Naitchuaq kiun
2024-mi Lancet Commission-ip uqautigai 14 dementia-m aqpatiksaŋi allatchialguġnaqtut: ikayuqtuiññiq ikigliq, tusraallakłiq, LDL cholesterol qutchiġnaqtuq, isumaaluktuutiqaġniq, niaquq aqpatluni, anuqsraŋiḷḷuaqłiq, diabetes, sigaligiksraq, auktuaqtuq aak taġiuġnaqtuq, uqumaittuq timi, imiq mikłiqługu imuġniq, iñuiññaq aŋiḷḷuaqłiq, silaḷuk halummailġniq, iḷisaġniġluḷḷuaqłiq iḷitchuġiŋił̣ł̣ugu. Atausiġmi nunami katillugit nalunaiqsuqtiqaqtut 45%-nik dementia-qaruanik, kisianni nalupqisukkumiñaitchut atausiŋŋuamun iñuumun.
- 14-gich aqpatiksat iñuuniaqtuŋani tamatkua: atausiq iñuguġniqmi, qulit avataaniññiqmi, piŋasut utuqqaaniqmi.
- Tusraallakłiq LDL cholesterol-lu qutchiġnaqtuq avataaniññiqmi nalunaiqsuqtiqaqtuuk 7%-nik dementia-qaruanik nunami tamaini, qiñiġnaqtuagik allanit.
- Ukua naasautit nunam iñuŋisa nalunaiqsuutigait, piŋasugunmik nalunaiqsuqłutiŋŋuut. Ilaiŋich piŋasugutigilaitchut iluqaisa.
- Utuqqaaniq iḷaŋallu iñuŋniq, allatchiġnaŋitkaluaqtitkik, aġnatqusiŋŋuuruuk. 14-gich aqpatiksat mikitqigunmata nalunaiqsuiññaitchuq kina dementia-qiññiaġniaŋiŋanik.
- Amigaitchuat savaaqquyauyut, ima itchuat aak taġiuŋaniq, tusraallagniglu, iḷisaġniġlu qimilġuutit, aasiiññaqtut allatqun iñuusinni, taaktiqlu uqaqatigiññaqtauq.
Uvani makpiġaami (7 avgutit)
Aqpatiksaq nalunaiqsuqtuq sumik ilaanik dementia-qaqtuġniaqtuŋannik. Piŋasuiññaitchuq tamainni, atausiġmiḷu piqaġniq nalunaiqsuiññaitchuq ilvich dementia-qaġniaġnigñik. Una makpiġaaq titiraqtuq 14-nik dementia-m aqpatiksaŋanik 2024-mi Lancet Commission-ip uqautigai allatchialguġnaqtut, sunik nalunaiqsuutit ilisaġniġait, suniklu taaktiq uqaqatigiññaqtatin.
Aglaan nalunaiqsinniaqkuviñ, nalunaiqsuutit qiñiqtitkaŋi ilagalugit, aullaqsigiñ Dementia piḷḷuataġniaqpa? Nalunaiqsuutit uqautait. Una nalunaiqsuutauruq, taaktiġum uqautchiŋisa aullaqtuksraŋat; qiñiġuk taaktiġun uqaluksrauruaq nalunaiqsuun.
Sumiñaqpat 14-gich dementia-m aqpatiksaŋi?
2024-mi Lancet Commission, 27-gin dementia-mik ilisimaruanik titiraqtauq, nalunaiqsuiqsuq 14-gich allatchialguġnaqtut aqpatiksat katillugit ilaa 45%-nik dementia-qaruanik nunami tamaini. Atausiŋŋam aqpatiksam naasautaa ataani Commission-ip nalunaiqsuiŋagaa, iluqaisa naasautinik. Naasautit aviktuutauqaqtut, iñugiaktuat amigitqianik aqpatiksaqaqmata, taimaa 45%-ŋuuruat.
