Na kena isau lekaleka .
Na Komisini ni Lancet ni 2024 e cavuta e 14 na ka e rawa ni veisautaki me baleta na mate ni Guilecavi: lailai na vuli, dredre ni rogoca, cecere na LDL cholesterol, lomabibi, mavoa ni ulunivanua, sega ni vakaukauayago, mate ni suka, vakatavako, cecere na dra, sivia na bibi, gunu vakasivia, tiko duadua, dukadukali ni cagi, kei na leqa ni mata e sega ni qaravi. Ni cokovata, era semati kei na rauta ni 45% na kisi e vuravura raraba, ia e sega ni vakadeitaki vei dua na tamata.
- Na 14 na ka oqo era kovuta na bula taucoko: dua ena itekivu ni bula, tini ena loma ni bula, kei na tolu ena gauna ni qase.
- Na dredre ni rogoca kei na cecere na LDL cholesterol ena loma ni bula erau semati yadua kei na rauta ni 7% na kisi ni mate ni guilecavi e vuravura raraba, na iwase levu duadua vei dua na ka.
- Na pasede oqo era ivakaraitaki ni lewe levu ka ra vakabauta ni dua na vu ni ka kei na kena revurevu. Eso na isema ena rawa ni sega ni vakavu taucoko.
- Na yabaki kei na ituvaki ni yago, ka sega ni rawa ni veisautaki, erau ka bibi tale ga. Na vakalailaitaki ni 14 na ka oqo e sega ni vakadeitaka ni dua ena levea na mate ni guilecavi.
- Vuqa na ikalawa e okati kina, me vaka na dikevi ni dra, ni rogoca kei na mata, e vinaka tale ga ki na bula taucoko ka dodonu me veivosakitaki kei na vuniwai.
Ena draunipepa oqo (7 iwasewase)
- Na cava na 14 na ka e vakaleqai kina na mate ni guilecavi?
- Me’u wilika vakacava na pasede oqo?
- Na cava na ka e kuri ena 2024?
- Na cava na ka e sega ni rawa ni veisautaki?
- Na cava e tukuna na ivakadinadina ni vakatovolevi me baleta na veisautaki ni ka oqo?
- Na cava me baleta na moce kei na kakana?
- Veivosaki kei na vuniwai
Na ka e vakaleqai (risk factor) e dua na ka e semati kei na levu ni gauna me yaco kina e dua na leqa ni bula. E sega ni vu ni ka ena veikisi kece, ka kevaka e tiko vei iko e dua, e sega ni kena ibalebale ni ko na tauvi mate ni guilecavi. Na tabana oqo e wilika na 14 na ka e vakaleqai kina na mate ni guilecavi ka kaya na Komisini ni Lancet ni 2024 ni rawa ni veisautaki, na ka e semata kina na vakadidike, kei na ka o rawa ni veivosakitaka kei na vuniwai.
Me baleta na itukutuku taucoko, okati kina na ka era kunea na vakatovolevi lelevu, tekivu ena E rawa li ni tarovi na mate ni guilecavi? Na ka e tukuna na vakadidike. Oqo na itukutuku raraba wale ga, e sega ni ivakasala vakavuniwai; raica na noda ivakasala me baleta na itukutuku vakavuniwai.
Na cava na 14 na ka e vakaleqai kina na mate ni guilecavi?
Na Komisini ni Lancet ni 2024, ka volai mai vei ira e 27 na dauvakadidike ni mate ni guilecavi, e ivakaraitaka ni 14 na ka e rawa ni veisautaki era semati vata kei na rauta ni 45% na kisi ni mate ni guilecavi e vuravura raraba. Na pasede ni dua na ka e toka e ra e ivakaraitaki ni Komisini me baleta na iwase ni kisi e vuravura e semati kaya, ka vakavolai ena naba taucoko. Na naba oqo era veicurumaki, baleta ni vuqa na tamata era tiko vei ira e vica na ka oqo ena dua ga na gauna, o koya gona era yaco kina ki na 45% ka sega ni levu cake.
