Repons kout la
Komisyon Lancet 2024 la te nonmen 14 faktè risk demans ki ka chanje: mwens edikasyon, pèt tande, kolestewòl LDL ki wo, depresyon, blesi nan tèt, pa fè ase aktivite fizik, dyabèt, fimen, tansyon wo, obezite, twòp alkòl, izòlman sosyal, polisyon lè a ak pwoblèm vizyon ki pa trete. Ansanm, faktè sa yo gen lyen ak anviwon 45% nan ka demans atravè lemond, san okenn garanti pou nenpòt moun.
- 14 faktè sa yo touche tout lavi a: youn nan kòmansman lavi, dis nan mitan lavi ak twa nan laj pi avanse.
- Pèt tande ak kolestewòl LDL ki wo nan mitan lavi gen chak lyen ak anviwon 7% nan ka demans atravè lemond, pi gwo pòsyon pou yon sèl faktè.
- Pousantaj sa yo se estimasyon pou popilasyon an ki sipoze gen yon lyen kòz-ak-efè. Kèk nan lyen sa yo ka sèlman pasyèlman koz.
- Laj ak jèn, ki se bagay pèsonn pa ka chanje, se gwo faktè risk tou. Diminye 14 risk sa yo pa garanti okenn moun pap devlope demans.
- Pifò etap ki enplike, tankou verifye tansyon, tande ak vizyon, bon pou sante nan lòt fason epi yo vo diskite ak yon doktè.
Sou paj sa a (7 seksyon)
Yon faktè risk se yon bagay ki gen lyen ak yon pi gwo chans pou devlope yon pwoblèm sante. Li pa yon kòz nan tout ka, epi si yon moun genyen youn, sa pa vle di moun nan ap devlope demans. Paj sa a bay lis 14 faktè risk demans Komisyon Lancet 2024 la di ki ka potansyèlman chanje, ki lyen rechèch montre, ak sa ou ta ka diskite ak yon doktè.
Pou wè pi gwo foto a, ansanm ak sa gwo etid yo te jwenn, kòmanse ak Èske demans ka evite? Sa rechèch di. Sa a se enfòmasyon jeneral, pa konsèy medikal; gade avi medikal nou an.
Ki 14 faktè risk demans yo?
Komisyon Lancet 2024 la, ki te ekri pa 27 chèchè sou demans, te estime 14 faktè risk ki ka potansyèlman chanje ansanm reprezante anviwon 45% nan ka demans atravè lemond. Pousantaj pou chak faktè anba a se estimasyon Komisyon an sou pòsyon ka atravè lemond ki gen lyen ak li, awondi nan chif antye. Chif yo kwaze, paske anpil moun gen plizyè risk an menm tan, se poutèt sa yo ajoute jiska 45% olye plis.
| Faktè risk | Etap lavi | Pòsyon ka yo | Sa rechèch montre | Sa ou ka fè |
|---|---|---|---|---|
| Mwens edikasyon | Kòmansman lavi | 5% | Mwens ane lekòl gen lyen ak pi gwo risk. Rete aktif nan aktivite mantal nan mitan lavi sanble pwoteje tou, menm pou moun ki te gen ti edikasyon. | Kontinye aprann epi fè bagay ki kenbe lespri w okipe nenpòt laj: lekti, pastan, klas, jwèt ak lòt moun. |
| Pèt tande | Mitan lavi | 7% | Pèt tande ki pa trete gen lyen ak pi gwo risk. Etid ki swiv moun pandan plizyè ane montre itilizasyon aparèy pou tande gen lyen ak pi ba risk. | Fè tès pou tande. Mande si aparèy pou tande ta ka ede, epi mete yo si yo preskri yo. Pwoteje zòrèy ou kont bri fò. |
| Kolestewòl LDL ki wo | Mitan lavi (soti anviwon 40 an) | 7% | Kolestewòl LDL (move kolestewòl) ki wo nan mitan lavi gen lyen ak pi gwo risk. Etid obsèvasyon montre itilizasyon statin gen lyen ak pi ba risk, men etid nan laj pi avanse pa montre sa. | Mande doktè ou si yo ta dwe verifye kolestewòl ou epi kisa, si gen anyen, ou ta dwe fè pou li. |
| Depresyon | Mitan lavi | 3% | Depresyon gen lyen ak pi gwo risk. Nan laj pi avanse, depresyon ka yon siy demans ki kòmanse tou. | Pale ak yon doktè sou move atitid oswa pèt enterè ki dire plis pase de semèn. Depresyon ka trete. |
| Blesi nan tèt | Mitan lavi | 3% | Blesi nan tèt nenpòt laj ak nan nenpòt sitiyasyon, tankou espò kontak, gen lyen ak pi gwo risk. | Mete kas pou monte bisiklèt ak espò kontak. Mande sou fason pou evite tonbe. Repoze epi fè yon doktè tcheke ou apre yon blesi nan tèt. |