| Aqpatiksaq | Iñuuniaqtuq | Iluqaisa | Nalunaiqsuutit ilisaġniġait | Sumik savaaqqun |
|---|---|---|---|---|
| Ikayuqtuiññiq ikigliq | Iñuguġniq | 5% | Igluqpani ikayuqtuiññiq ikigliq ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Isumaġmiḷu savakłuni avataaniññiqmi naŋŋiġnaqtuq, ikayuqtuiññiq ikigliqaqtuŋalu. | Iliḷḷuataaqsitchi ukiuq naliġñiaġmiñ: taiñiq, aliŋŋuaq, ilisaġvik, aliŋŋuat iñunillu. |
| Tusraallakłiq | Avataaniññiq | 7% | Tusraallakłiq iḷitchuġiŋił̣ł̣ugu ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Nalunaiqsuutit iñuŋnik maliksuutiqaqtut tusraallagiksranik atuqtiqaqtuŋat naŋŋiġniaqtuq aqpatiksaq mikitqigunmik. | Tusraallagnik qimilġuqtitchi. Apiqsriñ taaktiq tusraallagiksrat ikayuġniaqpagich, atuġlugichlu pitqusraġuviñ. Siutit naŋŋiġlugich nipimik aŋuniaqtuamik. |
| LDL cholesterol qutchiġnaqtuq | Avataaniññiq (40 ukiuŋmiñ) | 7% | LDL (“aasiq”) cholesterol qutchiġnaqtuq avataaniññiqmi ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Nalunaiqsuutit qiñiqtitkaŋich statin-nik atuqtiqaqtuŋat ilisaġniaqtut aqpatiksaq mikitqigunmik, kisianni uuktuutit utuqqaaniqmi una takkuŋił̣ł̣ugu. | Apiqsriñ taaktiq cholesterol-in qimilġuġniaqpa suniklu, sumikpiaq, savaaqqun. |
| Isumaaluktuutiqaġniq | Avataaniññiq | 3% | Isumaaluktuutiqaġniq ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Utuqqaaniqmi, isumaaluktuutiqaġniq dementia-m aullaqsaaŋasugniaġaa. | Taaktiq uqaluktuġuk isumaaluktuutiqaġniqmik uvvaluunniit piḷġusriñiq puigukkaŋanik malġuk saŋŋiq sikuqługu. Isumaaluktuutiqaġniq iḷitchuġiaqsaġniaqtuq. |
| Niaquq aqpatluni | Avataaniññiq | 3% | Niaquq aqpatluni ukiuq naliġñiaġmiñ sumiññiaġmiḷḷu, ilagalugit timiŋmut aksraqtuutit, ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. | Niaqunnaqtuq atuġuk aquvluni aullaarraġnilu timiŋmutlu aksraqtuutinni. Apiqsriñ kataktautailiniqmik. Niaquq aqpatraġmiñ mikkisitchi qimilġuqtitkillu. |
| Anuqsraŋiḷḷuaqłiq | Avataaniññiq | 2% | Inuit anuqsraqtuat timiŋmullu aksraqtuat dementia-qaŋitquniaqtut. Uuktuutit nalunaiqsuutigait suli ikigliqsuut. | Apiqsriñ sunik anuqsraq naŋŋiġniaġaatin, piḷḷuataqsiḷu piuqaqtin. Qiñiġuk anuqsralliq uqaluktuutaa. |
| Diabetes | Avataaniññiq | 2% | Diabetes, piḷḷuataq avataaniññiqmi aullaqtiġumiñ uvvaluunniit sivisuuraġumiñ, ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. | Aak sügar-aa qimilġuqtitchi. Diabetes-qaġuviñ, naŋŋiġniqsimik savaktiqatigilugich iḷitchuġiniġagun. |
| Sigaligiksraq | Avataaniññiq | 2% | Sigaligiksraq ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Nalunaiqsuutit takkuurut sigaligiksraġaluaqtut aqpatiksaq aŋiunġitqiatun ittuat sigaliksraqtuatitun. | Apiqsriñ ikayuutiqamun taimaaqługu. Taimaaqłiq piḷḷuaruq ukiuq naliġñiaġmiñ. |