| Ka e vakaleqai | Itabaga ni bula | Iwase ni kisi | Ka e semata kina na vakadidike | Ka o rawa ni cakava |
|---|---|---|---|---|
| Lailai na vuli | Itekivu ni bula | 5% | Na lailai na yabaki ni vuli e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakayagataka na vakasama ena loma ni bula e vaka tale ga ni veitaqomaki, vei ira mada ga era lailai na nodra vuli. | Tomana na vulica kei na cakava na ka e vakayadrata na vakasama ena yabaki cava ga: wiliwili, ka taleitaki, kalasi, qito kei ira tale eso. |
| Dredre ni rogoca | Loma ni bula | 7% | Na dredre ni rogoca e sega ni qaravi e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakadidike era muria na tamata ena vica na yabaki era semata na vakayagataki ni iyaya ni rogoca kei na lailai ni ka e vakaleqai. | Dikeva na nomu rogoca. Taroga se na iyaya ni rogoca ena vukei iko, ka vakayagataka kevaka e volai vei iko. Taqomaka na daligamu mai na rorogo levu. |
| Cecere na LDL cholesterol | Loma ni bula (mai na rauta ni 40 na yabaki) | 7% | Na cecere na LDL (cholesterol “ca”) ena loma ni bula e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakadidike ni raica era semata na vakayagataki ni statin kei na lailai ni ka e vakaleqai, ia na vakatovolevi ena gauna ni qase era sega ni vakaraitaka oqo. | Taroga na nomu vuniwai se dodonu me dikevi na nomu cholesterol kei na ka me caka, kevaka e tiko. |
| Lomabibi | Loma ni bula | 3% | Na lomabibi e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Ena gauna ni qase, na lomabibi ena rawa tale ga ni ivakatakilakila taumada ni mate ni guilecavi. | Tukuna vei na vuniwai na lomabibi se na yali ni taleitaki e vo tiko me sivia e rua na macawa. Na lomabibi e rawa ni qaravi. |
| Mavoa ni ulunivanua | Loma ni bula | 3% | Na mavoa ni ulu ena yabaki cava ga kei na vu cava ga, okati kina na qito ni veitaratara, e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. | Darama na isala ni ulu ena basikeli kei na qito ni veitaratara. Taroga na sala ni tarova na bale. Vakacegu ka lai dikevi ni oti na mavoa ni ulu. |
| Sega ni vakaukauayago | Loma ni bula | 2% | O ira era vakaukauayago ka qito era lailai na nodra gauna me tauvi mate ni guilecavi kina. Na ivakadinadina mai na vakatovolevi e se lailai tiko. | Taroga na ka e vakaukauayago e taqomaki vei iko, ka kunea e dua o taleitaka. Raica na noda ivakasala me baleta na vakaukauayago. |
| Mate ni suka | Loma ni bula | 2% | Na mate ni suka, vakabibi kevaka e tekivu ena loma ni bula se e dede na kena tiko, e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. | Dikeva na ivakatagedegede ni suka ena dra. Kevaka e tiko vei iko na mate ni suka, cakacaka vata kei na nomu timi ni qaravi me qaravi vakamatau. |
| Vakauvako | Loma ni bula | 2% | Na vakatavako e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakadidike era kunea ni o ira era sa biuta na tavako era sega ni taura vata na ka e vakaleqai levu cake kei ira era tomana tiko. | Taroga na veivuke me biu. E yaga na kena biu ena yabaki cava ga. |
| Cecere na dra | Loma ni bula | 2% | Na cecere na dra ena loma ni bula e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakatovolevi ni wainimate ni dra era vakaraitaka ni lailai sobu na ka e vakaleqai me baleta na mate ni guilecavi se na malumalumu ni vakasama. | Kilai na nomu naba. Na Komisini e vakatura e dua na naba e cake me 130 se lailai sobu mai na rauta ni 40 na yabaki; taroga na takete e ganiti iko. |
| Sivia na bibi | Loma ni bula | 1% | Na sivia na bibi ena loma ni bula e semati kei na levu ni ka e vakaleqai, ka vakalevutaka tale ga na ka e vakaleqai ni mate ni suka. | Taroga na nomu vuniwai me baleta na bibi e vinaka vei iko. O ira na qase era sega ni dodonu me dia me vakalailaitaka na bibi ka sega ni ivakasala vakavuniwai. |
| Gunu vakasivia | Loma ni bula | 1% | Na gunu vakasivia e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakalailaitaki mai na gunu levu e semati kei na lailai ni ka e vakaleqai. | Taroga na ivakatagedegede e taqomaki vei iko, vakabibi ena nomu wainimate. |
| Tiko duadua | Gauna ni qase | 5% | Na lailai ni veitaratara kei ira tale eso e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. | Tomana na veitaratara kei ira na tamata ena sala o taleitaka. Raica na noda ivakasala me baleta na veitaratara vakaveiwekani. |
| Dukadukali ni cagi | Gauna ni qase | 3% | Na bula ena vanua e levu na dukadukali ni cagi e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. Na vakadidike era semata na cagi savasava kei na lailai ni ka e vakaleqai. | E ka levu me baleta na lawa ni matanitu. Raica na itukutuku ni ivakatagedegede ni cagi ena nomu vanua ka vakalailaitaka na nomu tiko e tautuba ena siga e dukadukali vakalevu kina. |
| Leqa ni mata e sega ni qaravi | Gauna ni qase | 2% | Na leqa ni mata e sega ni vakadodonutaki e semati kei na levu ni ka e vakaleqai. E dua na vakadidike levu mai Amerika e semata na opere ni mataboko kei na lailai ni ka e vakaleqai. | Dikeva na matamu ena veigauna. Taroga se na leqa me vaka na mataboko e rawa ni qaravi. |
Me’u wilika vakacava na pasede oqo?
