Дженьыд вочакыв
2024 вося Lancet коммиссия иньдӧма деменциялысь 14 вежны позян рисктӧр: этшаджык велӧдчӧм, кывзӧм омӧльтчӧм, вывті ыджыд ЛПНП холестерин, депрессия, юр вийӧм, физическӧй удж эзтӧмлун, диабет, тшак куритчӧм, вывті ыджыд вир ток, сӧстӧм ыдждалун, вывті уна юӧм, йӧзкӧд йитчытӧмлун, сынӧд лысьтӧмлун да бурдӧдтӧм синмад аддзӧм омӧльтчӧм. Ставнас найӧ йитчӧмаӧсь му шар пасьтала деменция случайяслӧн 45 % кымынкӧд, но некодлы оз сет гарантия.
- Тайӧ 14 тӧр тыртӧны став олан кадсӧ: ӧти том олан кадын, дас шӧр олан кадын да куим сёр олан кадын.
- Шӧр олан кадын кывзӧм омӧльтчӧм да вывті ыджыд ЛПНП холестерин быдӧн йитчӧмаӧсь му шар пасьтала деменция случайяслӧн 7 % кымынкӧд — тайӧ медыджыд юкӧнъяс ӧтик тӧрлы.
- Тайӧ процентъяс — став йӧзлы лыддьӧмъяс, кодъяс вӧдитчӧны причина да следствие йитчӧм вылӧ. Мукод йитчӧдъяс вермасны лоны сӧмын юкӧнӧн причинаа.
- Арлыд да генъяс, кодъясӧс он вермы вежны, тшӧтш сідзжӧ ыджыд рисктӧръясӧн лоӧны. Тайӧ 14 тӧрӧн чинтӧм оз сет гарантия, мый морт оз вермы овны деменцияӧн.
- Унджык кутшӧм могъяс, шуам, вир ток, кывзӧм да синмад аддзӧм видлалӧм, бурӧсь мукӧдладорся дзоньвидзалунлы да бур сёрнитны найӧ йылысь врачкӧд.
Тайӧ листбокын (7 юкӧн)
Рисктӧр — тайӧ сійӧ, мый йитчӧма висӧм артмӧмлысь ыджыдджык вермӧмкӧд. Быд случайын сійӧ оз ло причинаӧн, да тӧр эм кӧ, тайӧ оз висьтав, мый тіян лоас деменция. Тайӧ лист бокын иньдӧма 2024 вося Lancet коммиссия серти деменциялысь 14 рисктӧр, кодъясӧс позьӧ вежны, мый туяланъяс висьталӧны найӧ йылысь да мый йылысь позьӧ сёрнитны врачкӧд.
Ыджыдджык серпас видзӧдӧм понда, тшӧтш ыджыд туяланъяс корсьӧмъясӧн, заводитӧй татшӧм юӧрсьыс: Позьӧ-ӧ видзны деменцияысь? Мый туяланъяс висьталӧны. Тайӧ — ӧтувъя юӧр, абу медицинскӧй индӧд; видзӧдлӧй миян медицинскӧй ӧтдор висьтавӧм.
Кутшӧмӧсь деменциялысь 14 рисктӧр?
2024 вося Lancet коммиссия, кодӧс гижисны 27 деменция туялысь, лыддьӧма, мый 14 вежны позян рисктӧр ӧтув лоӧны му шар пасьтала деменция случайяслӧн 45 % кымын причинаӧн. Улынджык быд тӧрлы иньдӧм процент — коммиссиялысь лыддьӧм, кутшӧм юкӧн случай йитчӧма сыткӧд, дзик лыдъясӧ гӧгӧрвоӧмӧн. Лыдпасъяс вӧчӧны ӧта-мӧднысӧ, сы понда мый уна мортлӧн эм уна тӧр ӧттшӧтш, та понда найӧ лоӧны 45 %, а абу унджык.
