Mbohovái mbykymi
Lancet Commission 2024 omombeʼu 14 mbaʼe ikatúva oñemoambue oñembojoajúva dementia rehe: mboʼe michĩve, ehendu vai, colesterol LDL yvate, ñekoʼõi pyʼaguapy, akã jeharu, jejapoʼỹ, diabetes, pitarã, tuguy yvate, tete tuicháva, kayʼu hetaiterei, jeikoveʼỹ ambue ndive, yvytu ñembyai ha tesa vai oñepohanoʼỹva. Opavave oñembojoaju 45% rupi umi caso rehe yvy ape ári, ha ndahaʼéi peteĩteĩ tapicha-pe ojeʼe hag̃ua opaite ára.
- Umi 14 mbaʼe oho tekove pukukue jave: peteĩ mitãme, pa mitãrusu / kakuaáme ha mbohapy tujakue guare.
- Ehendu vai ha colesterol LDL yvate mitãrusu / kakuaáme oñembojoaju peteĩteĩ 7% rupi umi caso de dementia rehe yvy ape ári; haʼe umi hetave oñembojoajúva peteĩ mbaʼégui.
- Koʼã papapy haʼe jehechajey yvypóra aty rehegua ha oimoʼã oñembojoajuha. Heta joaju ikatu noĩmbáiri opaite hendápe.
- Ary ha herencia, ndaikatúiva oñemoambue, avei haʼe umi mbaʼe tuicháva oñembojoajúva kytĩ rehe. Oñemomichĩramo jepe koʼã 14 mbaʼe, ndaikatúi ojeʼe avave ndoguerahamoʼãiha dementia.
- Heta mbaʼe ikatúva ojejapo, techapyrã ehajey hag̃ua tuguy, ehendu ha tesa, iporã avei ambue tekove resãi hag̃ua ha iporã oñeñomongeta pohanohára ndive.
Ko kuatiápe (7 vore)
Peteĩ mbaʼe oñembojoajúva kytĩ rehe haʼe peteĩ mbaʼe ojehecháva oĩ javeve ikatu hag̃uáicha oñeguenohẽ peteĩ mbaʼasy. Ndahaʼéi oikóva opaite jave, ha oĩramo peteĩva ndahaʼéi katuete ogueraháta dementia. Ko kuatiarogue omombeʼu umi 14 mbaʼe oñembojoajúva dementia rehe, ikatúva oñemoambue, Lancet Commission 2024 heʼíva rehegua, mbaʼépa oñembojoaju jehapepyre ndive, ha mbaʼépa ikatu oñeñomongeta pohanohára ndive.
Eikuaa hag̃ua porãve, ha mbaʼe umi jehapepyre tuicháva ojuhúva, eñepyrũ koʼápe Ikatúpa oñemboyke dementia? Mbaʼe ojeʼe jehapepyrépe. Kóva haʼe marandu opaichagua, ndahaʼéi pohanohára ñemomarandu; ehecha ore marandu pohanohára rehegua.
Mbaʼe mbaʼépa umi 14 mbaʼe oñembojoajúva dementia rehe?
2024 Lancet Commission, 27 tapicha dementia rehegua ohaivaʼekue, oimoʼã 14 mbaʼe ikatúva oñemoambue oñembojoajuha 45% rupi umi caso de dementia rehe yvy ape ári. Peteĩteĩ papapy koʼápe haʼe Comisión oimoʼãva mbaʼeichaitépa umi caso yvy ape ári oñembojoaju hendive, oñembohysýiva papapy entero-pe. Koʼã papapy ojoaju, hetaiterei tapicha oguerekógui heta mbaʼe oñembojoajúva peteĩ jave, upévare oñembojoaju 45% ha ndahaʼéi hetave.
