Azịza mkpirikpi
Lancet Commission nke 2024 kpọrọ ihe ize ndụ 14 nwere ike ịgbanwe maka dementia: agụmakwụkwọ pere mpe, ntị chiri, cholesterol LDL dị elu, ịda mba n'obi, mmerụ ahụ isi, enweghị mmegharị ahụ, ọrịa shuga, ise ụtaba, ọbara mgbali elu, ibu gabigara ókè, ịṅụ mmanya nke ukwuu, ịnọ naanị onye, mmetọ ikuku na ịhụ ụzọ adịghị mma na-agwọghị. Ha niile jikọtara na ihe dị ka pasent 45 nke ikpe n'ụwa niile, ma ọ dịghị nkwa maka onye ọ bụla.
- Ihe 14 ahụ na-agafe ndụ niile: otu n'oge nwata, iri n'etiti ndụ na atọ n'oge agadi.
- Ntị chiri na cholesterol LDL dị elu n'etiti ndụ ọ bụla jikọtara na ihe dị ka pasent 7 nke ikpe dementia n'ụwa niile, nke kachasị n'ime ihe ọ bụla otu n'otu.
- Pasent ndị a bụ atụmatụ nke ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ nke na-eche na ihe na-akpata ihe. Ụfọdụ njikọ nwere ike ịbụ naanị n'akụkụ nke ihe kpatara ya.
- Afọ na mkpụrụ ndụ ihe nketa, nke onye ọ bụla na-enweghị ike ịgbanwe, bụkwa ihe ize ndụ ndị bụ isi. Ibelata ihe ize ndụ 14 ahụ anaghị ekwe nkwa na onye ọ bụla agaghị enwe dementia.
- Ọtụtụ nzọụkwụ metụtara ya, dị ka ịlele ọbara mgbali, ịnụ ihe na ịhụ ụzọ, dị mma maka ahụike n'ụzọ ndị ọzọ, bara uru ikwu na dọkịta.
N'ibe a (akụkụ 7)
Ihe ize ndụ bụ ihe jikọtara na ohere dị elu nke ịmalite ọnọdụ. Ọ bụghị ihe na-akpata ya n’ikpe niile, inwe otu apụtaghị na ị ga-enwe dementia. Ibe a depụtara ihe ize ndụ dementia 14 nke Lancet Commission nke 2024 na-ekwu na enwere ike ịgbanwe, ihe nyocha jikọtara ha na ya, na ihe ị nwere ike ikwu na dọkịta.
Maka foto buru ibu, gụnyere ihe nnukwu nnwale chọtara, malite na Dementia ọ̀ pụrụ igbochi? Ihe nyocha na-ekwu. Nke a bụ ozi n’ozuzu, ọ bụghị ndụmọdụ ahụike; lee ọkwa ahụike anyị.
Kedu ihe ize ndụ 14 maka dementia?
Lancet Commission nke 2024, nke ndị nyocha dementia 27 dere, chere na ihe ize ndụ 14 nwere ike ịgbanwe na-akpata ihe dị ka pasent 45 nke ikpe dementia n’ụwa niile. Pasent maka ihe ọ bụla dị n’okpuru bụ atụmatụ Commission ahụ nke òkè nke ikpe n’ụwa niile jikọtara na ya, e gbara gburugburu n’ọnụ ọgụgụ zuru ezu. Ọnụ ọgụgụ ndị ahụ na-agbakọta, n’ihi na ọtụtụ mmadụ nwere ọtụtụ ihe ize ndụ n’otu oge, ya mere ha jiri ruo pasent 45 kama karịa.