| Pa fè ase aktivite fizik | Mitan lavi | 2% | Moun ki fè egzèsis ak espò gen mwens chans pou devlope demans. Prèv ki soti nan etid kontwole toujou limite. | Mande ki aktivite ki an sekirite pou ou, epi chèche yon bagay ou renmen. Gade gid egzèsis nou an. |
| Dyabèt | Mitan lavi | 2% | Dyabèt, sitou lè li kòmanse nan mitan lavi oswa li dire pi lontan, gen lyen ak pi gwo risk. | Fè tcheke sik nan san. Si ou gen dyabèt, travay ak ekip swen ou pou jere li an sekirite. |
| Fimen | Mitan lavi | 2% | Fimen gen lyen ak pi gwo risk. Etid jwenn ansyen fimè pa gen menm nivo risk ki wo ak moun ki kontinye fimen. | Mande sipò pou sispann. Li vo sispann nenpòt laj. |
| Tansyon wo | Mitan lavi | 2% | Tansyon wo nan mitan lavi gen lyen ak pi gwo risk. Etid sou medikaman pou tansyon sijere yon ti diminisyon nan risk demans oswa pwoblèm mantal. | Konnen chif ou yo. Komisyon an sijere yon chif anlè 130 oswa pi ba soti anviwon 40 an; mande ki objektif ki bon pou ou. |
| Obezite | Mitan lavi | 1% | Obezite nan mitan lavi gen lyen ak pi gwo risk, epi li ogmante risk dyabèt tou. | Mande doktè ou sou yon pwa ki bon pou ou. Granmoun ki pi aje pa ta dwe fè rejim pou pèdi pwa san konsèy medikal. |
| Twòp alkòl | Mitan lavi | 1% | Bwè twòp gen lyen ak pi gwo risk. Diminye lè ou te konn bwè twòp gen lyen ak pi ba risk. | Mande ki limit ki an sekirite pou ou, sitou ak medikaman ou yo. |
| Izòlman sosyal | Laj pi avanse | 5% | Pa wè moun souvan gen lyen ak pi gwo risk. | Kenbe kontak ak moun nan fason ou renmen. Gade gid koneksyon sosyal nou an. |
| Polisyon lè a | Laj pi avanse | 3% | Viv nan yon kote ki gen plis polisyon lè gen lyen ak pi gwo risk. Etid montre lè ki pi pwòp gen lyen ak pi ba risk. | Sa se sitou yon kesyon politik piblik. Tcheke alèt sou kalite lè a nan zòn ou epi limite tan deyò lè lè a trè polye. |
| Pwoblèm vizyon ki pa trete | Laj pi avanse | 2% | Pwoblèm vizyon ki pa korije gen lyen ak pi gwo risk. Yon gwo etid Ozetazini te montre operasyon katarak gen lyen ak pi ba risk. | Fè egzamen je regilyèman. Mande si pwoblèm tankou katarak ka trete. |
Kijan pou m li pousantaj sa yo?
Avèk prekosyon. Pwòp rapò Komisyon an fè plizyè pwen ki vo kenbe nan tèt ou:
- Yo dekri popilasyon, pa moun endividyèl. Rezime rapò a University College London te pibliye fè remake diminye risk mache nan nivo popilasyon an epi li pa garanti okenn moun pap devlope demans.
- Yo sipoze gen yon lyen kòz-ak-efè. Otè yo te enkli sèlman faktè ki gen prèv solid, men yo di kèk lyen ka sèlman pasyèlman koz.
- Yo se chif pou tout mond lan. Pifò done yo soti nan peyi ki gen gwo revni, epi vrè pòsyon an pou nenpòt peyi oswa kominote ap diferan.
- Ti pousantaj ka enpòtan toujou. Yon faktè ki gen lyen ak 2% nan ka atravè lemond toujou afekte anpil moun.
Ki faktè risk yo te ajoute an 2024?
Rapò 2024 la te ajoute de faktè sou 12 yo te nonmen an 2020:
- Kolestewòl LDL ki wo nan mitan lavi, ki gen lyen ak anviwon 7% nan ka yo.
- Pwoblèm vizyon ki pa trete nan laj pi avanse, ki gen lyen ak anviwon 2% nan ka yo.
Ki faktè risk ki pa ka chanje?
National Institute on Aging di laj se pi gwo faktè risk yo konnen pou maladi alzaymè, epi pèsonn pa ka chanje li. Jèn jwe yon wòl tou; yon jèn yo byen konnen ki enfliyanse risk alzaymè rele APOE. NIA ajoute syantis yo poko fin konprann sa ki lakòz maladi alzaymè nan pifò moun. Komisyon Lancet la fè remake risk ki ka potansyèlman chanje yo ka diminye kèlkeswa risk jenetik yon moun.