| Рисктӧр | Олан кад | Случай юкӧн | Мый туяланъяс висьталӧны | Мый позьӧ вӧчны |
|---|---|---|---|---|
| Этшаджык велӧдчӧм | Том олан кад | 5% | Этшаджык во велӧдчанiн йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Шӧр олан кадын юрӧн уджавны тшӧтш вермас дорйыны, этша велӧдчӧм йӧзлы тшӧтш. | Кутшӧмкӧ арлыдын велӧдчӧй да вӧчӧй юрлы занимательнӧй торъяс: лыддьысьӧй, занимайтчӧй гажтӧмъясӧн, велӧдчӧй, ворсӧй мукӧд йӧзкӧд. |
| Кывзӧм омӧльтчӧм | Шӧр олан кад | 7% | Бурдӧдтӧм кывзӧм омӧльтчӧм йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Йӧзӧс дыр кад чӧж видзӧдӧм туяланъясын кывзӧм отсӧг вӧдитчӧм йитчӧма этшаджык рисккӧд. | Видлалӧй кывзӧмнытӧ. Юалӧй, отсаласны-ӧ кывзӧм отсӧгъяс, да вӧдитчӧй найӧн, медся врач иньдӧ кӧ. Дорйӧй пельяснытӧ ыджыд шыысь. |
| Вывті ыджыд ЛПНП холестерин | Шӧр олан кад (40 арлыдсянь кымын) | 7% | Шӧр олан кадын вывті ыджыд ЛПНП («лёк») холестерин йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Видзӧдӧм туяланъясын статинъясӧн вӧдитчӧм йитчӧма этшаджык рисккӧд, но сёр олан кадын вӧчӧм туяланъяс эз петкӧдлыны тайӧс. | Юалӧй врачсьыныд, колӧ-ӧ видлавны холестериннытӧ да мый, колӧ кӧ, вӧчны сы йылысь. |
| Депрессия | Шӧр олан кад | 3% | Депрессия йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Сёр олан кадын депрессия вермас лоны тшӧтш деменциялӧн водзвыв тӧдмӧмӧн. | Висьталӧй врачлы сьӧкыд кӧлӧм йылысь либӧ мый оз нимкодь тӧдчы, кӧ тайӧ дыр овлӧ кык недельысь унджык. Депрессиясӧ позьӧ бурдӧдны. |
| Юр травма | Шӧр олан кад | 3% | Кутшӧмкӧ арлыдын да кутшӧмкӧ помкаысь юр вийӧм, тшӧтш контактнӧй ворсӧм дырйи, йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. | Пасьтала шлем велосипед вылын да контактнӧй ворсӧм дырйи. Юалӧй усьӧмсӧ видзӧм йылысь. Юр вийӧм бӧрын шойччӧй да видлавсьӧй. |
| Физическӧй удж эзтӧмлун | Шӧр олан кад | 2% | Мортъяс, кодъяс вӧчӧны физзарядка да ворсӧны, шочаджыка овлӧны деменцияӧн. Туяланъяссянь петкӧдлунъяс на этшаӧсь. | Юалӧй, кутшӧм удж тіянлы лӧсялана да безопаснӧй, да корсьӧй сійӧ, мый тіянлы кажитчӧ. Видзӧдлӧй миян физзарядка йылысь юӧр. |
| Диабет | Шӧр олан кад | 2% | Диабет, торйӧннит кӧ сійӧ заводитчӧ шӧр олан кадын либӧ дыр кутчӧ, йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. | Видлалӧй вирын сахар. Диабет эм кӧ, уджалӧй тіян видзӧм йӧзкӧд, медым бура видзны сійӧс. |
| Тшак куритчӧм | Шӧр олан кад | 2% | Тшак куритчӧм йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Туяланъяс петкӧдлӧны, мый водз куритчысьяслы оз ло сідзи жӧ ыджыд риск, кыдзи найӧслы, кодъяс водзӧ куритчӧны. | Юалӧй отсӧг дугдӧм могысь. Дугдыны бур кутшӧмкӧ арлыдын. |
