Slaynt yn inntin

Factanyn Gaue Meeinaghtys: Ny 14 enmyssit ec Lancet

Er ny yannoo ass y noa Lhaih 7 minnidLiorish fwirran Golden Moments · Marrish ta shin screeu

Yn answoor giare

Ren Co-choyrle Lancet 2024 enmys 14 factanyn gaue meeinaghtys oddys caghlaa: ny sloo ynsagh, coayl clashtyn, LDL cholesterol ard, trimshagh, assee-king, neu-ghleashaght, çhingys-thiass, jaagh smookal, brastyl-folley ard, roauyrid, rouyr giu, lhiettrimys sheshoil, broo-ghlennid yn aer, as coayl shilley gyn lheeys. Ry-cheilley ta kiangley oc rish mysh 45% jeh caseyn çheer-oaylleeagh, gyn raantee son persoon erbee.

  • Ta ny 14 factanyn goaill stiagh slane vea: unnane ayns aegid, jeih ayns mean-vea, as three ayns jerrey vea.
  • Ta kiangley ec coayl clashtyn as LDL cholesterol ard ayns mean-vea dagh unnane jeu rish mysh 7% jeh caseyn meeinaghtys çheer-oaylleeagh, ny cooiddyn smoo jeh factoor erbee.
  • She towseyssyn pobble t’ayns ny fo-sheidyn shoh as t’ad goaill rish oyr as eiyrtys. Foddee nagh vel paart jeh ny kianglaghyn agh paartagh oyragh.
  • Ta eash as genyn, nagh vod peiagh erbee caghlaa, ny factanyn gaue mooarey myrgeddin. Cha jean lheeadaghey ny 14 gaueyn shoh shickyr nagh bee meeinaghtys er persoon erbee.
  • Ta ymmyd slaynt elley ayns y chooid smoo jeh ny keimyn, lheid as shirrey brastyl-folley, clashtyn as shilley, as t’ad feeu loayrt mychione rish docteyr.
Er y duillag shoh (7 rheynn)
  1. Cre ny 14 factanyn gaue son meeinaghtys?
  2. C’red te dy lhaih ny fo-sheidyn shoh?
  3. Cre ny factanyn gaue va currit rish ayns 2024?
  4. Cre ny factanyn gaue nagh vod ve caghlaa?
  5. Cre ta toshiaght ny prowalyn gra mychione caghlaa ny gaueyn shoh?
  6. Kys mychione cadley as bee?
  7. Loayr rish docteyr

She red ennagh ta factoor gaue ta kianglt rish caa smoo dy heet lesh stayd. Cha nee oyr t’ayn ayns dagh chooish, as mannagh vel unnane ayd cha jean eh çheet er dy bee meeinaghtys ort. Ta’n duillag shoh cur-my-ner ny 14 factanyn gaue meeinaghtys ta Co-choyrle Lancet 2024 gra oddys ve caghlaa, cre ta kianglt roo ayns rannsagh, as cre oddys oo loayrt mychione rish docteyr.

Son y coontey smoo, goaill stiagh cre honnick prowalyn mooarey, toshee lesh Vod meeinaghtys ve shaghneyt? Cre ta’n rannsagh gra. She fysseree cadjin t’ayn shoh, cha nee coyrle leigh; jeeagh er nyn raatey leigh.

Cre ny 14 factanyn gaue son meeinaghtys?

Ren Co-choyrle Lancet 2024, scruit ec 27 rannsheyder meeinaghtys, towse dy vel 14 factanyn gaue oddys caghlaa cochianglt rish mysh 45% jeh caseyn meeinaghtys çheer-oaylleeagh. She towse y Cho-choyrle t’ayn ayns y cheead son dagh factoor heese, yn ayrn jeh caseyn çheer-oaylleeagh ta kianglt rish, cruinnit gys earrooyn slane. Ta ny earrooyn goll harrish y cheilley, er-yn-oyr dy vel ymmodee gaueyn ec ymmodee sleih ec yn un traa, as shen-y-fa ta’d cur 45% as cha nee ny smoo.

