Jaabawol juutngol ngol
Komisee Lancet 2024 hollii piiji 14 baawɗi waylaade ɗi waawi jokkondirde e majjugol hakkille: jaŋde famɗunde, ŋakkere nannde, kolesterol LDL toowɗo, sokola hakkille, barme hoore, ŋakkere dillere ɓandu, diyabeetes, jarlugol sigaar, toowgol ƴiiƴam, ɓeydagol teddeendi ɓandu, yarugol mandila ɓurɗo, wuurde feere, jiidgol henndu e ŋakkere yiide nde safraaka. Fof e mum en ena jokkondiri e ko ɓuri 45% e kaalisuuji e aduna on, kono alaa fawaade nde laaɓnde wonande gooto fof.
- Piiji 14 ɗii ena njokki nguurndam fof: gootel e nder sukaaku, sappo e nder hakkundeejo nguurndam e tati e nder duubi ɓaawɗi.
- Ŋakkere nannde e kolesterol LDL toowɗo e nder hakkundeejo nguurndam fof ena jokkondiri e ko ɓuri 7% e kaalisuuji majjugol hakkille e aduna on, ko ɗum ɓuri mawnude e piiji gootel fof.
- Limtooji ɗii ko kiisaaji renndo, tee ena paama noon wonde ena woodi sabaabu. Won e jokkondire ɗee ena mbaawi wonde sabaabu tan seeɗa.
- Duuɓi e aslol, ɗi hay gooto waawaa waylude, ko piiji mawɗi kadi baawɗi ɓeydaade hulde. Ustude piiji 14 ɗii waawataa fawde wonde neɗɗo fof heɓataa majjugol hakkille.
- Ko heewi e peeje gonɗe heen, wano ƴeewtaade toowgol ƴiiƴam, nannde e yiide, ena moƴƴi e cellal e laabi goɗɗi tee ena foti yewteede e doktoor.
E nder ngoo hello (7 taƴe)
Piiyol ɓeydoowel hulde ko huunde jokkondirnde e fartaŋŋe ɓurɗo mawnude ngam heɓde caɗeele cellal. Ndee wonaa sabaabu e kala sahaa, tee jogagol heen gootel firtaani ma a heɓ majjugol hakkille. Ngoo hello ena winndii piiji 14 ɓeydooji hulde majjugol hakkille ɗi Komisee Lancet 2024 wi’i ena mbaawi waylaade, ko njannguude jokkondiri e mum en, e ko mbaawɗaa yewtude e doktoor.
Ngam yiyde natal ɓurngal yaajde, e ko ƴeewndooji mawɗi tawi, fuɗɗo e Majjugol hakkille ena waawi haɗeede? Ko njannguude wi’i. Ɗum ko humpito kuuɓal tan, wonaa wasiyaaji doktoor; ƴeew renndinde amen laawol cellal.
Hol ko woni piiji 14 ɓeydooji hulde majjugol hakkille?
Komisee Lancet 2024, winndaande yimɓe 27 wiɗtooɓe e majjugol hakkille, kiisi wonde piiji 14 baawɗi waylaade fof e mum en ena jokkondiri e ko ɓuri 45% e kaalisuuji majjugol hakkille e aduna on. Limtol kala piiyol les ɗoo ko kiisol Komisee wonande geɗal kaalisuuji e aduna on jokkondirɗi e mum, timminaangol e limoore timmunde. Limtooji ɗii ena njuɓɓondiri, sabu yimɓe heewɓe ena njogii piiji keewɗi e sahaa gooto, ko ɗum waɗi ɗi kawra 45% wonaa ɓurɗum.