Paske laj ak jèn jwe yon gwo wòl, anpil moun ki pa gen okenn nan 14 faktè risk yo devlope demans kanmenm. Sa pa fòt pèsonn.
Kisa prèv ki soti nan etid yo di sou chanje risk sa yo?
Fè yon lyen ant yon faktè risk ak demans pa menm ak pwouve chanje li diminye risk demans. Kèk egzanp sou kote prèv etid yo ye:
- Tansyon. Nan etid SPRINT MIND, yon objektif tansyon ki pi ba te diminye anpil pwoblèm mantal ki lejè. Li pa t diminye anpil demans ki pwobab, menmsi etid la te ka twò piti pou montre sa (SPRINT MIND nan JAMA).
- Aparèy pou tande. Komisyon Lancet la dekri yon etid sou aparèy pou tande ki te dire twa ane ki pa t jwenn okenn efè jeneral sou panse, men ki te jwenn yon benefis nan yon sougwoup moun ki te gen pi gwo risk. Etid ki swiv moun pandan plizyè ane montre itilizasyon aparèy pou tande gen lyen ak pi ba risk. Gid nou an sou tande gen plis enfòmasyon.
- Aktivite fizik. National Institute on Aging di pa gen ase prèv ki soti nan etid klinik pou konkli egzèsis ka evite oswa ralanti pwoblèm mantal ki lejè oswa maladi alzaymè, menmsi kèk etid sijere li ka ede ak bès ki gen lyen ak laj (NIA sou fason pou evite maladi alzaymè).
Etid long ki tann demans devlope pran tan epi yo koute chè, kidonk pou anpil faktè pi bon prèv yo ap kontinye soti nan etid ki swiv moun pandan plizyè ane. Prèv sa yo itil, men yo pi fèb pase yon etid kontwole.
E dòmi ak manje?
Komisyon an te revize dòmi ak manje men li pa t ajoute yo sou lis la, paske prèv yo pa t ase solid oswa regilye. Gid nou yo sou dòmi ak manje eksplike sa yo konnen.
Pale ak yon doktè
Yon vizit chak ane se yon bon moman pou pale sou sijè sa yo. Ou ka pote lis sa a epi mande:
- Ki chif tansyon mwen, sik nan san mwen ak kolestewòl mwen, epi èske gen youn ki bezwen atansyon?
- Èske mwen ta dwe fè tcheke tande ak je mwen?
- Èske aktivite mwen fè yo an sekirite epi ase pou mwen?
- Èske nenpòt nan medikaman mwen yo ka afekte memwa oswa panse?
Anvan ou chanje medikaman, manje, jèn, egzèsis oswa sipleman, pale ak yon doktè anvan. Si ou menm oswa moun ou pran swen an gen konfizyon toudenkou, feblès nan yon bò kò a, oswa difikilte pou pale, rele 114.
Kesyon yo poze souvan
Ki 14 faktè risk demans ki ka chanje yo?
Komisyon Lancet 2024 la te nonmen mwens edikasyon, pèt tande, kolestewòl LDL ki wo, depresyon, blesi nan sèvo akoz aksidan, pa fè ase aktivite fizik, dyabèt, fimen, tansyon wo, obezite, twòp alkòl, izòlman sosyal, polisyon lè a ak pwoblèm vizyon ki pa trete. Ansanm, faktè sa yo gen lyen ak prèske mwatye nan ka demans atravè lemond.
Ki faktè risk demans ki pi enpòtan?
Pou popilasyon mondyal la, Komisyon an te estime pèt tande ak kolestewòl LDL ki wo nan mitan lavi gen chak lyen ak anviwon 7% nan ka yo, apre sa mwens edikasyon ak izòlman sosyal ak anviwon 5% chak. Ki faktè ki pi enpòtan pou yon moun depann de sante pa l, kidonk yon doktè se pi bon gid la.
Èske yo te ajoute de nouvo faktè risk an 2024?
Wi. Rapò 2024 la te ajoute kolestewòl LDL (move kolestewòl) ki wo nan mitan lavi ak pwoblèm vizyon ki pa trete nan laj pi avanse sou 12 faktè yo te nonmen an 2020. Komisyon an te fè lyen ant yo ak anviwon 7% ak 2% nan ka yo.
Èske laj se yon faktè risk ki ka chanje?
Non. Laj se pi gwo faktè risk yo konnen pou maladi alzaymè, epi li pa ka chanje. Jèn jwe yon wòl tou. 14 faktè ki sou paj sa a se sa rechèch sijere ki ka potansyèlman chanje.
Sous
Nou mete lyen ki mennen nan òganizasyon ak etid paj sa a baze sou yo. Nou te verifye chak sous lè paj la te mete ajou.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)