg, og er verd å drøfte med lege.
På denne sida (7 avsnitt)
Ein risikofaktor er noko som er kopla til ein høgare sjanse for å utvikle ein tilstand. Han er ikkje årsaka i alle tilfelle, og å ha ein risikofaktor betyr ikkje at du kjem til å utvikle demens. Denne sida listar dei 14 risikofaktorane for demens som Lancet-kommisjonen i 2024 seier kan endrast, kva forskinga kopler dei til, og kva du kan drøfte med lege.
For det større biletet, mellom anna det store studiar har funne, bør du starte med Kan demens førebyggjast? Kva forskinga seier. Dette er generell informasjon, ikkje medisinsk råd. Sjå vår medisinske ansvarsfråskriving.
Kva er dei 14 risikofaktorane for demens?
Lancet-kommisjonen i 2024, skriven av 27 demensforskarar, estimerte at 14 risikofaktorar som kan endrast, til saman står for om lag 45 % av demenstilfella i verda. Prosenten for kvar faktor nedanfor er kommisjonens estimat av kor stor del av tilfella i verda som er kopla til han, avrunda til heile tal. Tala overlappar, fordi mange har fleire risikoar samtidig, og det er grunnen til at dei ikkje legg seg saman til meir enn 45 %.
| Risikofaktor | Livsfase | Del av tilfella | Kva forskinga kopler til | Kva du kan gjere |
|---|---|---|---|---|
| Lite utdanning | Tidleg liv | 5 % | Færre skuleår er kopla til høgare risiko. Å vere mentalt aktiv i midtlivet ser òg ut til å verne, også for folk som har lite skulegang. | Hald fram med å lære og gjere ting som utfordrar hjernen, uansett alder: lesing, hobbyar, kurs, spel saman med andre. |
| Nedsett høyrsel | Midtlivet | 7 % | Ubehandla nedsett høyrsel er kopla til høgare risiko. Studiar som følgjer folk over tid, kopler bruk av høyrselsapparat til lågare risiko. | Få høyrselen testa. Spør om høyrselsapparat kan hjelpe, og bruk dei om du har fått dei føreskrivne. Verne øyra mot høgt lydnivå. |
| Høgt LDL-kolesterol | Midtlivet (frå om lag 40) | 7 % | Høgt LDL-kolesterol («dårleg» kolesterol) i midtlivet er kopla til høgare risiko. Observasjonsstudiar kopler bruk av statinar til lågare risiko, men forsøk i seinare liv har ikkje vist dette. | Spør legen om kolesterolet ditt bør kontrollerast, og kva som eventuelt bør gjerast med det. |
| Depresjon | Midtlivet | 3 % | Depresjon er kopla til høgare risiko. I seinare liv kan depresjon òg vere eit tidleg teikn på demens. | Fortel legen om lågt humør eller tap av interesse som varer i meir enn to veker. Depresjon er behandlingsbar. |
| Traumatisk hjerneskade | Midtlivet | 3 % | Hovudskade i alle aldrar og frå alle kjelder, mellom anna kontaktidrett, er kopla til høgare risiko. | Bruk hjelm ved sykling og kontaktidrett. Spør om korleis du kan førebyggje fall. Kvil og få sjekka deg etter ein hovudskade. |
| Lite fysisk aktivitet | Midtlivet | 2 % | Folk som trenar og driv idrett, er mindre utsette for å utvikle demens. Forsøksbevisa er framleis avgrensa. | Spør kva aktivitet som er trygg for deg, og finn noko du likar. Sjå vår rettleiing om trening. |
| Diabetes | Midtlivet | 2 % | Diabetes, særleg når den startar i midtlivet eller varer lenge, er kopla til høgare risiko. | Få blodsukkeret kontrollert. Har du diabetes, bør du samarbeide med behandlingsteamet om å halde det under kontroll på ein trygg måte. |