| Piiyol ɓeydoowel hulde | Sahaa nguurndam | Geɗal kaalisuuji | Ko njannguude jokkondiri | Ko mbaawɗaa waɗde |
|---|---|---|---|---|
| Jaŋde famɗunde | Sukaaku | 5% | Famɗugol duuɓi jaŋde ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Waɗde geɗe naftooje hakkille e nder hakkundeejo nguurndam ena nanndi e reende, hay wonande yimɓe jaŋɓe seeɗa. | Jokku jaŋde e waɗde geɗe naftooje hakkille e kala duuɓi: janngude, geɗe welaaɗe, cuuɗi ekkitinol, fijirde e woɗɓe. |
| Ŋakkere nannde | Hakkundeejo nguurndam | 7% | Ŋakkere nannde nde safraaka ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Ƴeewndooji jokkiiɗi yimɓe e nder duuɓi ena njokkondiri huutoraade masiŋaaji nannde e hulde famɗunde. | Ƴeewto nannde maa. Naamno so masiŋaaji nannde ena mbaawi wallitde, tee huutoro ɗi so doktoor yamiri ɗi. Reen noppi maa e daande toownde. |
| Kolesterol LDL toowɗo | Hakkundeejo nguurndam (gila ko ɓuri duuɓi 40) | 7% | Kolesterol LDL («bonɗo») toowɗo e nder hakkundeejo nguurndam ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Ƴeewndooji ƴeewooji ena njokkondiri huutoraade statin en e hulde famɗunde, kono ƴeewndooji e duubi ɓaawɗi hollaani ɗum. | Naamno doktoor maa so kolesterol maa ena foti ƴeewteede e ko, so woodii, foti waɗeede. |
| Sokola hakkille | Hakkundeejo nguurndam | 3% | Sokola hakkille ena jokkondiri e hulde ɓurnde. E duubi ɓaawɗi, sokola hakkille ena waawi kadi wonde maande adannde majjugol hakkille. | Haal doktoor so aɗa jogii ɓernde mettuɗe walla a accii hatojinde e geɗe ko ɓuri yontere ɗiɗi. Sokola hakkille ena waawi safraneede. |
| Barme hoore | Hakkundeejo nguurndam | 3% | Barme hoore e kala duuɓi e kala no iwri, hay fijirde memotoonde ɓandu, ena jokkondiri e hulde ɓurnde. | Ɓorno huufnere hoore so aɗa waɗa welo walla fijirde memotoonde ɓandu. Naamno no haɗirtaa yanaade. Fofto tee ƴeewto caggal barme hoore. |
| Ŋakkere dillere ɓandu | Hakkundeejo nguurndam | 2% | Yimɓe dillooɓe ɓandu e fijoobe pijirɗe ɓandu ena ŋakki heɓde majjugol hakkille. Seedeeji ƴeewndooji kadi ena famɗi tawo. | Naamno hol dillere hisnde wonande maa, tee yiytu ko wela maa. Ƴeew deftere amen dillere ɓandu. |
| Diyabeetes | Hakkundeejo nguurndam | 2% | Diyabeetes, tentini so nde fuɗɗii e hakkundeejo nguurndam walla nde juuti, ena jokkondiri e hulde ɓurnde. | Ƴeewto siiwre ɓandu. So aɗa jogii diyabeetes, gollodir e dental toppitoongal maa ngam toppitaade nde e kisal. |
| Jarlugol sigaar | Hakkundeejo nguurndam | 2% | Jarlugol sigaar ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Ƴeewndooji ena kawri wonde ɓeen accuɓe jarlude ngonaa e hulde toownde wano ɓeen jokkuɓe. | Naamno ballal ngam accude. Ena moƴƴi accude e kala duuɓi. |
| Toowgol ƴiiƴam | Hakkundeejo nguurndam | 2% | Toowgol ƴiiƴam e nder hakkundeejo nguurndam ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Ƴeewndooji lekki toowgol ƴiiƴam ena kolli hulde famɗunde majjugol hakkille walla ŋakkere hakkille. | Anndu limoore maa. Komisee ena wasiyoo limoore dowrowre 130 walla les mum gila ko ɓuri duuɓi 40; naamno hol faandaare moƴƴere wonande maa. |
| Ɓeydagol teddeendi ɓandu | Hakkundeejo nguurndam | 1% | Ɓeydagol teddeendi ɓandu e nder hakkundeejo nguurndam ena jokkondiri e hulde ɓurnde, tee ena ɓeyda kadi hulde diyabeetes. | Naamno doktoor maa ko woni teddeendi ɓandu moƴƴere wonande maa. Mawɓe potaani dieteede ngam ustude teddeendi tawa alaa wasiya doktoor. |
| Yarugol mandila ɓurɗo | Hakkundeejo nguurndam | 1% | Yarugol mandila keewngol ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Ustude so aɗa yarnoo ko heewi ena jokkondiri e hulde famɗunde. | Naamno hol keeri hisndi wonande maa, tentini e lekki maa. |
| Wuurde feere | Duubi ɓaawɗi | 5% | Jokkondiral yimɓe famɗungal ena jokkondiri e hulde ɓurnde. | Jokku jokkondirde e yimɓe e laabi ɗi wela maa. Ƴeew deftere amen jokkondiral renndo. |
| Jiidgol henndu | Duubi ɓaawɗi | 3% | Wuurde e henndu ɓurndu jiideede ena jokkondiri e hulde ɓurnde. Ƴeewndooji ena njokkondiri henndu ɓurngu laaɓde e hulde famɗunde. | Ko huunde paatuɗe e laawol renndo ko heewi. Ƴeewto jeertinaaji ngonka henndu nokkuure maa tee ustu sahaa yaltugol e ñalawmaaji jiidɗi no feewi. |
| Ŋakkere yiide nde safraaka | Duubi ɓaawɗi | 2% | Caɗeele yiide ɗe ñawndaaka ena njokkondiri e hulde ɓurnde. Ƴeewndere mawnde gooto to Amerik jokkondinirii ŋawndugol katarakte e hulde famɗunde. | Ƴeewto gite maa sahaa kala. Naamno so caɗeele wano katarakte ena mbaawi safraneede. |
Hol no pot-mi janngirde limtooji ɗii?