| Вывті ыджыд вир ток | Шӧр олан кад | 2% | Шӧр олан кадын вывті ыджыд вир ток йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Вир ток чинтысь пелӧсъяскӧд вӧчӧм туяланъяс петкӧдлӧны, мый вермас лоны этшаджык риск деменциялы либӧ юрсян удж омӧльтчӧмлы. | Тӧдмасьӧй ас лыдпаснаныд. Коммиссия вӧзйӧ 40 арлыдсянь вылі лыдпас 130 либӧ этшаджык; юалӧй, кутшӧм мог тіянлы лӧсялана. |
| Сӧстӧм ыдждалун | Шӧр олан кад | 1% | Шӧр олан кадын сӧстӧм ыдждалун йитчӧма ыджыдджык рисккӧд, сійӧ тшӧтш содтӧ диабет риск. | Юалӧй врачсьыныд, кутшӧм сьӧкта тіянлы шогсьӧ. Арлыда йӧзлы оз ков чӧвтчыны сьӧкта чинтӧм понда врач индӧдтӧг. |
| Вывті уна юӧм | Шӧр олан кад | 1% | Уна юӧм йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Уна юӧмсӧ чинтӧм йитчӧма этшаджык рисккӧд. | Юалӧй, кутшӧм мера тіянлы лӧсялана, торйӧннит пелӧсъясныд босьтӧм дырйи. |
| Йӧзкӧд йитчытӧмлун | Сёр олан кад | 5% | Йӧзкӧд öтвывтчытӧм олӧм йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. | Видзӧй йитчӧм йӧзкӧд сы ногӧн, кыдзи тіянлы гажа. Видзӧдлӧй миян йӧзкӧд йитчӧм йылысь юӧр. |
| Сынӧд лысьтӧмлун | Сёр олан кад | 3% | Унджык лысьтӧм сынӧдӧн олӧм йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. Туяланъясын сынӧд бурмӧдӧм йитчӧма этшаджык рисккӧд. | Тайӧ унджык ыджыд удж да политикаысь зависитӧ. Видзӧдлӧй сынӧд бурлун йылысь юӧръяс да чинтӧй улича вылын кад, кор сынӧд вывті лысьтӧма. |
| Бурдӧдтӧм синмад аддзӧм омӧльтчӧм | Сёр олан кад | 2% | Бурдӧдтӧм синмад аддзӧм йитчӧма ыджыдджык рисккӧд. США-ын вӧчӧм ыджыд туялан ӧтиын катаракта вештӧм йитчӧма этшаджык рисккӧд. | Тӧдмасьӧй синъяснытӧ кад сайын. Юалӧй, позьӧ-ӧ бурдӧдны катаракта кодь сьӧкыдлунъяс. |
Кыдзи колӧ лыддьыны тайӧ процентъяссӧ?
Видзчысьӧмӧн. Коммиссиялӧн ас отчётын висьталӧма уна важнӧй тор:
- Найӧ петкӧдлӧны став йӧзлы, а абу торъя мортлы. University College London-лӧн отчёт йылысь дженьыд висьталӧмын висьталӧма, мый риск чинтӧм уджалӧ став йӧзлы, но оз сет гарантия, мый торъя морт оз вермы овны деменцияӧн.
- Найӧ вӧдитчӧны причина да следствие йитчӧм вылӧ. Авторъяс бӧрйисны сӧмын тӧръяс, кодъяс йылысь эм зэв ён петкӧдлун, но висьталӧны, мый мукӧд йитчӧдъяс вермасны лоны сӧмын юкӧнӧн причинаа.
- Тайӧ му шар пасьтала лыдпасъяс. Унджык мыччӧдъяс воӧмаӧсь озыр странаысь, да збыль юкӧн торъя странаын либӧ йӧз чукӧрын лоас мӧд ногӧн.
- Ичӧт процентъяс тшӧтш вермасны лоны коланаӧн. Тӧр, коді йитчӧма му шар пасьтала 2 % случайкӧд, веськӧдӧ зэв уна мортӧс.