| Røyking | Midtlivet | 2 % | Røyking er kopla til høgare risiko. Studiar viser at tidlegare røykarar ikkje har same auka risiko som folk som held fram med å røyke. | Spør om hjelp til å slutte. Det lønner seg å slutte uansett alder. |
| Høgt blodtrykk | Midtlivet | 2 % | Høgt blodtrykk i midtlivet er kopla til høgare risiko. Forsøk med blodtrykksmedisin tyder på ein moderat lågare risiko for demens eller kognitiv svikt. | Kjenn tala dine. Kommisjonen foreslår eit øvre tal på 130 eller lågare frå om lag 40 år; spør kva mål som passar for deg. |
| Fedme | Midtlivet | 1 % | Fedme i midtlivet er kopla til høgare risiko, og han aukar òg risikoen for diabetes. | Spør legen om kva som er ei sunn vekt for deg. Eldre bør ikkje slanke seg utan medisinsk råd. |
| Mykje alkohol | Midtlivet | 1 % | Mykje drikking er kopla til høgare risiko. Å redusere frå mykje drikking er kopla til lågare risiko. | Spør kva som er ei trygg grense for deg, særleg når du tek medisin. |
| Sosial isolasjon | Seinare liv | 5 % | Lite sosial kontakt er kopla til høgare risiko. | Hald kontakt med folk på måtar du set pris på. Sjå vår rettleiing om sosial kontakt. |
| Luftforurensing | Seinare liv | 3 % | Å bu med meir luftforurensing er kopla til høgare risiko. Studiar kopler reinare luft til lågare risiko. | Dette er først og fremst eit spørsmål for offentleg politikk. Følg med på lokale varsel om luftkvalitet, og avgrens tida ute på svært forureina dagar. |
| Ubehandla synstap | Seinare liv | 2 % | Uretta synsproblem er kopla til høgare risiko. Ei stor amerikansk studie kopla graustaroperasjon til lågare risiko. | Ta regelmessige augeundersøkingar. Spør om problem som grå stær kan behandlast. |
Korleis bør du lese prosentane?
Med varsemd. Rapporten frå kommisjonen har fleire poeng det er verdt å ha i tankane:
- Dei beskriv befolkningar, ikkje enkeltpersonar. Summeringa frå University College London av rapporten peikar på at å redusere risiko verkar på befolkningsnivå og ikkje garanterer at nokon einskild person unngår demens.
- Dei går ut frå årsakssamanheng. Forfattarane tok berre med faktorar med sterke bevis, men seier at somme samanhengar kan vere berre delvis årsaksbestemte.
- Dei er tal for heile verda. Mesteparten av dataa kjem frå land med høg inntekt, og den reelle delen for eitt land eller eit lokalsamfunn vil vere annleis.
- Små prosentar kan likevel vere viktige. Ein faktor som er kopla til 2 % av tilfella i verda, rører likevel ved svært mange menneske.
Kva risikofaktorar vart lagde til i 2024?
Rapporten frå 2024 la til to faktorar til dei 12 som var nemnde i 2020:
- Høgt LDL-kolesterol i midtlivet, kopla til om lag 7 % av tilfella.
- Ubehandla synstap i seinare liv, kopla til om lag 2 % av tilfella.
Kva risikofaktorar kan ikkje endrast?
Det amerikanske National Institute on Aging seier at alder er den største kjende risikofaktoren for Alzheimers, og at ingen kan endre han. Gen spelar òg ei rolle; eitt kjent gen som påverkar risikoen for Alzheimers, heiter APOE. Instituttet legg til at forskarar framleis ikkje forstår fullt ut kva som forårsakar Alzheimers hos dei fleste. Lancet-kommisjonen seier at dei risikoane som kan endrast, kan reduserast uansett kva genetisk risiko ein person har.
Fordi alder og gen spelar så stor rolle, får mange som ikkje har nokon av dei 14 risikofaktorane likevel demens. Det er ikkje noko nokon har skuld i.
Kva seier forsøksbevisa om å endre desse risikoane?