| Auktuaqtuq aak taġiuġnaqtuq | Avataaniññiq | 2% | Aak taġiuġnaqtuq avataaniññiqmi ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Uuktuutit aak taġiuŋaniŋan ikayuutinik nalunaiqsuiqtut aqpatiksaq mikitqigunmik dementia-m uvvaluunniit isumaġaġniqsiuġniġmun. | Nalunaiġuk naasautitich. Commission-ip uqautigaa qulaŋŋuq naasautaa 130 uvvaluunniit ataŋa 40 ukiuŋmiñ; apiqsriñ sunik nalunaiqsuun ilikkuuġniaġaatin. |
| Uqumaittuq timi | Avataaniññiq | 1% | Uqumaittuq timi avataaniññiqmi ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik, diabetes-mullu aqpatiksaŋanik aŋipkaġaa. | Apiqsriñ taaktiq timiġñiq naŋŋiġniaġaatin. Utuqqat niġiŋiaksraŋatik iqsiġiññaqtut taaktiġum uqautiksraŋiḷḷugu. |
| Imiq mikłiqługu imuġniq | Avataaniññiq | 1% | Imiq mikłiqługu imuġniq ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Mikitqiguniġaa imiq mikłiqługu imuġniq ilisaġniaqtuq aqpatiksaq mikitqigunmik. | Apiqsriñ sunik naŋŋiġniaq imuġnivik ilikkuuġniaġaatin, piḷḷuataq taaqtutit ilagivlugit. |
| Iñuiññaq aŋiḷḷuaqłiq | Utuqqaaniq | 5% | Iñuŋnik kataŋiḷḷuaqłiq ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. | Iñuŋnik ilagiigitchi piḷḷuataqtutin. Qiñiġuk iñuŋnik ilagiigñiq uqaluktuutaa. |
| Silaḷuk halummailġniq | Utuqqaaniq | 3% | Silaḷuk halummailġniqaqtuġvik ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Nalunaiqsuutit ilisaġniaqtut sila nalaunġiqsaaqtuq aqpatiksaq mikitqigunmik. | Iḷisimanigan iñuŋnun savaktuksrauruq. Qiñiġuk nunagñi sila nalunaiqsuutaa, aniqsaġniġlu mikitqiḷiuk sila halummaġaluaqpata. |
| Iḷisaġniġluḷḷuaqłiq iḷitchuġiŋił̣ł̣ugu | Utuqqaaniq | 2% | Iḷisaġniq naŋŋiġñiḷḷugu ilisaġniaqtuq aqpatiksaq aŋikliŋanik. Atausiq aŋuniaqtuq U.S.-mi nalunaiqsuun ilisaġniaqtuq cataract savaktauqaqtuq aqpatiksaq mikitqigunmik. | Irinik qimilġuqtitchi saŋŋiq naliġñiaġmiñ. Apiqsriñ iḷisaġniqsuutit, cataract-tun, iḷitchuġiaqsaġniaqpagich. |
Qanuq ukua naasautit taiñiaqtakpich?
Nakuuruakun. Commission-ip unipkaaqa uqaqtuq ilaanik isumagiksuanik:
- Nunam iñuŋinik uqaqtut, iñuŋnik atauhirmiŋiññaitchut. University College London-ip unipkaam naittua uqaqtuq aqpatiksaq mikitqigunmik nunam iñuŋisa atuqtut, nalunaiqsuiññaitchuq atausiŋŋuamun iñuumun dementia-qiññiaġniaŋiŋanik.
- Piŋasugunmik isumagait. Titiraqtiŋich piqaqtiŋagaat nalunaiqsuutit naŋŋiġnaqtut, kisianni uqaqtut ilaiŋich piŋasugutigilaitchut iluqaisa.
- Nunam tamatum naasautai. Amigaitqiat nalunaiqsuutit aullaqtut nunaniñ akiłhiugniqaqtuanin, iluqaisa nunagni iñugniḷḷu allatqusiġniaqtut.
- Naasautit mikitqiat piḷḷuataqtuuruat. Aqpatiksaq 2%-nik ilisaġniaqtuq nunami tamaini suli iñugiaktuanun aktuġniaqtuq.
Nalupqisuk aqpatiksak nutaaq ilisaqaqtuk 2024-mi?