Factoor gaue Keim y vea Cooid jeh caseyn Cre ta kianglt rish ayns rannsagh Cre oddys oo y yannoo
Ny sloo ynsagh Aegid 5% Ta kiangley eddyr ny sloo bleeantyn scoill as gaue smoo. Ta jannoo reddyn ta cur yn aigney gys obbyr ayns mean-vea jeeaghyn dy ve coadeyagh, eer son sleih lesh beggan scoill. Cum seose lesh ynsagh as reddyn ta cur yn aigney gys obbyr ec eash erbee: lhaih, cummaghtyn, brastyllyn, gamman marish sleih elley.
Coayl clashtyn Mean-vea 7% Ta kiangley eddyr coayl clashtyn gyn lheeys as gaue smoo. Ta studeyryn ta jeeaghyn er sleih harrish traa kiangley ymmyd saaseyn-clashtyn rish gaue ny sloo. Cur er dty chlashtyn ve er ny phrowal. Feysht vel saaseyn-clashtyn cooney, as cur orroo my t’ad er ny chur dhyt. Coad dty chleayshyn noi feiyr ard.
LDL cholesterol ard Mean-vea (veih mysh 40) 7% Ta kiangley eddyr LDL cholesterol (“olkyssagh”) ard ayns mean-vea as gaue smoo. Ta studeyryn jeeaghyn kiangley ymmyd statinyn rish gaue ny sloo, agh cha nel prowalyn ayns jerrey vea er hoilshaghey shen. Feysht da dty vocteyr my lhisagh dty cholesterol ve er ny hirrey as cre dy yannoo my she.
Trimshagh Mean-vea 3% Ta kiangley eddyr trimshagh as gaue smoo. Ayns jerrey vea, foddee trimshagh ve ny cowrey moghey jeh meeinaghtys. Insh da docteyr my t’ou trimshagh ny gyn anaase ny smoo na daa hiaghtin. Ta lheeys ry-gheddyn son trimshagh.
Assee-king Mean-vea 3% Ta kiangley eddyr assee-king ec eash erbee as veih oyr erbee, goaill stiagh spoyrtyn co-ventyn, as gaue smoo. Cur bayrn ort son roie-markiagh as spoyrtyn co-ventyn. Feysht mychione shaghney tuittym. Gow aash as fow shirrey lurg assee-king.
Neu-ghleashaght Mean-vea 2% S’goan ta meeinaghtys cheet er sleih ta jannoo gleashaght as spoyrt. Ta’n toshiaght veih prowalyn foast giare. Feysht cre’n gleashaght ta sauçhey dhyt, as fow red ennagh by vie lhiat. Jeeagh er nyn stiu-gheddyn gleashaght.
Çhingys-thiass Mean-vea 2% Ta kiangley eddyr çhingys-thiass, goaill stiagh tra t’eh toshiaght ayns mean-vea ny tannaghtyn ny sodjey, as gaue smoo. Cur er dty hugyr-folley ve er ny hirrey. My ta çhingys-thiass ort, obbree marish dty skimmee kiarail er dy reirey dy sauçhey.
Jaagh smookal Mean-vea 2% Ta kiangley eddyr jaagh smookal as gaue smoo. Ta studeyryn feddyn nagh vel yn un ghaue ard ec sleih t’er scuirr dy yaagh myr t’ec sleih ta tannaghtyn dy yaagh. Feysht mychione cooney dy scuirr. T’eh feeu scuirr ec eash erbee.
Brastyl-folley ard Mean-vea 2% Ta kiangley eddyr brastyl-folley ard ayns mean-vea as gaue smoo. Ta prowalyn jeh leighysyn brastyl-folley coyrt coyrle dy vel gaue beggan ny sloo jeh meeinaghtys ny moalys smooinaght. Toig dty earrooyn. Ta’n Cho-choyrle coyrlaghey earroo heose 130 ny ny sloo veih mysh 40 bleeaney d’eash; feysht cre’n cowrey ta cooie dhyt.
Roauyrid Mean-vea 1% Ta kiangley eddyr roauyrid ayns mean-vea as gaue smoo, as t’eh troggal gaue çhingys-thiass myrgeddin. Feysht da dty vocteyr mychione trimmid slayntoil dhyt. Cha lhisagh sleih shinney gee ny sloo dy choayl trimmid gyn coyrle leigh.
Rouyr giu Mean-vea 1% Ta kiangley eddyr giu trom as gaue smoo. Ta kiangley eddyr lheeadaghey veih giu trom as gaue ny sloo. Feysht cre’n cagliagh ta sauçhey dhyt, goaill stiagh marish dty leighysyn.
Lhiettrimys sheshoil Jerrey vea 5% Ta kiangley eddyr taghyrt sheshoil neu-vennick as gaue smoo. Cum ayns cooish rish sleih ayns aghtyn by vie lhiat. Jeeagh er nyn stiu-gheddyn kiangley sheshoil.
Broo-ghlennid yn aer Jerrey vea 3% Ta kiangley eddyr cummal lesh ny smoo broo-ghlennid aer as gaue smoo. Ta studeyryn kiangley aer ny glenney rish gaue ny sloo. She cooish son polasee theayagh t’ayn ayns y chooid smoo. Jeeagh er raaueyn aer ynnydagh as jean ny sloo traa mooie er laaghyn feer vroo.
Coayl shilley gyn lheeys Jerrey vea 2% Ta kiangley eddyr doilleeidyn shilley gyn lheeys as gaue smoo. Ren studeyr mooar ayns ny Steatyn Unnaneysit kiangley obbyr-lhee rollage-kay rish gaue ny sloo. Cur er dty hooillyn ve er ny scrutaghey dy mennick. Feysht my oddys doilleeidyn lheid as rollageyn-kay ve er nyn lheeys.