| Mbaʼe oñembojoajúva kytĩ rehe | Tekove ára | Mboýpa caso | Mbaʼe oñembojoaju jehapepyrépe | Mbaʼe ikatu rejapo |
|---|---|---|---|---|
| Mboʼe michĩve | Mitãme | 5% | Saʼive ary mboʼeha peguápe oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Ojejapo heta mbaʼe akãme guarã mitãrusu / kakuaáme avei oipytyvõkuaa, oĩramo jepe mboʼe saʼive. | Eikuaa ha ejapo meme mbaʼe ombohéra vaʼerã akã, oimeraẽ aryme: ñemoñeʼẽ, tembiaporã, mboʼe aty, ñembosarái ambue ndive. |
| Ehendu vai | Mitãrusu / kakuaáme | 7% | Ehendu vai oñepohanoʼỹva oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Jehapepyre ohecháva tapichakuérape ára pukukue jave omombeʼu umi oipurúva ehenduha pytyvõha oguerekoha kytĩ michĩve. | Ejapo peteĩ jehechauka ehendu rehegua. Eporandu ikatúpa oipytyvõ ehenduha pytyvõha, ha eipuru ojerure ramo. Eñangareko nde apysa tyapu hatãgui. |
| Colesterol LDL yvate | Mitãrusu / kakuaáme (40 ary rupi) | 7% | Colesterol LDL (“ñaña”) yvate mitãrusu / kakuaáme oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Jehapepyre omañáva rehe omombeʼu umi oipurúva estatina oguerekoha kytĩ michĩve, ha katu jehaipyre tujakue guare ndohechaukái upéva. | Eporandu nde pohanohára ikatúpa ojehechajey nde colesterol ha mbaʼe ikatu ojejapo, oĩramo mbaʼe. |
| Ñekoʼõi pyʼaguapy | Mitãrusu / kakuaáme | 3% | Ñekoʼõi pyʼaguapy oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Tujakue guare, ñekoʼõi pyʼaguapy ikatu avei haʼe dementia ñepyrũ raʼy. | Emombeʼu pohanohárape nde pyʼaguapy térã nderesaráiramo mbaʼevére, opytáramo mokõi arapokõindyve. Ñekoʼõi pyʼaguapy ikatu oñepohano. |
| Akã jeharu | Mitãrusu / kakuaáme | 3% | Akã jeharu oimeraẽ aryme ha oimeraẽ hendágui, ñembosarái ojohuetéva avei, oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. | Eipuru akãngao embaʼapóvo vici rehe térã ñembosarái ojohuetévape. Eporandu mbaʼeichaitépa ikatu eñangareko jeʼa rehe. Epytuʼu ha ejehechaukáke akã jeharu rire. |
| Jejapoʼỹ | Mitãrusu / kakuaáme | 2% | Umi ojapóva ejercicio ha oñembosaráiva saʼive oguereko dementia. Jehapepyre jehaipyre guive ndahetái gueteri. | Eporandu mbaʼe tembiapo tekove rehegua hesãiha ndéve g̃uarã, ha eheka peteĩ nderayhúva. Ehecha ore guía ejercicio rehegua. |
| Diabetes | Mitãrusu / kakuaáme | 2% | Diabetes, oñepyrũramo mitãrusu / kakuaáme térã opytáramo are, oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. | Ejehechaukáke nde tuguy asuka. Erekóramo diabetes, embaʼapo nde pohanohára aty ndive emonguʼe hag̃ua hesãi hag̃uáicha. |
| Pitarã | Mitãrusu / kakuaáme | 2% | Pitarã oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Jehapepyre ohechauka umi ohejámava pitarã ndojoguái pe kytĩ tuichave umi opitáva gueteri ndive. | Eporandu mbaʼe pytyvõ ikatu eheja hag̃ua. Iporã jeheja oimeraẽ aryme. |
| Tuguy yvate | Mitãrusu / kakuaáme | 2% | Tuguy yvate mitãrusu / kakuaáme oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Pohã tuguy yvate rehegua jehaipyre omyesakã kytĩ michĩve dementia térã ñeimoʼã vai rehe. | Eikuaa nde papapy. Comisión omyesakã pe papapy yvategua 130 térã michĩve 40 ary rupi; eporandu mbaʼe jehupytyrã iporãvéva ndéve g̃uarã. |
| Tete tuicháva | Mitãrusu / kakuaáme | 1% | Tete tuicháva mitãrusu / kakuaáme oñembojoaju kytĩ tuichave rehe, ha avei ombotuicha diabetes kytĩ. | Eporandu nde pohanohára mbaʼeichagua pohýi iporã ndéve g̃uarã. Tujakuéra ani ohoʼu pohýi hag̃ua pohanohára heʼiʼỹre chupekuéra. |
| Kayʼu hetaiterei | Mitãrusu / kakuaáme | 1% | Kayʼu hetaiterei oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Oñemomichĩramo kayʼu hetaiterei, oñembojoaju kytĩ michĩve rehe. | Eporandu mbaʼe huʼã hesãiha ndéve g̃uarã, avei nde pohã reheháicha. |
| Jeikoveʼỹ ambue ndive | Tujakue guare | 5% | Oñomongetaʼỹ térã ojehechaʼỹ meme ambue ndive oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. | Eime joaju ambue tapicha ndive nde vyʼáicha. Ehecha ore guía jeikove ambue ndive rehegua. |
| Yvytu ñembyai | Tujakue guare | 3% | Oiko yvytu ñembyaípe oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Jehapepyre omombeʼu yvytu potĩve oñembojoajuha kytĩ michĩve rehe. | Hetave jey kóva haʼe mbaʼe opavave guarã ha tendota guarã. Ehecha marandu yvytu rehegua nde tendaguápe ha eime michĩve okápe ára ñembyaípe. |
| Tesa vai oñepohanoʼỹva | Tujakue guare | 2% | Tesa apañuãi oñemyatyrõʼỹva oñembojoaju kytĩ tuichave rehe. Peteĩ jehapepyre tuicháva Estados Unidos-pe omombeʼu catarata ñemonguʼe oñembojoajuha kytĩ michĩve rehe. | Ejapo tesa jehechauka meme. Eporandu ikatúpa oñepohano apañuãi catarata-icha. |
Mbaʼeichaitépa añemoñeʼẽvaʼerã koʼã papapy?