2024-mi unipkaaq ilisaqaqtuk malġuk aqpatiksak 12-nik 2020-mi uqautchiaqtaŋnun:
- LDL cholesterol qutchiġnaqtuq avataaniññiqmi, nalunaiqsuqtiqaqtuq 7%-nik.
- Iḷisaġniġluḷḷuaqłiq iḷitchuġiŋił̣ł̣ugu utuqqaaniqmi, nalunaiqsuqtiqaqtuq 2%-nik.
Nalupqisuk aqpatiksat allatchiġnaŋitkaluaqtut?
National Institute on Aging uqaqtuq utuqqaaniq ilisimanaqtuq Alzheimer’s-m aqpatiksaŋanik aŋuniallaktuq, kiñalu allatchiġnaŋitchaa. Iḷaŋallu iñuŋniq ilaŋŋuruq; atausiq ilisimanaqtuq iḷa APOE-mik taiguġniaqtuq Alzheimer’s-m aqpatiksaŋanik aktuqtuq. NIA uqaqtuq ilisimaruat suli nalupqinaiḷḷasiŋagaat piŋasua Alzheimer’s-mik amigitqiani iñuŋni. Lancet Commission-ip uqautigaa allatchialguġnaqtut aqpatiksat mikitqisigunaaqtuat iḷaŋich iñuŋniġiḷḷuataġlutiglu.
Utuqqaaniq iḷaŋallu iñuŋniq aŋuniaqmata, iñugiaktuat 14-gich aqpatiksaŋiḷḷuugiat dementia-qaġniaqtut. Kiñaŋmun suŋiḷḷuuruq.
Nalunaiqsuutit uuktuutiniñ uqaqpat ukua aqpatiksat allatchiġniġaat?
Aqpatiksaq dementia-mun ilisaqługu nalunaiqsuiññaitchuq allatchiġniqaa dementia-m aqpatiksaŋanik mikitqigunmik. Ilaiŋich nalunaiqsuutit uuktuutiniñ ittuat:
- Aak taġiuŋaniq. SPRINT MIND uuktuutini, aak taġiuŋaniq mikitqiraq nalunaiqsuqtuq mikitqisigunmik isumaġaġniqsiuġniqmik mikiruamik. Nalunaiqsuiññaitchuq dementia-mik mikitqisigunmik, uuktuun mikiruuruasugniaqtuq takkuġuminaqługu (SPRINT MIND JAMA-mi).
- Tusraallagiksrat. Lancet Commission-ip uqautigaa piŋasut ukiunik tusraallagiksranik uuktuun nalunaiqsuiñŋił̣ł̣ugu isumaġaġniqmi tamaini, kisianni ikayuġniq takkuqtuq ilagianni iñuŋni aqpatiksaq aŋikłiqaqtuni. Nalunaiqsuutit iñuŋnik maliksuutiqaqtut tusraallagiksranik atuqtiqaqtuŋat ilisaġniaqtut aqpatiksaq mikitqigunmik. Tusraallagniq uqaluktuutaa tamatkunaniġaa.
- Timiŋmik anuqsraq. National Institute on Aging uqaqtuq nalunaiqsuutit uuktuutiniñ namaktuksraŋitkaluaqmata uqaqługu anuqsraq dementia-mik uvvaluunniit Alzheimer’s-mik piḷḷuataġniaŋił̣ł̣ugu, ilaiŋich nalunaiqsuutit takkuurut ikayuġniasugniaqtuq utuqqaaniqmi isumaġaġniqmik (NIA Alzheimer’s-mik piḷḷuataġniq).
Uuktuutit sivisuut dementia-mik utaqqiḷḷuataqtut sivisuuruat akiłhiuġniaqtuallu, taimaa amigitqiani aqpatiksani nalunaiqsuutit nakuuruat aullaqniaqtut iñuŋnik maliksuutiqaqtunin ukiuġutini. Nalunaiqsuutit ukua atuġnaqtuut, kisianni saniqsaqtut uuktuutiniñ.
Siñikłiq niqiḷḷu?