C’red te dy lhaih ny fo-sheidyn shoh?

Dy kiaralagh. Ta tuarastyl y Cho-choyrle hene cur raaueyn feeu:

  • T’ad cur coontey jeh pobblaghtyn, cha nee persoonyn. Ta giare-choontey y tuarastyl ec University College London gra dy vel lheeadaghey gaue gobbraghey trooid pobblaght, as cha jean eh shickyr nagh bee meeinaghtys er persoon er-lheh.
  • T’ad goaill rish oyr as eiyrtys. Cha ren ny ughtaryn cur stiagh agh factanyn lesh toshiaght niartal, agh t’ad gra foddee nagh vel paart jeh ny kianglaghyn agh paartagh oyragh.
  • She earrooyn çheer-oaylleeagh t’ayn. Ta’n chooid smoo jeh’n fysseree çheet veih çheeraghyn berçhagh, as bee yn ayrn firrinagh son çheer ny co-phobble erbee anchasley.
  • Foddee fo-sheidyn beggey foast ve scanshoil. Ta factoor ta kianglt rish 2% jeh caseyn çheer-oaylleeagh foast bentyn rish earroo feer vooar dy leih.

Cre ny factanyn gaue va currit rish ayns 2024?

Ren tuarastyl 2024 cur daa factoor rish ny 12 va enmyssit ayns 2020:

  • LDL cholesterol ard ayns mean-vea, kianglt rish mysh 7% jeh caseyn.
  • Coayl shilley gyn lheeys ayns jerrey vea, kianglt rish mysh 2% jeh caseyn.

Cre ny factanyn gaue nagh vod ve caghlaa?

Ta’n National Institute on Aging gra dy nee eash yn factoor gaue smoo scanshoil ta er enn son galar Alzheimer, as cha nod peiagh erbee eh y chaghlaa. Ta ayrn ec genyn myrgeddin; she gene ennoil ta bentyn rish gaue Alzheimer APOE. Ta’n NIA gra nagh vel toiggal lane ec sheanseyderyn foast er cre ta cur galar Alzheimer er y chooid smoo dy leih. Ta Co-choyrle Lancet gra dy vod ny gaueyn oddys caghlaa ve er nyn lheeadaghey, cre-erbee yn gaue genagh ec persoon.

Er-yn-oyr dy vel ayrn mooar ec eash as genyn, ta meeinaghtys cheet foast er ymmodee sleih nagh vel veg jeh ny 14 factanyn gaue oc. Cha nee foill persoon erbee t’ayn.

Cre ta toshiaght ny prowalyn gra mychione caghlaa ny gaueyn shoh?

Cha nee yn un red eh kiangley factoor gaue rish meeinaghtys as prowal dy vel caghlaa eh lheeadaghey gaue meeinaghtys. Shoh kuse dy sampleyryn jeh stayd toshiaght ny prowalyn:

  • Brastyl-folley. Ayns prowal SPRINT MIND, ren cowrey brastyl-folley ny sloo lheeadaghey dy scanshoil moalys smooinaght eddrym. Cha ren eh lheeadaghey dy scanshoil meeinaghtys tebyssagh, ga dy row foddee yn prowal ro veg dy hoilshaghey shen (SPRINT MIND ayns JAMA).
  • Saaseyn-clashtyn. Ta Co-choyrle Lancet cur coontey jeh prowal tree bleeaney jeh saaseyn-clashtyn nagh ren feddyn eiyrtys cadjin er smooinaght, agh vondeish ayns fo-phossan dy leih lesh gaue smoo. Ta studeyryn ta jeeaghyn er sleih harrish traa kiangley ymmyd saaseyn-clashtyn rish gaue ny sloo. Ta ny smoo ayns nyn stiu-gheddyn clashtyn.
  • Gleashaght corp. Ta’n National Institute on Aging gra nagh vel dy liooar toshiaght veih prowalyn clinagh dy ghra dy vod gleashaght moalys smooinaght eddrym ny Alzheimer y haghney ny y moalley, ga dy vel paart dy studeyryn coyrt coyrle dy vod eh cooney lesh moalys bentyn rish eash (NIA er shaghney Alzheimer).