Pyʼaguapýpe. Comisión marandu voi omombeʼu heta mbaʼe iporãva ñanemanduʼa hag̃ua:
- Ohechauka yvypóra aty, ndahaʼéi peteĩteĩ tapicha. University College London mombeʼu mbykymi omombeʼu oñemomichĩramo kytĩ oipytyvõha yvypóra aty-pe ha ndaikatúiha ojeʼe peteĩteĩ tapicha ndoguerahamoʼãiha dementia.
- Oimoʼã oĩha peteĩ mbaʼe omoheñóiva ambue. Ohaívaʼekue oike umi mbaʼe orekóva marandu mbarete, ha katu omombeʼu heta joaju ikatu noĩmbáiri opaite hendápe.
- Haʼe papapy yvy ape ári rehegua. Hetave marandu ou tetã hekoresãi porãvagui, ha pe mboýpa añete ikatu iñambue peteĩteĩ tetã térã avaʼaty rehe.
- Papapy michĩva ikatu avei tuicha. Peteĩ mbaʼe oñembojoajúva 2% umi caso rehe yvy ape ári oñembojoaju gueteri hetaiterei tapicha rehe.
Mbaʼe mbaʼépa oñembojoapy 2024-pe?
Marandu 2024 ombojoaju mokõi mbaʼe umi 12-pe 2020-pe omombeʼupyrévare:
- Colesterol LDL yvate mitãrusu / kakuaáme, oñembojoaju 7% rupi umi caso rehe.
- Tesa vai oñepohanoʼỹva tujakue guare, oñembojoaju 2% rupi umi caso rehe.
Mbaʼe mbaʼe oñembojoajúva kytĩ rehe ndaikatúi oñemoambue?
National Institute on Aging heʼi ary haʼeha pe mbaʼe ojekuaavéva oñembojoajúva Alzheimer rehe, ha avave ndaikatúi omoambue. Herencia avei oikuaa hendápe; peteĩ gen ojekuaáva oñembojoajúva Alzheimer kytĩ rehe haʼe APOE. NIA omombeʼu avei kuaarãhára ndoikuaái porã gueteri mbaʼépa omoheñói Alzheimer hetave tapichápe. Lancet Commission omombeʼu umi mbaʼe ikatúva oñemoambue ikatuha oñemomichĩ, oimeraẽva hérava tapicha herencia kytĩ.
Ary ha herencia tuichágui, hetaiterei tapicha ndorekóiva koʼã 14 mbaʼe oñembojoajúva kytĩ rehe oguereko gueteri dementia. Ndahaʼéi avave jejavy.
Mbaʼe heʼi jehaipyre oñemoambue ramo koʼã mbaʼe?
Oñembojoaju peteĩ mbaʼe oñembojoajúva kytĩ rehe dementia ndive ndahaʼéi peteĩcha ojehechauka hag̃ua oñemoambue ramo omomichĩha dementia kytĩ. Peteĩ mbaʼe michĩ mbaʼéichapa oĩ jehaipyre koʼápe:
- Tuguy yvate. SPRINT MIND jehaipyrépe, peteĩ jehupytyrã tuguy michĩvéva omomichĩ porã ñeimoʼã vai michĩva. Ndomomichĩi porã dementia ikatúva, ha katu ikatu pe jehaipyre ndaipokuaái ohechauka hag̃ua upéva (SPRINT MIND JAMA-pe).
- Ehenduha pytyvõha. Lancet Commission omombeʼu peteĩ jehaipyre mbohapy ary pukukue ehenduha pytyvõha rehegua ndojuhúiva mbaʼe tuicháva opaite tapichápe ñeimoʼã rehe, ha katu oĩ pytyvõ peteĩ aty tapicha orekóva kytĩ tuichave. Jehapepyre ohecháva tapichakuérape ára pukukue jave omombeʼu umi oipurúva ehenduha pytyvõha oguerekoha kytĩ michĩve. Ore guía ehendu rehegua oguereko hetave.