Commission-ip qiñiqtaa siñikłiq niqiḷḷu kisianni ilasaiñŋaitchak titiraġmun, nalunaiqsuutit saniiġmata uvvaluunniit atausiŋŋuŋił̣ł̣utik. Uqaluktuutavut siñikłiq niqiḷḷu nalunaiqsipkaiqaat ilisimanaqtut.
Taaktiq uqaqatigiññaqtatin
Ukiuq naliġñiaġmi qimilġuutiq nakuuruq makua uqautigiññaqlugit. Una titiraq aullarriġlugu apirriñ:
- Sumik naasautaqaqpiga aak taġiuŋaniq, sügar, cholesterol-lu, ilaiŋich isumagiksraqaġpagich?
- Tusraallagnik iriniklu qimilġuqtuksraqpiga?
- Anuqsraq atuġiga naŋŋiġpa ikupkuiññiġlunilu?
- Taaqtutka ilaiŋisa isumaġaġniqmik aktuġniaqpagaat?
Taaqtutit, niqit, niġiŋiaksraqłiq, anuqsraq, uvvaluunniit ilasautit allatchiġukpata, taaktiq uqaqatigiraaqsiuk. Ilviññiḷḷuuniit, iñuumun naŋŋiġñiaqtatinniḷḷuuniit, savaktaagutiqaġumiñ, taliqpiq atauhirmi saniqtauruġumiñ, uvvaluunniit uqausiqsiuġumiñ, quviasuġlugu 911.
Apiqqutit iñugiaktut
Sumiñaqpat 14-gich dementia-m aqpatiksaŋi allatchialguġnaqtut?
2024-mi Lancet Commission-ip uqautigai ikayuqtuiññiq ikigliq, tusraallakłiq, LDL cholesterol qutchiġnaqtuq, isumaaluktuutiqaġniq, niaquq aqpatluni, anuqsraŋiḷḷuaqłiq, diabetes, sigaligiksraq, auktuaqtuq aak taġiuġnaqtuq, uqumaittuq timi, imiq mikłiqługu imuġniq, iñuiññaq aŋiḷḷuaqłiq, silaḷuk halummailġniq, iḷisaġniġluḷḷuaqłiq iḷitchuġiŋił̣ł̣ugu. Katillugit nalunaiqsuqtiqaqtut avguqpagmiŋ dementia-qaruanik nunami tamaini.
Nalupqisuq dementia-m aqpatiksaŋanik aŋuniallaktuq?
Nunam iñuŋisa naasautaatni, Commission-ip nalunaiqsuiqaa tusraallakłiq LDL cholesterol-lu qutchiġnaqtuq avataaniññiqmi ataasiŋŋaak nalunaiqsuqtiqaqtuk 7%-nik, malikługu ikayuqtuiññiq ikigliq iñuiññallu aŋiḷḷuaqłiq 5%-nik ataasiŋŋaak. Nalupqisuit atausiŋŋuamun iñuumun aŋuniallaktut naiññiqsuq taaktiġmiñ, taaktiqlu sivuniqpauruq maliġuaquvlugu.
Malġuk nutaaq aqpatiksak ilisaqaqtuk 2024-mi?
Ii. 2024-mi unipkaaq ilisaqaqtuk LDL (aasiq) cholesterol qutchiġnaqtuq avataaniññiqmi, iḷisaġniġluḷḷuaqłiq iḷitchuġiŋił̣ł̣ugu utuqqaaniqmi, ilasivlugu 12-nik 2020-mi uqautchiaqtaŋnik. Commission-ip nalunaiqsuiqak 7%-nik 2%-niklu iluqaisa.
Utuqqaaniq allatchialguġnaqpa aqpatiksaun?
Naumi. Utuqqaaniq ilisimanaqtuq Alzheimer’s-m aqpatiksaŋanik aŋuniallaktuq, allatchiġnaŋitchuq. Iḷaŋallu iñuŋniq ilaŋŋuruq. 14-gich aqpatiksat uvani makpigaami nalunaiqsuutit uqautigait allatchialguġnaqtut.
Pivikput
Pituutikput ikayuqtigiit suli uuktuutit uvani makpiġaami atukkatigut. Atuniŋat qiñiqtauplutik makpiġaaq nutaŋuqtitaumat.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)