Å kople ein risikofaktor til demens er ikkje det same som å vise at endring av han reduserer risikoen for demens. Nokre døme på kva forsøka viser:
- Blodtrykk. I SPRINT MIND-forsøket reduserte eit lågare blodtrykksmål monaleg mild kognitiv svikt. Det reduserte ikkje sannsynleg demens monaleg, sjølv om forsøket kan ha vore for lite til å vise det (SPRINT MIND i JAMA).
- Høyrselsapparat. Lancet-kommisjonen omtalar eit tre år langt forsøk med høyrselsapparat som ikkje fann nokon samla effekt på tenkinga, men ein fordel i ei undergruppe av folk med høgare risiko. Studiar som følgjer folk over tid, kopler bruk av høyrselsapparat til lågare risiko. Vår rettleiing om høyrsel har meir.
- Fysisk aktivitet. Det amerikanske National Institute on Aging seier at det ikkje finst nok kliniske forsøksbevis til å slutte at trening kan førebyggje eller bremse mild kognitiv svikt eller Alzheimers, men nokre studiar tyder på at det kan hjelpe mot aldersrelatert nedgang (NIA om førebygging av Alzheimers).
Lange forsøk som ventar til demens utviklar seg, er trege og dyre, så for mange faktorar vil dei beste bevisa framleis komme frå studiar som følgjer folk over år. Desse bevisa er nyttige, men svakare enn eit forsøk.
Kva med søvn og kosthald?
Kommisjonen gjekk gjennom søvn og kosthald, men tok ikkje dei med på lista, fordi bevisa ikkje var sterke eller konsekvente nok. Våre rettleiingar om søvn og kosthald forklarar kva som er kjent.
Snakk med lege
Ein årleg kontroll er ein god tid til å ta opp desse emna. Du kan ta med denne lista og spørje:
- Kva er blodtrykket, blodsukkeret og kolesterolet mitt, og treng nokre av dei oppfølging?
- Bør eg få høyrselen og augo kontrollerte?
- Er aktiviteten eg driv med, trygg og nok for meg?
- Kan nokon av medisinane mine påverke hukommelse eller tenking?
Før du endrar medisin, kosthald, faste, trening eller kosttilskot, bør du snakke med lege først. Om du eller nokon du har omsorg for får brått forvirring, svakheit på éi side eller vanskar med å snakke, ring det lokale nødnummeret med ein gong.
Vanlege spørsmål
Kva er dei 14 risikofaktorane for demens som kan endrast?
Lancet-kommisjonen i 2024 peika ut lite utdanning, nedsett høyrsel, høgt LDL-kolesterol, depresjon, traumatisk hjerneskade, lite fysisk aktivitet, diabetes, røyking, høgt blodtrykk, fedme, mykje alkohol, sosial isolasjon, luftforurensing og ubehandla synstap. Til saman er dei kopla til nesten halvparten av demenstilfella i verda.
Kva risikofaktor for demens er viktigast?
For befolkninga i verda estimerte kommisjonen at nedsett høyrsel og høgt LDL-kolesterol i midtlivet kvar for seg er kopla til om lag 7 % av tilfella, følgd av lite utdanning og sosial isolasjon med om lag 5 % kvar. Kva faktorar som betyr mest for éin person, avheng av eigen helse, så lege er den beste rettleiaren.
Vart dei to nye risikofaktorane lagde til i 2024?
Ja. Rapporten frå 2024 la til høgt LDL-kolesterol («dårleg» kolesterol) i midtlivet og ubehandla synstap i seinare liv til dei 12 faktorane som var nemnde i 2020. Kommisjonen kopla dei til høvesvis om lag 7 % og 2 % av tilfella.
Er alder ein risikofaktor som kan endrast?
Nei. Alder er den største kjende risikofaktoren for Alzheimers sjukdom, og han kan ikkje endrast. Gen spelar òg ei rolle. Dei 14 faktorane på denne sida er dei forskinga tyder på kan endrast.
Kjelder
Vi lenkjer til organisasjonane og studiane denne sida byggjer på. Kvar kjelde vart kontrollert då sida vart oppdatert.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)