An gorthyp berr
Kessedhek Lancet 2024 a henwis 14 faktor peryl dismyk a yll martesen bos chanjys: le adhyskans, koll klew, kolesteròl LDL ughel, iselder, shyndys penn, diowglewder, diabetez, megya, gwask goos ughel, re boos, eva re, kesunyans socyal, podrestrans ayr ha koll gweles heb dyghtyans. War-barth, i yw kevrennys gans a-dro dhe 45% a gasys yn ollvys, heb gwaranti rag unn den vyth.
- An 14 faktor a styr a-dreus bewnans dien: onan yn oos a-varr, deg yn kres oos ha tri yn oos diwettha.
- Koll klew ha kolesteròl LDL ughel yn kres oos yw pubonan kevrennys gans a-dro dhe 7% a gasys dismyk yn ollvys, an rannow brassa a unn faktor.
- An kansrannow ma yw estymansow rag poblow hag a dyb kaws hag effeyth. Nebes kevrennow a yll bos rann-gawsel hepken.
- Oos ha genynnek, na yll den vyth aga chanjya, yw faktoryow peryl meur ynwedh. Iselhe an 14 peryl ny warant nag a den vyth dismyk.
- Rann vrassa a’n kammow, kepar ha checkya gwask goos, klew ha gweles, yw da rag yeghes yn fordhow erel ha gwiw dhe gowsel yn aga hever gans medhek.
War an folen ma (7 rann)
Faktor peryl yw neppyth kevrennys gans chons ughella a dhisplegya studh. Nyns yw kaws yn pub kas, ha kavos onan ny styr y hwrewgh hwi displegya dismyk. An folen ma a rol an 14 faktor peryl dismyk a lever Kessedhek Lancet 2024 a yll martesen bos chanjys, an pyth mayth yw kevrennys gansa gans hwithrans, ha pyth a yllowgh hwi keskowsel gans medhek.
Rag an gwel bras, y’ga mysk an pyth a gafas prevow bras, dallewgh gans A yllir lettya dismyk? An pyth a lever an hwithrans. Kedhlow ollgemmyn yw hemma, nyns yw kusul medhegel; gwrewgh mires orth agan gwarnyans medhegel.
Pyth yw an 14 faktor peryl rag dismyk?
Kessedhek Lancet 2024, skrifys gans 27 hwithror dismyk, a estymas bos 14 faktor peryl a yll martesen bos chanjys war-barth ow kemeres a-dro dhe 45% a gasys dismyk yn ollvys. An kansran rag pub faktor a-wòles yw estymans an Gessedhek a’n rann a gasys yn ollvys kevrennys ganso, resys dhe rivow dien. An niverow a goskorr, drefen bos lies den gans nebes perylow war-barth, hag ytho i a geworr dhe 45% yn le moy.
| Faktor peryl | Oos | Rann a gasys | An pyth a gevren hwithrans | Pyth a yllowgh hwi gul |
|---|---|---|---|---|
| Le adhyskans | Oos a-varr | 5% | Le bledhynyow skol yw kevrennys gans peryl ughella. Bos oberel yn medhelek yn kres oos a hevel difresya ynwedh, hwath rag tus gans nebes skol. | Pesewgh ow tyski ha gul taklow a wra agas omjunya yn medhelek yn pub oos: redya, delitow, klassys, gwariow gans tus erel. |
| Koll klew | Kres oos | 7% | Koll klew heb dyghtyans yw kevrennys gans peryl ughella. Studhyansow a hol tus dres termyn a gevren devnydh daffar klew gans peryl isella. | Gwrewgh provya agas klew. Govynnewgh mar kallas daffar klew gweres, ha’ga gwiska mar pewgh i ordenys. Gwithowgh agas diwskovarn dhyworth tros ughel. |
| Kolesteròl LDL ughel | Kres oos (a-dhia a-dro dhe 40) | 7% | Kolesteròl LDL (“drog”) ughel yn kres oos yw kevrennys gans peryl ughella. Studhyansow mirasel a gevren devnydh statinow gans peryl isella, mes prevow yn oos diwettha ny dhiskwedhas hemma. | Govynnewgh orth agas medhek mar kodh agas kolesteròl bos checkys ha pyth, mar eus tra vyth, dhe wul yn y gever. |
| Iselder | Kres oos | 3% | Iselder yw kevrennys gans peryl ughella. Yn oos diwettha, iselder a yll bos ynwedh sin a-varr dismyk. | Leverewgh dhe vedhek a vrys isel po koll les dres moy es dew seythun. Y hyllir dyghtya iselder. |
| Shyndys penn | Kres oos | 3% | Shyndys penn yn pub oos hag a bub fenten, y’ga mysk gwariow kestav, yw kevrennys gans peryl ughella. | Gwiskewgh basnett rag diwrosa ha gwariow kestav. Govynnewgh a-dro dhe lettya kodhow. Powesewgh ha bedhewgh checkys wosa shyndys penn. |
