I åpmam na ineppe
I 2024 Lancet Commission manombre 14 fakton risgo demensia ni siña mamolan-ha: minenos na eskuela, pinitdo hungok, halom LDL na kolesterol, depresion, impacto ni tataotao, kao na'malago' na fuetsa, diabetes, fumamaskat, halom na presion, dankolo na tiningo', gaige' alak, asuti gi kinalamten taotao, kontamina ni aire yan pinitdo matan ni ti gaige' tratamento. Hamyo siña ma'lalaiki ni kuantos 45% ni kaso gi tano' gi mundo, lao ti gaige garantia para huyong taotao.
- I 14 na fakton manggaige gi tinituhun taotao: un gi mamaila' na tiempo, dies gi medio, yan tres gi dankolo.
- Pinitdo hungok yan halom LDL na kolesterol gi medio ginen 40 anos ma'lalaiki ni cada uno gaige ginen 7% ni kaso demensia gi mundo, i kinalamten dangkulo ginen cualquier fakton ni solo.
- Esta na porsiento ginen estimasion ginen populasion ni sumusungon ni i kosas siña mamaisen gi ilek. Algun na lalaiki siña solo parte ni kausa.
- I edad yan i jeniko, ni ti siña mamaloffan hasta ni maisa, mandangkulo na fakton risgo tumatatiyi. I mamaloffan i 14 na risgo ti garantia na ti maisen demensia.
- Mas i kinalamten pasos ni gi sinangan, tinatakhan presion, hungok yan matan, mamaolek para hinasso siha lao debi di'na diskuti gi dukturan.
Gi este na pahina (7 seksion siha)
Risgo i kosas ni manggaige’ asuti ni mas dangkulo na sanmaproblema ni siña mamaisen. Ti siempre kausa, yan ti sumasangan na gaige’ hao yan maisen demensia. Este na pagina manlista i 14 na fakton risgo demensia ni i 2024 Lancet Commission sinangan siña mamaloffan, yan hafa i research manma’lalaiki yan hafa siña hao diskuti yan dukturan-mu.
Para i dangkulo na hinasso, kuentos i dinanche ni research, komo tinatatiyi ni dangkulo na pruweba, tuma’ gi Siña ba mapribeni demensia? Hafa i research ma’sangan. Este na impormasion heneral; ti konsehon medikal. Hungok i medical disclaimer.
Hafa i 14 na risgo para demensia?
I 2024 Lancet Commission, ma’kakantan ni 27 na mannaestru research demensia, mamaolek ni 14 na fakton risgo ni siña mamaloffan ma’alalaiki na mas kinalamten 45% ni kaso demensia gi mundo. I porsiento para cada fakton gi baba i estimasion ginen Commission ni i kinalamten kaso gi mundo ni ma’lalaiki ni esti na fakton, ma’hålot gi numiru kumplidu. I numiru manmamatinas, sa’ komu takhan tumatatiyi kumu gaige’ taotao ni mamaila’ na risgo, para esta manmamasuma’ para 45% ya ti mas.
| Fakton risgo | Tiempon taotao | Kinalamten kaso | Hafa i research ma’lalaiki | Hafa siña hao |
|---|---|---|---|---|
| Minenos na eskuela | Mamaila’ na tiempo | 5% | Minenos na annai eskuela ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Ma’tatiyi na gaige’ hao mentåt mamanten gi medio, mamaolek ginen mismo taotao ni gaige’ minenos na eskuela. | Ma’estudia gi todu tiempo: lalålo, hobbies, klaseha, hugagu yan taotao. |
| Pinitdo hungok | Medio | 7% | Pinitdo hungok ni ti ma’tatiyi ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Estudio ni ma’sigi taotao ma’lalaiki i ma’usa aparato hungok ni mas minenos na risgo. | Ma’chek hungok-mu. Pregunta si i aparato hungok siña mamaolek, yan ma’usa ni ma’na’i. Protehi i kuetnos ginen mangangangang tataotao. |
| Halom LDL na kolesterol | Medio (ginen 40 anos pat mas) | 7% | Halom LDL (“malas”) na kolesterol gi medio ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Estudio ni ti ma’tuma’ ma’lalaiki i statin ni mas minenos na risgo, lao i trial gi dankolo na tiempo ti ma’pruweba esta. | Pregunta dukturan-mu si debi di’na ma’chek i kolesterol-mu yan hafa, si gai, debi di’na hasi. |
| Depresion | Medio | 3% | Depresion ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Gi dankolo na tiempo, depresion siña mandanña’ tinaiguen demensia. | Ågang hao gi dukturan put baba na tinituhun pat ti gai interes ni mas dankolo ki dos semana. Depresion siña mamaayuda. |
| Impacto ni tataotao | Medio | 3% | Impacto ni tataotao gi todu edad yan ginen todu kosas, en guiya i kontaktu deporte, ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. | Usa kasko para bisikleta yan deporte kontaktu. Pregunta put ma’hasso kaisa. Descansa yan ma’chek despues impacto ni tataotao. |