- Tembiapo tekove rehegua. National Institute on Aging heʼi ndaipóriha jehaipyre jehaipyre guive hetaiterei ojeʼe hag̃ua ejercicio ikatuha omboyke térã omombegue ñeimoʼã vai michĩva térã Alzheimer, oĩramo jepe jehapepyre omyesakãva ikatuha oipytyvõ ñembogue ary rehegua (NIA oñemboyke hag̃ua Alzheimer).
Jehaipyre ipukúva oñehaʼãrõva dementia ñeguenohẽ ikatu imbeguete ha hepyeterei, upévare heta mbaʼépe pe marandu iporãvéva oútava gueteri jehapepyre ohecháva tapichakuérape ary pukukue jave. Ko marandu iporã, ha katu saʼive imbaretéva peteĩ jehaipyrégui.
Mbaʼépa ke ha tembiʼu rehegua?
Comisión ojesareko ke ha tembiʼu rehe, ha katu nombojoapái tysýipe, pe marandu ndaipóri gueteri mbarete térã ojoajúiva hag̃uáicha. Ore guía ke rehegua ha tembiʼu rehegua omyesakã mbaʼe ojekuaáva.
Eñemongeta pohanohára ndive
Peteĩ jehechauka ary pukukue jave haʼe ára iporãva emombeʼu hag̃ua koʼã mbaʼe. Ikatu regueru ko tysýi ha eporandu:
- Mbaʼeichaitépa che tuguy, che tuguy asuka ha che colesterol papapy, ha oĩpa oikotevẽva jehechauka?
- Ikatúpa ajehechaukáke che apysa ha che resa rehe?
- Pe tembiapo ajapóva hesãipa ha hetáma chéve g̃uarã?
- Oĩpa che pohã apytégui ikatúva oñembojoaju ñemanduʼa térã ñeimoʼã rehe?
Emoambuéramo nde pohã, tembiʼu, jejoko tembiʼu, ejercicio térã pohã yvypóra oipurúva, eñemongeta raẽ pohanohára ndive. Nde térã pe ava peñangarekóva rerokuaáramo sapyʼa jeheʼa ñemokañy, kangue peteĩ ykére, térã hasy ñeʼẽ, ehenói pe número emergencia oĩva nde tendaguápe.
Porandu jepiguáva
Mbaʼe mbaʼépa umi 14 mbaʼe ikatúva oñemoambue oñembojoajúva dementia rehe?
Lancet Commission 2024 omombeʼu mboʼe michĩve, ehendu vai, colesterol LDL yvate, ñekoʼõi pyʼaguapy, akã jeharu, jejapoʼỹ, diabetes, pitarã, tuguy yvate, tete tuicháva, kayʼu hetaiterei, jeikoveʼỹ ambue ndive, yvytu ñembyai ha tesa vai oñepohanoʼỹva. Opavave oñembojoaju opa rire 50% rupi umi caso de dementia rehe yvy ape ári.
Máva mbaʼe oñembojoajúva dementia rehe tuichavéva?
Yvypóra aty rehegua, Comisión oimoʼã ehendu vai ha colesterol LDL yvate mitãrusu / kakuaáme oñembojoajuha peteĩteĩ 7% rupi umi caso rehe, upéi mboʼe michĩve ha jeikoveʼỹ ambue ndive 5% rupi peteĩteĩ. Peteĩ tapicha-pe g̃uarã, mbaʼe tuichavéva odepende hese ha itekove rehe, upévare pohanohára haʼe iporãvéva ohechaukáva.
Mokõi mbaʼe pyahu oñembojoajúpa 2024-pe?
Hẽe. Marandu 2024 ombojoaju colesterol LDL (ñaña) yvate mitãrusu / kakuaáme ha tesa vai oñepohanoʼỹva tujakue guare umi 12 mbaʼe 2020-pe omombeʼupyre rehe. Comisión omombeʼu oñembojoajuha 7% ha 2% rupi umi caso rehe.
Ary haʼe peteĩ mbaʼe ikatúva oñemoambuepa?
Nahániri. Ary haʼe pe mbaʼe ojekuaavéva oñembojoajúva Alzheimer rehe, ha ndaikatúi oñemoambue. Herencia avei oikuaa hendápe. Umi 14 mbaʼe ko kuatiaroguépe haʼe umi jehapepyre ohechaukáva ikatúva oñemoambue.
Mba'ekuaa rape
Romoĩ enlace umi aty ha tembikuaareka ko kuatia oiporúva rehe. Peteĩteĩ oñehesa'ỹijo ko kuatia oñembopyahu jave.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)