Кутшӧм рисктӧръяс содтісны 2024 воын?
2024 вося отчёт содтіс кык тӧр 2020 воын иньдӧм 12 тӧр вылӧ:
- Шӧр олан кадын вывті ыджыд ЛПНП холестерин, коді йитчӧма 7 % случай кымынкӧд.
- Сёр олан кадын бурдӧдтӧм синмад аддзӧм омӧльтчӧм, коді йитчӧма 2 % случай кымынкӧд.
Кутшӧм рисктӧръяссӧ он вермы вежны?
National Institute on Aging висьталӧ, мый арлыд — Альцгеймер висӧмысь тӧдса медся ыджыд рисктӧр, да некод оз вермы сійӧс вежны. Генъяс тшӧтш пай босьтӧны; Альцгеймер риск вылӧ влияйтысь ӧти тӧдса ген шусьӧ APOE. NIA содтӧ, мый туялысьяс на оз тырвыйӧ гӧгӧрвоӧны, мый вӧчӧ Альцгеймер висӧмсӧ унджык йӧзлы. Lancet коммиссия висьталӧ, мый вежны позян тӧръяссӧ позьӧ чинтыны мортлӧн генетическӧй риск кыдзи эм кӧть.
Сы понда мый арлыд да генъяс босьтӧны ыджыд пай, уна морт, кодъяслы некутшӧм абу тайӧ 14 тӧрысь, бара овлӧны деменцияӧн. Тайӧ некодлысь абу мыжа.
Мый висьталӧны туяланъяс, кӧ вежны тайӧ рисктӧръяссӧ?
Рисктӧрсӧ деменциякӧд йитӧм — абу сійӧ жӧ, мый петкӧдлыны, мый сійӧс вежӧм чинтӧ деменция риск. Кутшӧм вылӧ нин аддзӧны туяланъяс, мукӧд примеръяс:
- Вир ток. SPRINT MIND туяланын вир токлысь этшаджык мог видзӧм бура чинтіс неыджыд когнитивнӧй омӧльтчӧм. Сійӧ эз чинты бура вермӧм деменциясӧ, кӧть туялан вермас вӧвны вывті ичӧт, медым тайӧс петкӧдлыны (SPRINT MIND JAMA-ын).
- Кывзӧм отсӧгъяс. Lancet коммиссия висьталӧ куим вося кывзӧм отсӧг туялан йылысь, кӧні эз аддзыны ставнас уджалӧм юрсян удж вылӧ, но аддзисны бур петкӧдлун ыджыдджык рискӧн йӧз чукӧрын. Йӧзӧс дыр кад чӧж видзӧдӧм туяланъясын кывзӧм отсӧг вӧдитчӧм йитчӧма этшаджык рисккӧд. Унджык позьӧ лыддьыны миян кывзӧм йылысь юӧр.
- Физическӧй удж. National Institute on Aging висьталӧ, мый на абу тырмымӧн клиническӧй туялан петкӧдлунъяс, медым шуны, мый физзарядка вермас видзны либӧ ньӧжмӧдны неыджыд когнитивнӧй омӧльтчӧм либӧ Альцгеймер висӧм, кӧть мукӧд туяланъяс петкӧдлӧны, мый сійӧ вермас отсавны арлыдкӧд йитчӧм чинтӧмын (NIA Альцгеймерысь видзӧм йылысь).
Кузь туяланъяс, кодъяс видзӧдӧны деменция артмӧм вылӧ, вӧчӧны кӧсйысьӧн да ньӧжйӧн, сійӧн уна тӧрлы медбур петкӧдлунъяс локтасны туяланъяссянь, кодъяс видзӧдӧны йӧзӧс во чӧж. Тайӧ петкӧдлунъяс коланаӧсь, но найӧ омӧльджыкӧсь, кор вӧчӧм туялан дорысь.
А узьӧм да сёян-юан?