| Diowglewder | Kres oos | 2% | Tus a wra exercis ha gwari sport yw le govenek dhe dhisplegya dismyk. Skoodhyans a dhyworth prevow yw stroth hwath. | Govynnewgh py gwrians yw saw ragowgh, ha kevowgh neppyth a garowgh. Gwrewgh mires orth agan gedyans exercis. |
| Diabetez | Kres oos | 2% | Diabetez, yn arbennek pan dhalleth yn kres oos po pesya hirra, yw kevrennys gans peryl ughella. | Gwrewgh checkya sugra an goos. Mar’gas beus diabetez, oberewgh gans agas para gwith rag y rewllya yn saw. |
| Megya | Kres oos | 2% | Megya yw kevrennys gans peryl ughella. Studhyansow a gavas nag eus dhe dus hag a asas megya an keth peryl ughel avel tus a bes megya. | Govynnewgh a-dro dhe skoodhyans rag hedhi. Gwiw yw hedhi yn pub oos. |
| Gwask goos ughel | Kres oos | 2% | Gwask goos ughel yn kres oos yw kevrennys gans peryl ughella. Prevoyow medhegiethow gwask goos a brof peryl tamm isella a dhismyk po gwadnheans breus. | Godhvowgh agas niverow. An Kessedhek a brof niver ughaf a 130 po le a-dhia a-dro dhe oos 40; govynnewgh py amkan yw gwiw ragowgh. |
| Re boos | Kres oos | 1% | Re boos yn kres oos yw kevrennys gans peryl ughella, hag ev a ughelha ynwedh peryl diabetez. | Govynnewgh orth agas medhek a-dro dhe boos yagh ragowgh. Ny dal tus kottha omdhieta rag kelli poos heb kusul medhegel. |
| Eva re | Kres oos | 1% | Eva meur yw kevrennys gans peryl ughella. Iselhe eva dhiworth eva meur yw kevrennys gans peryl isella. | Govynnewgh pyth yw finweth saw ragowgh, yn arbennek gans agas medhegiethow. |
| Kesunyans socyal | Oos diwettha | 5% | Kestavow socyal yn tanow yw kevrennys gans peryl ughella. | Gwithowgh kestav gans tus yn fordhow a garowgh. Gwrewgh mires orth agan gedyans kestav socyal. |
| Podrestrans ayr | Oos diwettha | 3% | Bywa gans moy podrestrans ayr yw kevrennys gans peryl ughella. Studhyansow a gevren ayr glanna gans peryl isella. | Dres an myns yw mater rag polici poblek. Checkyewgh gwarnyansow kwalita ayr yn agas ranndir ha lehe an termyn yn-mes war dhydhyow pur bodrestrys. |
| Koll gweles heb dyghtyans | Oos diwettha | 2% | Kudynnow gweles heb ewnhe yw kevrennys gans peryl ughella. Unn studhyans bras yn SU a gevrenas operacyon kattarakt gans peryl isella. | Gwrewgh kavos provow lagas reyth. Govynnewgh mar kyllir dyghtya kudynnow kepar ha kattaraktow. |
Fatell godh dhymm redya an kansrannow ma?
Gans rach. Derivas an Gessedhek y honan a wra nebes poyntyow a dalvia bos perthys yn kov:
- I a dheskrif poblow, a-der tus. Berrheans University College London a’n derivas a not bos iselhe peryl owth oberi a-dreus poblans hag na warant y hwra unn den vyth skonya dismyk.
- I a dyb kaws hag effeyth. An awtours a gomprehendys faktoryow gans skoodhyans krev hepken, mes i a lever y hall nebes kevrennow bos rann-gawsel hepken.
- I yw niverow ollvysel. Rann vrassa a’n kedhlow a dheu a vroow gologek ughel, ha’n rann wir rag unn vro po kemeneth vyth a vydh dihaval.
- Kansrannow byghan a yll bos a vern hwath. Faktor kevrennys gans 2% a gasys yn ollvys a wra strokya hwath niver pur vras a dus.
Py faktoryow peryl a veu keworrys yn 2024?
An derivas 2024 a geworras dew faktor dhe’n 12 henwys yn 2020:
- Kolesteròl LDL ughel yn kres oos, kevrennys gans a-dro dhe 7% a gasys.
- Koll gweles heb dyghtyans yn oos diwettha, kevrennys gans a-dro dhe 2% a gasys.
Py faktoryow peryl na yllir aga chanjya?
An National Institute on Aging a lever bos oos an faktor peryl brassa aswonnys rag kleves Alzheimer, ha ny yll den vyth y janjya. Genynnek a wra rann ynwedh; unn genen aswonnys a wra strokya peryl Alzheimer yw henwys APOE. An NIA a geworr na wor godhonydhyon hwath yn tien pyth a wra kawsya kleves Alzheimer yn rann vrassa a dus. Kessedhek Lancet a not y hallir iselhe an perylow a yll martesen bos chanjys pynag yw peryl genynnek unn den.