E hakkil. Ciimtol Komisee tigi ngol ena holli huunde keewɗe potɗe teskeede:
- Ena kollira renndooji, wonaa yimɓe keeriiɓe. Tonngol University College London e ciimtol ngol ena teskitina wonde ustude hulde ena golla e renndo fof tee waawataa fawde wonde neɗɗo gooto heɓataa majjugol hakkille.
- Ena paama noon wonde ena woodi sabaabu. Winnduɓe ɓen cuɓii tan piiji jogiiɗi seedeeji tiiɗɗi, kono ɓe mbiyi won e jokkondire ɗee ena mbaawi wonde sabaabu tan seeɗa.
- Ko limtooji aduna on ɗii. Ko heewi e keɓe ɗee iwi ko e leyɗe aldunooje, tee geɗal goonga wonande leydi walla renndo gooto ena waawi seertude.
- Limtooji famɗuɗi kadi ena mbaawi himmude. Piiyol jokkondirngol e 2% e kaalisuuji e aduna on ena mema kadi yimɓe heewɓe no feewi.
Hol piiji ɓeydooji hulde ɓeydaano e 2024?
Ciimtol 2024 ngol ɓeydii piiji ɗiɗi e piiji 12 ɗi hollanooɗi e 2020:
- Kolesterol LDL toowɗo e nder hakkundeejo nguurndam, jokkondirɗo e ko ɓuri 7% e kaalisuuji.
- Ŋakkere yiide nde safraaka e nder duubi ɓaawɗi, jokkondirɗo e ko ɓuri 2% e kaalisuuji.
Hol piiji ɓeydooji hulde ɗi mbaawetaake wayleede?
National Institute on Aging ena wi’a duuɓi ko piiyol ɓurɗol anndeede baawngol ɓeydaade hulde ñawu Alzheimer, tee hay gooto waawaa ɗum waylude. Aslol kadi ena jogii geɗal; aslol gootol anndaangal naftoowal e hulde Alzheimer ena wiyee APOE. NIA ena ɓeyda heen wonde wiɗtooɓe faamaani tawo haa timmi ko saabata Alzheimer e ko heewi e yimɓe. Komisee Lancet ena teskitina wonde piiji baawɗi waylaade ena mbaawi ustudeede kala no aslol neɗɗo wa’i fof.
Sabu duuɓi e aslol ena njogii geɗal mawngal, yimɓe heewɓe ɓe ngalaa hay gootel e piiji 14 ɗii ena keɓa kadi majjugol hakkille. Ɗum wonaa feloore hay gooto.
Hol ko seedeeji ƴeewndooji mbi’i e waylude piiji ɗii?
Jokkondinde piiyol ɓeydoowel hulde e majjugol hakkille wonaa gootum e hollude wonde waylude ɗum ena usta hulde majjugol hakkille. Yeruuji seeɗa ko ɗoo to seedeeji ƴeewndooji njooɗii:
- Toowgol ƴiiƴam. E ƴeewndere SPRINT MIND, faandaare toowgol ƴiiƴam lesre ustii no feewi ŋakkere hakkille famɗunde. Nde ustaani no feewi majjugol hakkille cikkangel, kono ƴeewndere ndee ena waawi wonde nde famɗaani ngam hollude ɗum (SPRINT MIND e JAMA).
- Masiŋaaji nannde. Komisee Lancet ena sifora ƴeewndere masiŋaaji nannde duuɓi tati nde tawaani batte kuuɓal e miijagol, kono nde tawi nafoore e dental yimɓe ɓurɓe huldeede. Ƴeewndooji jokkiiɗi yimɓe e nder duuɓi ena njokkondiri huutoraade masiŋaaji nannde e hulde famɗunde. Deftere amen nannde ena jogii kabaruuji goɗɗi.