| Ihe ize ndụ | Oge ndụ | Òkè nke ikpe | Ihe nyocha jikọtara | Ihe ị nwere ike ime |
|---|---|---|---|---|
| Agụmakwụkwọ pere mpe | Oge nwata | 5% | Afọ ụlọ akwụkwọ ole na ole jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Ịrụsi ọrụ uche n’etiti ndụ yiri ka ọ na-echebe, ọbụna maka ndị nwere obere agụmakwụkwọ. | Gaa n’ihu na-amụta ma na-eme ihe na-eri uche n’afọ ọ bụla: ịgụ akwụkwọ, ihe mmasị, klaasị, egwuregwu na ndị ọzọ. |
| Ntị chiri | Etiti ndụ | 7% | Ntị chiri na-agwọghị jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Nnyocha na-esochi ndị mmadụ ruo ogologo oge na-ejikọta iji ihe enyemaka ntị na ihe ize ndụ dị ala. | Nyochaa ntị gị. Jụọ ma ihe enyemaka ntị ga-enyere aka, yi ya ma e nyere gị ya. Chebe ntị gị n’ụda dị elu. |
| Cholesterol LDL dị elu | Etiti ndụ (site n’ihe dị ka afọ 40) | 7% | Cholesterol LDL (nke “ọjọọ”) dị elu n’etiti ndụ jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Nyocha e lere anya na-ejikọta iji statin na ihe ize ndụ dị ala, mana nnwale n’oge agadi egosighị nke a. | Jụọ dọkịta gị ma a ga-enyocha cholesterol gị na ihe, ọ bụrụ na ọ dị, ị ga-eme maka ya. |
| Ịda mba n’obi | Etiti ndụ | 3% | Ịda mba n’obi jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. N’oge agadi, ịda mba n’obi nwekwara ike ịbụ ihe ịrịba ama mbụ nke dementia. | Gwa dọkịta banyere obi mwute ma ọ bụ ịlaa mmasị n’ihe nke karịrị izu abụọ. A pụrụ ịgwọ ịda mba n’obi. |
| Mmerụ ahụ ụbụrụ isi | Etiti ndụ | 3% | Mmerụ ahụ isi n’afọ ọ bụla na site n’ebe ọ bụla, gụnyere egwuregwu nke na-emetụ aka, jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. | Yi okpu nchebe maka ịnya igwe kwụ ụkwụ na egwuregwu na-emetụ aka. Jụọ banyere igbochi ịda. Zuru ike ma lelee mgbe mmerụ ahụ isi gasịrị. |
| Enweghị mmegharị ahụ | Etiti ndụ | 2% | Ndị na-eme mmega ahụ ma na-eme egwuregwu anaghị enwekarị dementia. Akaebe nnwale ka pere mpe. | Jụọ mmega ahụ dị nchebe maka gị, wee chọta nke ị na-anụ ụtọ. Lee nduzi mmega ahụ anyị. |
| Ọrịa shuga | Etiti ndụ | 2% | Ọrịa shuga, karịsịa mgbe ọ malitere n’etiti ndụ ma ọ bụ nọrọ ogologo oge, jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. | Nyochaa shuga dị n’ọbara. Ọ bụrụ na ị nwere ọrịa shuga, soro otu nlekọta gị rụọ ọrụ ijikwa ya nke ọma. |
| Ise ụtaba | Etiti ndụ | 2% | Ise ụtaba jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Nyocha na-achọpụta na ndị kwụsịrị ise anaghị ebu otu ihe ize ndụ ahụ dị ka ndị ka na-ese. | Jụọ banyere nkwado ịkwụsị. Ọ bara uru ịkwụsị n’afọ ọ bụla. |
| Ọbara mgbali elu | Etiti ndụ | 2% | Ọbara mgbali elu n’etiti ndụ jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Nnwale ọgwụ ọbara mgbali na-egosi obere ihe ize ndụ dị ala nke dementia ma ọ bụ nsogbu uche. | Mara ọnụ ọgụgụ gị. Commission ahụ na-atụ aro ọnụ ọgụgụ elu nke 130 ma ọ bụ ala site n’ihe dị ka afọ 40; jụọ ihe bụ ebumnuche kwesịrị gị. |
| Ibu gabigara ókè | Etiti ndụ | 1% | Ibu gabigara ókè n’etiti ndụ jikọtara na ihe ize ndụ dị elu, ọ na-ebuwakwa ihe ize ndụ nke ọrịa shuga. | Jụọ dọkịta gị banyere ibu dị mma maka gị. Ndị okenye ekwesịghị iri nri ntakịrị iji belata ibu na-enweghị ndụmọdụ ahụike. |
| Mmanya karịrị ókè | Etiti ndụ | 1% | Ịṅụ mmanya nke ukwuu jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Ibelata site n’ịṅụ mmanya nke ukwuu jikọtara na ihe ize ndụ dị ala. | Jụọ ihe bụ oke dị nchebe maka gị, karịsịa ya na ọgwụ gị. |
| Ịnọ naanị onye | Oge agadi | 5% | Ịnọ n’ụzọ na-adịghị ahụkarị na ndị mmadụ jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. | Na-enwe mmekọrịta na ndị mmadụ n’ụzọ ị na-anụ ụtọ. Lee nduzi mmekọrịta ndị mmadụ anyị. |
| Mmetọ ikuku | Oge agadi | 3% | Ibi n’ebe ikuku jupụtara na mmetọ jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Nyocha na-ejikọta ikuku dị ọcha na ihe ize ndụ dị ala. | N’ọtụtụ ọnọdụ, ọ bụ okwu nke amụma ọha. Lelee ọkwa ogo ikuku mpaghara, ma belata oge n’èzí n’ụbọchị ikuku jupụtara nke ukwuu na mmetọ. |
| Ịhụ ụzọ adịghị mma na-agwọghị | Oge agadi | 2% | Nsogbu anya a na-edozighị jikọtara na ihe ize ndụ dị elu. Otu nnukwu nyocha US jikọtara ịrụ ọrụ anya cataract na ihe ize ndụ dị ala. | Nyochaa anya mgbe niile. Jụọ ma nsogbu dị ka cataract nwere ike ịgwọ. |
Kedu ka m kwesịrị ịgụ pasent ndị a?