Коммиссия видзӧдіс узьӧм да сёян-юан, но эз содты найӧс лыддьӧгӧ, сы понда мый петкӧдлунъяс эз вӧвны тырмымӧн ёнӧсь да ӧткодьӧсь. Миян узьӧм йылысь юӧр да сёян-юан йылысь юӧр висьталӧны, мый тӧдса нин.
Сёрнитӧй врачкӧд
Во сайын видлалӧм — бур кад сёрнитны тайӧ темаъяс йылысь. Ті верманныд нуны тайӧ лыддьӧгсӧ да юавны:
- Кутшӧмӧсь меным вир ток, вирын сахар да холестерин лыдпасъяс, да колӧ-ӧ мыйкӧ вӧчны найӧ йылысь?
- Колӧ-ӧ ме видлавны кывзӧм да синъяс?
- Ме вӧчан удж лӧсялана-ӧ да тырмымӧн-ӧ сійӧ меным?
- Вермасны-ӧ кутшӧмкӧ менам пелӧсъяс вайӧдны казьтылӧм либӧ мӧвпалӧм вылӧ?
Пелӧсъяс, сёян-юан, сёйтӧм кадъяс, физзарядка либӧ добавкаяс вежӧм водзын сёрнитӧй врачкӧд. Ті кӧ либӧ морт, кодӧс ті досьтӧданныд, друг вежсьисны казьтылӧмын, ӧтар бокын слабмӧм либӧ сёрнитӧмын сьӧкыдлун, шуӧй 112.
Тшӧкыд юалӧмъяс
Кутшӧмӧсь деменциялысь 14 вежны позян рисктӧр?
2024 вося Lancet коммиссия иньдӧма этшаджык велӧдчӧм, кывзӧм омӧльтчӧм, вывті ыджыд ЛПНП холестерин, депрессия, юр травма, физическӧй удж эзтӧмлун, диабет, тшак куритчӧм, вывті ыджыд вир ток, сӧстӧм ыдждалун, вывті уна юӧм, йӧзкӧд йитчытӧмлун, сынӧд лысьтӧмлун да бурдӧдтӧм синмад аддзӧм омӧльтчӧм. Ставнас найӧ йитчӧмаӧсь му шар пасьтала деменция случайяслӧн джынйӧ кымынкӧд.
Кутшӧм деменция рисктӧр медся колана?
Му шар пасьтала йӧзлы коммиссия лыддьӧма, мый шӧр олан кадын кывзӧм омӧльтчӧм да вывті ыджыд ЛПНП холестерин быдӧн йитчӧмаӧсь случайяслӧн 7 % кымынкӧд, сы бӧрын локтӧны этшаджык велӧдчӧм да йӧзкӧд йитчытӧмлун — быдӧн 5 % кымын. Ӧтик мортлы кутшӧм тӧръяс медся коланаӧсь, сыысь зависитӧ ас дзоньвидзалун, сійӧн бурджык индӧдъяс сетас врач.
2024 воын содтӧма-ӧ кык выль рисктӧр?
Да. 2024 вося отчёт содтіс шӧр олан кадын вывті ыджыд ЛПНП (лёк) холестерин да сёр олан кадын бурдӧдтӧм синмад аддзӧм омӧльтчӧм 2020 воын иньдӧм 12 тӧр вылӧ. Коммиссия йитіс найӧс 7 % да 2 % случай кымынкӧд.
Арлыд лоӧ-ӧ вежны позян рисктӧрӧн?
Абу. Арлыд — Альцгеймер висӧмысь тӧдса медся ыджыд рисктӧр, да сійӧс он вермы вежны. Генъяс тшӧтш пай босьтӧны. Тайӧ лист бокын иньдӧм 14 тӧр — найӧ, кодъясӧс, туяланъяс серти, позьӧ вежны.
Подувъяс
Ми сетчам сы котыръяс да туялӧмъяс вылӧ ыстӧгъяс, кӧні тайӧ листбок подуласьӧ. Быдӧнсӧ видзӧдлісны листбок выльмӧдігӧн.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)