| Kao na’malago’ na fuetsa | Medio | 2% | Taotao ni ma’na’fuetsa yan ma’deporte ti maolek ma’maisen demensia. Pruweba gi trial taya ma’mamaolek. | Pregunta hafa aktividat sigu para hao, yan sumangan hafa ma’gogof. Tuma’ gi gaion ehersisio. |
| Diabetes | Medio | 2% | Diabetes, ilek-ilek kuandu mana’lalaiki gi medio pat mas taitai, ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. | Ma’chek asukat gi dugu. Kuandu gaige’ hao diabetes, na’na’sendi ni grupu ni ma’aga-mu put ma’nu sigon sigu. |
| Fumamaskat | Medio | 2% | Fumamaskat ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Estudio ma’hasso ni ex-fumamaskat ti gaige’ i mismo na dangkulo na risgo ni taotao ni todabia ma’fuma’maskat. | Pregunta put ayuda para para u para. Maolek para para u para gi todu edad. |
| Halom na presion | Medio | 2% | Halom na presion gi medio ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Trial gi medisinan presion ma’sangan mas minenos na risgo demensia pat deterioro kognitibo. | Sangan i numirun-mu. I Commission ma’sangan 130 pat minenos na numiru ankas ginen 40 anos; pregunta hafa na gosto siña para hao. |
| Dankolo na tiningo’ | Medio | 1% | Dankolo na tiningo’ gi medio ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo, yan mas ma’aumenta diabetes. | Pregunta dukturan-mu put maolek na tiningo’ para hao. Taotao dankolo debi ti para u fa’a’ayuna para u nina’minenos tiningo’ sin konsehu medikal. |
| Alak ni ma’takhan | Medio | 1% | Ma’takhan na alak ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Na’minenos alak ginen ma’takhan ma’lalaiki ni mas minenos na risgo. | Pregunta hafa i sinangan ligat para hao, espesiálmente kuandu gaige’ medisina-mu. |
| Asuti gi kinalamten taotao | Dankolo na tiempo | 5% | Ti kaseni na kontaktu ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. | Ma’tuma’ kontaktu yan taotao gi manera ni gosto hao. Tuma’ gi gaion konekson sosiát. |
| Kontamina ni aire | Dankolo na tiempo | 3% | Gaige’ taotao gi kontamina na aire ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Estudio ma’lalaiki aire ni mas limpio ni mas minenos na risgo. | Mas i gai i hinasso gi polisa publiko. Ma’chek alerta kalidat aire gi lugat-mu yan manatitinas tiempo fuera gi diha ni kontaminao. |
| Pinitdo matan ni ti gaige’ tratamento | Dankolo na tiempo | 2% | Problema ni ti ma’corrija gi matan ma’lalaiki ni mas dangkulo na risgo. Un estudio dakbo gi US ma’lalaiki operasion katarata ni mas minenos na risgo. | Ma’chek matan regulåt. Pregunta si problema taya kuomo katarata siña ma’tratåo. |
Kao sumasangan i porsiento?
Kuidao. I kuentos ginen Commission gi tinituhun report muna’ hafa siha debi di’na fanhasso:
- Esta manmamatinas populasion, ti taotao. I sumåmalam ginen report ginen University College London ma’sangan na i minenos risgo gi populasion ti garantia na mismo taotao ti maisen demensia.
- Ma’supone kausa yan efekto. I mannaestru mamaila’ sumahi fakton ni gai kinalamten pruweba, lao sinangan algun na lalaiki siña solo parte kausa.
- Esta mundo na numiru. Mas i tinataotao gi nasion ricos, yan i tinatatiyi para gi tano’ pat komunidat ti mamaiguala.
- Ti dangkulo na porsiento siña gai impottante. Un fakton ni ma’lalaiki 2% ni kaso gi mundo todabia mamaloffan dankolo na numiru taotao.
Hafa i fakton risgo ni nina’nina’ gi 2024?
I 2024 report nina’nina’ dos na fakton gi 12 ni manombre gi 2020:
- Halom LDL na kolesterol gi medio, ma’lalaiki ni kinalamten 7% ni kaso.
- Pinitdo matan ni ti gaige’ tratamento gi dankolo na tiempo, ma’lalaiki ni kinalamten 2% ni kaso.
Hafa i risgo ni ti siña mamaloffan?
I National Institute on Aging ma’sangan na i edad i kinalamten dangkulo na fakton risgo para Alzheimer’s, yan ti siña mamaloffan. I jeniko gai papet; un jeniko ni mas ma’sangan ni ma’influensia risgo Alzheimer’s gai naran APOE. I NIA mana’nana’ na i sientifiko ti todabia kumprende kumu nina’gaige’ Alzheimer’s gi mas tayuyu na taotao. I Lancet Commission ma’sangan na i risgo ni siña mamaloffan siña ma’minenos sumasaga i jeniko ni gaige’ taotao.