Jiri nlezianya. Akụkọ Commission ahụ n’onwe ya na-ekwu ọtụtụ ihe kwesịrị idebe n’uche:
- Ha na-akọwa ndị mmadụ n’ozuzu, ọ bụghị otu onye. Nchịkọta akụkọ ahụ nke University College London na-ekwu na ibelata ihe ize ndụ na-arụ ọrụ n’ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ, ọ naghịkwa ekwe nkwa na otu onye agaghị enwe dementia.
- Ha na-eche na ihe na-akpata ihe. Ndị dere ya tinyere naanị ihe ndị nwere akaebe na-eme ka mmadụ kwenye, mana na-ekwu na ụfọdụ njikọ nwere ike ịbụ naanị n’akụkụ nke ihe kpatara ya.
- Ha bụ ọnụ ọgụgụ n’ụwa niile. Ọtụtụ data sitere n’mba ndị bara ọgaranya, òkè ya n’ezie maka otu mba ma ọ bụ obodo ga-adịkwa iche.
- Obere pasent nwere ike ịbụ ihe dị mkpa. Ihe jikọtara na pasent 2 nke ikpe n’ụwa niile ka na-emetụta ọnụ ọgụgụ mmadụ buru ibu.
Kedu ihe ize ndụ e tinyere na 2024?
Akụkọ 2024 tinyere ihe abụọ n’ime ndị 12 e kpọrọ aha na 2020:
- Cholesterol LDL dị elu n’etiti ndụ, nke jikọtara na ihe dị ka pasent 7 nke ikpe.
- Ịhụ ụzọ adịghị mma na-agwọghị n’oge agadi, nke jikọtara na ihe dị ka pasent 2 nke ikpe.
Kedu ihe ize ndụ ndị a na-enweghị ike ịgbanwe?
National Institute on Aging na-ekwu na afọ bụ ihe ize ndụ kachasị ukwuu a maara maka ọrịa Alzheimer, onye ọ bụla enweghị ike ịgbanwe ya. Mkpụrụ ndụ ihe nketa nwekwara òkè; otu mkpụrụ ndụ ihe nketa a ma ama nke na-emetụta ihe ize ndụ ọrịa Alzheimer na-akpọ APOE. NIA na-agbakwunye na ndị ọkà mmụta sayensị adịbeghị ịghọta kpamkpam ihe na-akpata ọrịa Alzheimer n’ọtụtụ mmadụ. Lancet Commission na-ekwu na enwere ike ibelata ihe ize ndụ nwere ike ịgbanwe ma ihe ize ndụ mkpụrụ ndụ ihe nketa nke onye ahụ dị.
N’ihi na afọ na mkpụrụ ndụ ihe nketa nwere òkè buru ibu, ọtụtụ mmadụ na-enweghị otu n’ime ihe ize ndụ 14 ahụ ka na-enwe dementia. Nke ahụ abụghị mmejọ onye ọ bụla.
Gịnị ka akaebe nnwale na-ekwu banyere ịgbanwe ihe ize ndụ ndị a?
Ijikọta ihe ize ndụ na dementia abụghị otu ihe ahụ dị ka igosi na ịgbanwe ya na-ebelata ihe ize ndụ dementia. Ihe atụ ole na ole banyere ebe akaebe nnwale dị:
- Ọbara mgbali. N’nnwale SPRINT MIND, ebumnuche ọbara mgbali dị ala belatara obere nsogbu uche n’ụzọ pụtara ìhè. Ọ belataghị dementia a na-ewere dị ka nke dị n’ụzọ pụtara ìhè, ọ bụ ezie na nnwale ahụ nwere ike ịbụ obere nke ukwuu ịgosi nke ahụ (SPRINT MIND na JAMA).
- Ihe enyemaka ntị. Lancet Commission na-akọwa nnwale ihe enyemaka ntị nke afọ atọ nke chọtara enweghị mmetụta n’ozuzu n’echiche, mana uru n’otu obere otu nke ndị nwere ihe ize ndụ dị elu. Nnyocha na-esochi ndị mmadụ ruo ogologo oge na-ejikọta iji ihe enyemaka ntị na ihe ize ndụ dị ala. Nduzi ntị anyị nwere ọtụtụ ozi.