- Dillere ɓandu. National Institute on Aging ena wi’a alaa seedeeji ƴeewndooji yonɗe ngam wiyde wonde dillere ɓandu ena waawi haɗde walla neɓɓitinde ŋakkere hakkille famɗunde walla Alzheimer, hay so ƴeewndooji goɗɗi ena kolli nde ena waawi wallitde e ŋakkere jokkondirnde e duuɓi (NIA e haɗde Alzheimer).
Ƴeewndooji juutɗi ɗi sabbotoo majjugol hakkille fuɗɗaade ena leela tee ena nawi, ɗum noon e piiji heewɗi seedeeji ɓurɗi moƴƴude maa njokku iwide e ƴeewndooji jokkiiɗi yimɓe e nder duuɓi. Seedeeji ɗii ena nafa, kono ɗi ɓuri lo’ude ƴeewndere ƴeewndoore.
Hol to ɗaanagol e ñaamduye ngonata?
Komisee ƴeewtino ɗaanagol e ñaamduye kono ɓeydanaani ɗi e doggol ngol, sabu seedeeji ɗii tiiɗaani walla njaadaani no feewi. Defte amen e ɗaanagol e ñaamduye ena kollita ko anndaaka.
Yewtid e doktoor
Ƴeewndagol hitaande ena foti wonde sahaa moƴƴo ngam yewtude e ɗee-ɗoo huunde. Aɗa waawi addude ngol doggol tee naamno:
- Hol ko woni limoore toowgol ƴiiƴam am, siiwre ɓandu e kolesterol, tee ena woodi heen fof nde foti toppiteede?
- Ena foti mi ƴeewta nannde e gite am?
- Dillere nde waɗi-mi ndee ena hisi tee ena yonii wonande am?
- Ena woodi e lekki am baawɗi memde maanditaare walla miijagol?
Hade maa waylude lekki, ñaamduye, hoore mum, dillere ɓandu walla ɓeyditte ñaamduye, yewtid e doktoor tawo. So an walla mo toppitotoɗaa ena jogii jiiɓru ko yaawi, lo’ere bannge gooto, walla caɗeele haalde, noddu limoore urjansi nokkuure maa.
Naamne keewɗe
Hol ko woni piiji 14 baawɗi waylaade ɗi ɓeydata hulde majjugol hakkille?
Komisee Lancet 2024 hollii jaŋde famɗunde, ŋakkere nannde, kolesterol LDL toowɗo, sokola hakkille, barme hoore, ŋakkere dillere ɓandu, diyabeetes, jarlugol sigaar, toowgol ƴiiƴam, ɓeydagol teddeendi ɓandu, yarugol mandila ɓurɗo, wuurde feere, jiidgol henndu e ŋakkere yiide nde safraaka. Fof e mum en ena jokkondiri e ko ɓuri feccere e kaalisuuji majjugol hakkille e aduna on.
Hol piiyol ɓurɗol himmude e hulde majjugol hakkille?
E renndo aduna on, Komisee kiisi wonde ŋakkere nannde e kolesterol LDL toowɗo e nder hakkundeejo nguurndam fof ena jokkondiri e ko ɓuri 7% e kaalisuuji, caggal mum jaŋde famɗunde e wuurde feere ko ɓuri 5% fof. Piiji ɓurɗi himmude wonande neɗɗo gooto ena fawii e cellal mum kanko, ɗum noon doktoor ko moƴƴo ngam wallitde.
Piiji ɗiɗi kesi ɗii ɓeydaaɗi e 2024 naa?
Eey. Ciimtol 2024 ngol ɓeydii kolesterol LDL (bonɗo) toowɗo e nder hakkundeejo nguurndam e ŋakkere yiide nde safraaka e nder duubi ɓaawɗi e piiji 12 ɗi hollanooɗi e 2020. Komisee jokkondiniri ɗi e ko ɓuri 7% e 2% e kaalisuuji e deeyde mum en.
Duuɓi ena jeyaa e piiji baawɗi waylaade naa?
Alaa. Duuɓi ko piiyol ɓurɗol anndeede baawngol ɓeydaade hulde ñawu Alzheimer, tee waawetaake wayleede. Aslol kadi ena jogii geɗal. Piiji 14 wonɗi e ngoo hello ko ɗi njannguude holli waawi waylaade.
Fuɗɗoode
Min njokkondiri e juɓɓule e jaŋdeeji ɗi ngoo hello tuugnii e mum. Gooto heen fof ƴeewtaama nde hello ngoo hesɗitinaa.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)