Sa’ i edad yan jeniko gai papet dangkulo na parte, dangkulo na taotao ni ti gaige’ ni 14 na fakton risgo todabia maisen demensia. Esti ti kulpa ni hunu’.
Hafa i pruweba ni trial ma’sangan put mamaloffan esti na risgo?
Ma’linka fakton risgo yan demensia ti i mismo ni pruweba na ma’mamaloffan esti ma’minenos risgo demensia. Gai uno pat dos ehemplo kumu i pruweba ni trial:
- Presion. Gi trial SPRINT MIND, minenos na goal presion ma’minenos sign dangkulo i mild cognitive impairment. Ti sign dangkulo ma’minenos i probable dementia, lao siña i trial ti dangkulo para ma’pruweba esta (SPRINT MIND gi JAMA).
- Aparato hungok. I Lancet Commission ma’sangan un trial tres anos ni aparato hungok ni ti gai efekto gi todu pensamiento, lao gai benefisio gi grupu taotao ni mas dangkulo risgo. Estudio ni ma’sigi taotao ma’lalaiki i ma’usa aparato hungok ni mas minenos na risgo. I gaion hungok gai mas.
- Aktividat fisikal. I National Institute on Aging mana’nana’ na taya bastante pruweba gi trial klinikal para ma’sangan na ehersisio siña mapribeni pat mamana’minenos i mild cognitive impairment pat Alzheimer’s, sanha algun na estudio ma’sangan siña mamaayuda gi deklinasion ni relasion ni edad (NIA put mapribeni Alzheimer’s).
Trial ni dankolo ni ma’espera para demensia ma’dedesarolla ma’sen dinanche yan dangkulo na gasto, asina para mas na fakton i mas maolek na pruweba todabia ma’chule ginen estudio ni ma’sigi taotao gi años. Esti na pruweba mapropos, lao mas minenos fuetti ki trial.
Kao sumasangan i tinaiguen yan dietan?
I Commission ma’revisa i tiningo’ yan dieta lao ti ma’nina’ gi lista, sa’ i pruweba ti dangkulo pat ti kumelang. I gaion tinatiyi yan dieta ma’explika i ma’sangan.
Hungok yan dukturan
I chechen cheke anuali gai maolek na tiempo para ma’chule esti na kosas. Siña hao machule esti na lista yan pregunta:
- Hafa i numiru-mu para presion, asukat yan kolesterol, yan siña gai hafa na para ma’hasso?
- Debi di’na ma’chek hungok yan matan-mu?
- I aktividat ni hao hasi sigura yan suficiente para hao?
- Siña gai medisina-mu ni mamaloffan memoria pat pensamiento?
Antes ni manmamakanbia medisina, dieta, ayunu, ehersisio pat suplemento, hungok dukturan kumu prinimet. Kuandu hao pat taotao ni gai-ñiha ma’ataka konfusion, minaflekshen gi un banda, pat ti siña ma’hasso, ågang 911.
kuestion siha ni' ma'usa
Hafa i 14 na fakton risgo demensia ni siña mamolan-ha?
I 2024 Lancet Commission manombre minenos na eskuela, pinitdo hungok, halom LDL na kolesterol, depresion, impacto ni tataotao, kao na'malago' na fuetsa, diabetes, fumamaskat, halom na presion, dankolo na tiningo', alak ni ma'takhan, asuti gi kinalamten taotao, kontamina ni aire yan pinitdo matan ni ti gaige' tratamento. Hamyo ma'lalaiki ni kasi mitad ni kaso demensia gi mundo.
Hafa i fakton risgo demensia ni kinalamten dangkulo?
Gi kinalamten mundo, i Commission estimo na pinitdo hungok yan halom LDL na kolesterol gi medio ginen 40 anos ma'lalaiki ni cada uno gaige ginen 7% ni kaso, sigiente ginen minenos na eskuela yan asuti gi kinalamten taotao, cada uno ginen 5%. Hafa i kinalamten dangkulo para huyong taotao ginen tinataotao-na na hinasso, ya i dukturan i pinamaolek na gaiguen.
Hay dos na fakton risgo nuebu ni mana'nana' gi 2024?
Hunggan. I 2024 report nina'nina' i halom LDL (malas) na kolesterol gi medio yan i pinitdo matan ni ti gaige' tratamento gi dankolo na tiempo gi 12 na fakton ni manombre gi 2020. I Commission ma'lalaiki hamyo ni cada uno gaige ginen 7% yan 2% ni kaso.
Esta i edad siña mamaloffan na fakton risgo?
Ti siña. I edad i kinalamten dangkulo na fakton risgo para Alzheimer's, yan ti siña mamaloffan. I jeniko gai papet. I 14 na fakton gi este na pagina i manmanmanombre ni research sinangan siña mamaloffan.
Fuente siha
Manma'a'agang ham para i organisasion yan i tinige' siha ni' ha dipende gi este na pahina. Kada unu ma chek annai ma na'fa'nu'i i pahina.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)