Ta prowalyn liauyr ta farkiaght son meeinaghtys dy heet moal as deyr, myr shen son ymmodee factanyn hig yn toshiaght share veih studeyryn ta jeeaghyn er sleih harrish bleeantyn. Ta’n toshiaght shen ymmydoil, agh t’eh ny s’faase na prowal.

Kys mychione cadley as bee?

Ren y Cho-choyrle scrutaghey cadley as bee agh cha ren eh cur ad rish y rolley, er-yn-oyr nagh row yn toshiaght dy liooar lajer ny kiart. Ta nyn stiughyn er cadley as bee soilshaghey cre t’er enn.

Loayr rish docteyr

She traa mie t’ayn ayns scrutaghey bleeanagh dy hroggal ny cooishyn shoh. Oddys oo y rolley shoh y chur lhiat as feysht:

  • Cre my earrooyn brastyl-folley, shugyr-folley as cholesterol, as vel feme er kiarail er fer erbee jeu?
  • Lhisagh my chlashtyn as my hooillyn ve er nyn scrutaghey?
  • Vel y ghleashaght ta mee jannoo sauçhey as dy liooar dou?
  • Vod fer erbee jeh my leighysyn bentyn rish cooinaghtyn ny smooinaght?

Roish caghlaa leighysyn, bee, trostey, gleashaght ny co-choyrleyn, loayr rish docteyr hoshiaght. My ta mee-hushtey doaltattym, annooinidys er un cheu, ny doilleeid loayrt ort hene ny er y persoon t’ou kiarail er y hon, cur foon da 999.

Feyshtyn cadjin

Cre ny 14 factanyn gaue meeinaghtys oddys caghlaa?

Ren Tuarastyl Lancet 2024 enmys ny sloo ynsagh, coayl clashtyn, LDL cholesterol ard, trimshagh, assee-king, neu-ghleashaght, çhingys-thiass, jaagh smookal, brastyl-folley ard, roauyrid, rouyr giu, lhiettrimys sheshoil, broo-ghlennid yn aer, as coayl shilley gyn lheeys. Ry-cheilley ta kiangley oc rish bunnys lieh jeh caseyn meeinaghtys çheer-oaylleeagh.

Cre’n factoor gaue meeinaghtys s’ scanshoil?

Er son pobble y theihll, ren y Cho-choyrle towse dy row kiangley ec coayl clashtyn as LDL cholesterol ard ayns mean-vea dagh unnane jeu rish mysh 7% jeh caseyn, as ny sloo ynsagh as lhiettrimys sheshoil ec mysh 5% dagh unnane. Ta’n fer smoo scanshoil son persoon er-lheh croghey er e slaynt hene, myr shen she docteyr yn stiureyder share.

Nee’n daa factoor noa va currit rish ayns 2024 ad?

She. Ren tuarastyl 2024 cur LDL (olkyssagh) cholesterol ard ayns mean-vea as coayl shilley gyn lheeys ayns jerrey vea rish ny 12 factanyn va enmyssit ayns 2020. Ren y Cho-choyrle kiangley ad rish mysh 7% as 2% jeh caseyn.

Vel eash ny factoor gaue oddys caghlaa?

Cha nel. She eash yn factoor gaue smoo scanshoil ta er enn son galar Alzheimer, as cha nod oo eh y chaghlaa. Ta ayrn ec genyn myrgeddin. She ny 14 factanyn er y duillag shoh ny fer ta rannsagh gra oddys ve caghlaa.

Bun-farraneyn

Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.

  1. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
  2. Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
  3. Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
  4. What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
  5. Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)

Aarloo son cloie meen?

Caslyssyn mooarey, gyn reilleyder-traa, gyn poyntyn as veg dy chur nyn nennym lesh. Cloie ry cheilley ayns y jeeagheyder-moggey eu.

Gow ny cloiaghyn shoh lhiat

Yn app nastee Golden Moments son iPhone, iPad as Android: teelanyn caslys mooarey, cloiaghyn lesh fotografyn y lught-thie eu hene, as bundeelyn caslys ta gobbraghey gyn Wi‑Fi. Gyn coontys, fograghyn, reilleyder-traa ny poyntyn.