Vakamalua. Na ripote ni Komisini e tukuna e vica na ka e yaga me nanumi:
- Era vakamacalataka na lewe levu, sega na tamata yadua. Na ivakamacala lekaleka ni University College London e tukuna ni na vakalailaitaki ni ka e vakaleqai e cakacaka vei ira na lewe levu ka sega ni vakadeitaka ni dua na tamata ena levea na mate ni guilecavi.
- Era vakabauta na isema ni vu kei na revurevu. O ira na dauvola era digitaka wale ga na ka e tiko kina na ivakadinadina kaukauwa, ia era kaya ni eso na isema ena rawa ni sega ni vakavu taucoko.
- Oqo na naba ni vuravura raraba. Na levu ni itukutuku e lako mai na matanitu sautu, ka na iwase dina ni dua na matanitu se itikotiko ena duidui.
- Na pasede lalai ena rawa tale ga ni bibi. E dua na ka e semati kei na 2% na kisi e vuravura raraba e se tara tiko e levu sara na tamata.
Na cava na ka e kuri ena 2024?
Na ripote ni 2024 e kuria e rua na ka ki na 12 ka a cavuti ena 2020:
- Cecere na LDL cholesterol ena loma ni bula, e semati kei na rauta ni 7% na kisi.
- Leqa ni mata e sega ni qaravi ena gauna ni qase, e semati kei na rauta ni 2% na kisi.
Na cava na ka e sega ni rawa ni veisautaki?
Na National Institute on Aging e kaya ni na yabaki na ka levu duadua e kilai me vakaleqai kina na mate ni Alzheimer, ka e sega e dua e rawa ni veisautaka. Na ituvaki ni yago e tiko tale ga na kena itavi; e dua na yaca ni ituvaki e kilai levu ka vakayarayarataka na ka e vakaleqai ni Alzheimer o APOE. Na NIA e kuria ni o ira na daunivakadidike era se bera ni kila vinaka na vu ni mate ni Alzheimer vei ira na lewe levu. Na Komisini ni Lancet e tukuna ni na ka e rawa ni veisautaki era rawa ni vakalailaitaki se cava na ituvaki ni yago ni tamata.
Ni dua na itavi levu ni yabaki kei na ituvaki ni yago, e levu na tamata era sega ni tiko vei ira na 14 na ka oqo ia era se tauvi mate ni guilecavi. E sega ni cala ni dua.
Na cava e tukuna na ivakadinadina ni vakatovolevi me baleta na veisautaki ni ka oqo?
Na kena semati e dua na ka e vakaleqai kei na mate ni guilecavi e sega ni tautauvata kei na kena vakadinadinataki ni na veisautaki ena vakalailaitaka na ka e vakaleqai. Eso na ivakaraitaki ni vanua e tu kina na ivakadinadina ni vakatovolevi:
- Dra cecere. Ena vakatovolevi na SPRINT MIND, e dua na takete lailai sobu ni dra e vakalailaitaka vakamatata na malumalumu lailai ni vakasama. E sega ni vakalailaitaka vakamatata na mate ni guilecavi e nanumi, ia na vakatovolevi ena rawa ni lailai sobu me vakaraitaka oqori (SPRINT MIND ena JAMA).
- Iyaya ni rogoca. Na Komisini ni Lancet e vakamacalataka e dua na vakatovolevi ni tolu na yabaki me baleta na iyaya ni rogoca ka sega ni kunea e dua na revurevu raraba ena vakasama, ia e tiko na yaga vei ira e dua na ilawalawa era levu cake na ka e vakaleqai vei ira. Na vakadidike era muria na tamata ena vica na yabaki era semata na vakayagataki ni iyaya ni rogoca kei na lailai ni ka e vakaleqai. Na noda ivakasala me baleta na rogoca e tiko kina eso tale na itukutuku.