Drefen bos rann vras dhe oos ha genynnek, lies den heb nagonan a’n 14 faktor peryl a dhisplegy dismyk hwath. Nyns yw fowt denvyth.
Pyth a lever skoodhyans an prevow a-dro dhe janjya an perylow ma?
Kevrenna faktor peryl gans dismyk nyns yw an keth tra ha previ bos y janjya ow iselhe peryl dismyk. Nebes ensamplys a ble’ma skoodhyans an prevow:
- Gwask goos. Y’n prov SPRINT MIND, amkan gwask goos isella a lehas yn arbennek gwadnheans breus skav. Ny lehas yn arbennek dismyk tebygel, kyns y halsa an prov bos re vyghan dhe dhiskwedhes hemma (SPRINT MIND yn JAMA).
- Daffar klew. Kessedhek Lancet a dheskrif prov teyr bledhen a dhaffar klew a gafas effeyth ollgemmyn vyth war breus, mes les yn isbagas a dus gans peryl ughella. Studhyansow a hol tus dres termyn a gevren devnydh daffar klew gans peryl isella. Yma moy y’gan gedyans klew.
- Gwrians korfek. An National Institute on Aging a lever nag eus skoodhyans lowr a brevoyow klinyek rag konkludya y hall exercis lettya po lenthe gwadnheans breus skav po kleves Alzheimer, kyns es nebes studhyansow a brof y hallsa gweres gans gwadnheans keffrys ha kothni (NIA a-dro dhe lettya kleves Alzheimer).
Prevow hir a wortos dismyk dhe dhisplegya yw lent ha kostek, ytho rag lies faktor an skoodhyans gwella a wra pesya dos a studhyansow a hol tus dres bledhynyow. An skoodhyans na yw dhe les, mes ev yw gwannach ages prov.
Pyth a-dro dhe gosk ha boes?
An Kessedhek a dhaswelas kosk ha boes mes ny wrug aga keworra dhe’n rol, drefen nag o an skoodhyans krev po kesun lowr. Agan gedyansow a-dro dhe kosk ha boes a styrya an pyth yw aswonnys.
Kowsowgh gans medhek
Check-up bledhydhnek yw termyn da rag dadhla an testennow ma. Hwi a yll dri an rol ma ha govyn:
- Pyth yw ow niverow gwask goos, sugra goos ha kolesteròl, hag a eus edhom a vri dh’agan nebes?
- A dalvia dhymm kavos ow hlew ha’m lagasow checkys?
- Yw an gwrians a wrav saw ha lowr ragov vy?
- A yll nebes a’m medhegiethow strokya kov po prederi?
Kyns chanjya medhegiethow, boes, penys, exercis po keworransow, kowsowgh gans medhek kyns oll. Mar’gas beus hwi po an den may hweresowgh kemyskans a-dhistowgh, gwander war unn tenewen, po kalesder kewsel, galwowgh 999.
Govynnow kemmyn
Pyth yw an 14 faktor peryl dismyk a yll bos chanjys?
Kessedhek Lancet 2024 a henwis le adhyskans, koll klew, kolesteròl LDL ughel, iselder, shyndys penn, diowglewder, diabetez, megya, gwask goos ughel, re boos, eva re, kesunyans socyal, podrestrans ayr ha koll gweles heb dyghtyans. War-barth, i yw kevrennys gans ogas ha hanter a gasys dismyk yn ollvys.
Py faktor peryl dismyk yw an posekka?
A-dreus pobel an norvys, an Kessedhek a estymas bos koll klew ha kolesteròl LDL ughel yn kres oos pubonan kevrennys gans a-dro dhe 7% a gasys, sywyes gans le adhyskans ha kesunyans socyal orth a-dro dhe 5% an eyl hag y gila. Py faktoryow yw an posekka rag unn den a greg war aga yeghes aga honan, ytho medhek yw an gwella gedyer.
A veu an dhew faktor nowydh keworrys yn 2024?
Ya. An derivas 2024 a geworras kolesteròl LDL (drog) ughel yn kres oos ha koll gweles heb dyghtyans yn oos diwettha dhe’n 12 faktor henwys yn 2020. An Kessedhek a’s kevrennas gans a-dro dhe 7% ha 2% a gasys yn kettermyn.
Yw oos faktor peryl a yll bos chanjys?
Na. Oos yw an faktor peryl brassa aswonnys rag kleves Alzheimer, ha ny yllir y janjya. Genynnek a wra rann ynwedh. An 14 faktor war an folen ma yw an re a dyb hwithrans a yll martesen bos chanjys.
Fentennow
Ni a wra kevrenna dhe’n kowethyansow ha’n studhyow may kreg an folen ma warnedha. Pubonan a veu checkys pan veu nowedhys an folen.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)