Demans Risk Faktörleri: Lancet Komisyonu’nun Belirlediği 14 Faktör

Risk faktörü, bir durumun gelişme ihtimalinin daha yüksek olmasıyla ilişkili bir şeydir. Her olguda bir neden değildir ve birine sahip olmak demansa yakalanacağınız anlamına gelmez. Bu sayfa, 2024 Lancet Komisyonu’nun değiştirilebilme potansiyeli olduğunu söylediği 14 demans risk faktörünü, araştırmaların bunları neyle ilişkilendirdiğini ve bir doktorla neler konuşabileceğinizi listeliyor.

Daha geniş tablo için, büyük çalışmaların ne bulduğu dahil, Demans önlenebilir mi? Araştırmalar ne söylüyor sayfasıyla başlayın. Bu, genel bilgidir; tıbbi tavsiye değildir; tıbbi sorumluluk reddimize bakın.

Demans için 14 risk faktörü nedir?

27 demans araştırmacısının yazdığı 2024 Lancet Komisyonu, değiştirilebilme potansiyeli olan 14 risk faktörünün birlikte dünya genelindeki demans vakalarının yaklaşık %45’ini oluşturduğunu tahmin etti. Aşağıdaki her faktör için verilen yüzde, Komisyon’un dünya genelinde vakaların o faktörle ilişkili payına ilişkin, tam sayıya yuvarlanmış tahminidir. Rakamlar üst üste biner, çünkü pek çok insanda aynı anda birkaç risk vardır; toplamın daha fazla değil de %45 etmesinin nedeni budur.

Bu yüzdeleri nasıl okumalıyım?

Dikkatle. Komisyon’un kendi raporu akılda tutulmaya değer birkaç noktaya değiniyor:

• İnsanları değil, toplumları tanımlarlar. University College London’ın rapor özeti, riski azaltmanın bir toplum genelinde işlediğini ve herhangi bir kişinin demanstan kaçınacağını garanti etmediğini belirtiyor.
• Neden ve sonuç ilişkisi varsayarlar. Yazarlar yalnızca ikna edici kanıtı olan faktörleri dahil ettiklerini, ancak bazı bağlantıların yalnızca kısmen nedensel olabileceğini söylüyor.
• Bunlar dünya geneli rakamlardır. Verilerin çoğu yüksek gelirli ülkelerden geliyor ve herhangi bir ülke ya da topluluk için gerçek pay farklı olacaktır.
• Küçük yüzdeler yine de önemli olabilir. Dünya genelinde vakaların %2’siyle ilişkili bir faktör bile çok büyük sayıda insanı etkiler.

2024’te hangi risk faktörleri eklendi?

2024 raporu, 2020’de belirlenen 12 faktöre iki faktör ekledi:

• Vakaların yaklaşık %7’siyle ilişkili, orta yaşta yüksek LDL kolesterol.
• Vakaların yaklaşık %2’siyle ilişkili, ileri yaşta tedavi edilmemiş görme kaybı.

Hangi risk faktörleri değiştirilemez?

National Institute on Aging, yaşın Alzheimer için bilinen en büyük risk faktörü olduğunu ve kimsenin bunu değiştiremeyeceğini söylüyor. Genler de rol oynar; Alzheimer riskini etkileyen iyi bilinen bir gene APOE denir. NIA ayrıca bilim insanlarının çoğu insanda Alzheimer’a neyin yol açtığını henüz tam olarak anlamadığını ekliyor. Lancet Komisyonu, değiştirilebilme potansiyeli olan risklerin kişinin genetik riski ne olursa olsun azaltılabileceğini belirtiyor.

Yaş ve genler bu kadar büyük rol oynadığı için, 14 risk faktöründen hiçbiri olmayan pek çok kişi yine de demansa yakalanıyor. Bu kimsenin suçu değildir.

Bu riskleri değiştirmeye ilişkin çalışma kanıtı ne diyor?

Bir risk faktörünü demansla ilişkilendirmek, onu değiştirmenin demans riskini azalttığını kanıtlamakla aynı şey değildir. Çalışma kanıtının nerede durduğuna dair birkaç örnek:

• Tansiyon. SPRINT MIND çalışmasında daha düşük bir tansiyon hedefi, hafif bilişsel bozukluğu anlamlı ölçüde azalttı. Olası demansı anlamlı ölçüde azaltmadı; ancak çalışma bunu göstermek için fazla küçük olmuş olabilir (JAMA’da SPRINT MIND).
• İşitme cihazları. Lancet Komisyonu, düşünme üzerinde genel bir etki bulmayan, ancak daha yüksek riskli bir alt grupta yarar bulan üç yıllık bir işitme cihazı çalışmasını anlatıyor. İnsanları zaman içinde izleyen çalışmalar, işitme cihazı kullanımını daha düşük riskle ilişkilendiriyor. İşitme rehberimizde daha fazlası var.
• Fiziksel etkinlik. National Institute on Aging, egzersizin hafif bilişsel bozukluğu ya da Alzheimer’ı önleyebileceği ya da yavaşlatabileceği sonucuna varmak için yeterli klinik çalışma kanıtı olmadığını, ancak bazı çalışmaların yaşa bağlı gerilemede yardımcı olabileceğini düşündürdüğünü söylüyor (NIA’nın Alzheimer’ı önleme sayfası).

Demansın gelişmesini bekleyen uzun çalışmalar yavaş ve pahalıdır; bu yüzden pek çok faktör için en iyi kanıt, insanları yıllar boyunca izleyen çalışmalardan gelmeye devam edecek. Bu kanıt yararlıdır, ancak bir çalışmadan daha zayıftır.

Peki ya uyku ve beslenme?

Komisyon uykuyu ve beslenmeyi inceledi, ancak kanıt yeterince güçlü ya da tutarlı olmadığı için bunları listeye eklemedi. Uyku ve beslenme rehberlerimiz nelerin bilindiğini açıklıyor.

Bir doktorla konuşun

Yıllık bir kontrol, bu konuları gündeme getirmek için iyi bir zamandır. Bu listeyi getirebilir ve şunları sorabilirsiniz:

• Tansiyon, kan şekeri ve kolesterol değerlerim nedir ve herhangi biri ilgi gerektiriyor mu?
• İşitmem ve gözlerim kontrol edilmeli mi?
• Yaptığım etkinlik benim için güvenli ve yeterli mi?
• İlaçlarımdan herhangi biri belleği ya da düşünmeyi etkileyebilir mi?

İlaçları, beslenmeyi, orucu, egzersizi ya da takviyeleri değiştirmeden önce bir doktorla konuşun. Siz ya da baktığınız biri ani kafa karışıklığı, bir yanda güçsüzlük ya da konuşmada zorluk yaşıyorsa acil durum hattını arayın (Türkiye’de 112; ABD’de 911).