- Vakaukauayago. Na National Institute on Aging e kaya ni sega ni rauta na ivakadinadina ni vakatovolevi me kaya ni na vakaukauayago e rawa ni tarova se vakaberaberataka na malumalumu lailai ni vakasama se na mate ni Alzheimer, dina ga ni so na vakadidike era vakaraitaka ni ena rawa ni vukea na malumalumu e yaco ena yabaki (NIA me baleta na tarovi ni Alzheimer).
Na vakatovolevi balavu era waraka na mate ni guilecavi me yaco era berabera ka sau levu, o koya gona ena vuqa na ka na ivakadinadina vinaka duadua ena tomana tiko ga me lako mai na vakadidike era muria na tamata ena vica na yabaki. Na ivakadinadina oqori e yaga, ia e sega ni kaukauwa me vaka na vakatovolevi.
Na cava me baleta na moce kei na kakana?
Na Komisini e dikeva na moce kei na kakana ia e sega ni kuria ki na lisi, baleta ni na ivakadinadina e sega ni kaukauwa se dei vakavinaka. Na noda ivakasala me baleta na moce kei na kakana erau vakamacalataka na ka e kilai.
Veivosaki kei na vuniwai
Na dikevi vakayabaki e dua na gauna vinaka me cavuti kina na ulutaga oqo. O rawa ni kauta mai na lisi oqo ka taroga:
- Na cava na noqu naba ni dra, ni suka ena dra kei na cholesterol, ka e tiko beka e gadrevi me vakasamataki?
- Me’u dikeva li na noqu rogoca kei na mataqu?
- Na ka au cakava me vakaukauayago e taqomaki ka rauta li vei au?
- E so beka na noqu wainimate e tara na nanuma se na vakasama?
Ni bera ni o veisautaka na wainimate, kakana, lolo, vakaukauayago se ivakabulabula, veivosaki mada kei na vuniwai. Kevaka o iko se o koya o qaravi tiko e kidroa vakasauri, malumalumu ena dua na yasana, se dredre na vosa, qiri 911.
Na taro dau tarogi
Na cava na 14 na ka e rawa ni veisautaki me baleta na mate ni guilecavi?
Na Komisini ni Lancet ni 2024 e cavuta na lailai na vuli, dredre ni rogoca, cecere na LDL cholesterol, lomabibi, mavoa ni ulunivanua, sega ni vakaukauayago, mate ni suka, vakatavako, cecere na dra, sivia na bibi, gunu vakasivia, tiko duadua, dukadukali ni cagi, kei na leqa ni mata e sega ni qaravi. Ni cokovata era semati kei na voleka ni veimama ni kisi ni mate ni guilecavi e vuravura raraba.
Na cava na ka e bibi duadua me baleta na mate ni guilecavi?
Ena vuku ni lewe levu e vuravura, na Komisini e ivakaraitaka ni dredre ni rogoca kei na cecere na LDL cholesterol ena loma ni bula erau semati yadua kei na rauta ni 7% na kisi, tarava na lailai na vuli kei na tiko duadua ena rauta ni 5% yadua. Na ka e bibi duadua vei dua na tamata e vakatau ena nona bula, o koya gona na vuniwai e ivakasala vinaka duadua.
Erau kuri na rua na ka vou ena 2024?
Io. Na ripote ni 2024 e kuria na cecere na LDL (cholesterol ca) ena loma ni bula kei na leqa ni mata e sega ni qaravi ena gauna ni qase ki na 12 na ka a cavuti ena 2020. Na Komisini e semata rau kei na rauta ni 7% kei na 2% na kisi.
Na yabaki e dua na ka e rawa ni veisautaki?
Sega. Na yabaki na ka levu duadua e kilai me vakaleqai kina na mate ni Alzheimer, ka sega ni rawa ni veisautaki. Na ituvaki ni yago e tiko tale ga na kena itavi. Na 14 na ka ena tabana oqo era ka e tukuna na vakadidike ni rawa ni veisautaki.
iVurevure
Eda semati ki na veisoqosoqo kei na vuli e vakararavi kina na draunipepa oqo. E dau dikevi yadua ena gauna e vakavoutaki kina na draunipepa.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)