- Mmega ahụ. National Institute on Aging na-ekwu na enweghị akaebe nnwale ụlọ ọgwụ zuru ezu iji kwubie na mmega ahụ nwere ike igbochi ma ọ bụ belata nsogbu uche dị nta ma ọ bụ ọrịa Alzheimer, ọ bụ ezie na ụfọdụ nyocha na-atụ aro na ọ nwere ike inye aka n’ọdịda metụtara afọ (NIA banyere igbochi ọrịa Alzheimer).
Nnwale ogologo oge na-echere ka dementia pụta na-aga nwayọọ ma dị oke ọnụ, ya mere maka ọtụtụ ihe ize ndụ, akaebe kacha mma ga-aga n’ihu na-esite n’nyocha na-esochi ndị mmadụ ọtụtụ afọ. Akaebe ahụ bara uru, mana ọ na-adịghị ike karịa nnwale.
Gịnị banyere ụra na nri?
Commission ahụ nyochara ụra na nri mana atinyeghị ha n’ndepụta ahụ, n’ihi na akaebe adịghị ike ma ọ bụ adịghị otu nke ọma. Nduzi anyị banyere ụra na nri na-akọwa ihe a maara.
Kparịta na dọkịta
Nlele afọ ọ bụla bụ oge dị mma ikwu isiokwu ndị a. Ị nwere ike iweta ndepụta a ma jụọ:
- Kedu ọnụ ọgụgụ ọbara mgbali m, shuga dị n’ọbara na cholesterol, ọ nwere ihe chọrọ nlebara anya?
- Ọ̀ kwesịrị m ilele ntị na anya m?
- Mmega ahụ m na-eme ọ̀ dị nchebe ma zuruzu m?
- Ọgwụ m ọ bụla ọ̀ nwere ike imetụta ncheta ma ọ bụ echiche?
Tupu ịgbanwe ọgwụ, nri, ibu ọnụ, mmega ahụ ma ọ bụ ihe mgbakwunye, kparịta na dọkịta buru ụzọ. Ọ bụrụ na gị ma ọ bụ onye ị na-elekọta nwere mgbagwoju anya na mberede, adịghị ike n’otu akụkụ ahụ, ma ọ bụ nsogbu ikwu okwu, kpọọ nọmba mberede nke mpaghara gị.
Ajụjụ a na-ajụkarị
Kedu ihe ize ndụ 14 nwere ike ịgbanwe maka dementia?
Lancet Commission nke 2024 kpọrọ agụmakwụkwọ pere mpe, ntị chiri, cholesterol LDL dị elu, ịda mba n'obi, mmerụ ahụ ụbụrụ isi, enweghị mmegharị ahụ, ọrịa shuga, ise ụtaba, ọbara mgbali elu, ibu gabigara ókè, mmanya karịrị ókè, ịnọ naanị onye, mmetọ ikuku na ịhụ ụzọ adịghị mma na-agwọghị. Ha niile jikọtara na ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọkara nke ikpe dementia n'ụwa niile.
Kedu ihe ize ndụ dementia kacha mkpa?
N'ime ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ n'ụwa niile, Commission ahụ chere na ntị chiri na cholesterol LDL dị elu n'etiti ndụ ọ bụla jikọtara na ihe dị ka pasent 7 nke ikpe, na-esote agụmakwụkwọ pere mpe na ịnọ naanị onye na ihe dị ka pasent 5 nke ọ bụla. Ihe kacha mkpa maka otu onye na-adabere n'ahụike nke ya, ya mere dọkịta bụ onye ndu kacha mma.
Ihe ize ndụ abụọ ahụ ọ̀ bụ ndị e tinyere na 2024?
Ee. Akụkọ 2024 tinyere cholesterol LDL (nke ọjọọ) dị elu n'etiti ndụ na ịhụ ụzọ adịghị mma na-agwọghị n'oge agadi n'ime ihe 12 e kpọrọ aha na 2020. Commission ahụ jikọtara ha na ihe dị ka pasent 7 na pasent 2 nke ikpe n'otu n'otu.
Afọ ọ̀ bụ ihe ize ndụ nwere ike ịgbanwe?
Mba. Afọ bụ ihe ize ndụ kacha ukwuu a maara maka ọrịa Alzheimer, a pụghịkwa ịgbanwe ya. Mkpụrụ ndị ihe nketa nwekwara òkè. Ihe 14 dị n'ibe a bụ ndị nyocha na-egosi na enwere ike ịgbanwe.
Isi mmalite
Anyị na-ejikọ ndị otu na nyocha ndị ibe a tụkwasịrị obi. A lelere nke ọ bụla mgbe e melitere ibe a.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)