Jawawu karawa
Cidawa bustǝbe-a loktu dewo-a kǝskǝben diobe kam dementia-a sǝdindǝbero cidawa nǝmwu-a notǝna-a sǝdi. Kǝske ingi yitǝ, kǝske nji cidi-a, fure ngǝlabe cinamtǝ-a, fure kǝbuabe cirtǝ-a, biya kǝla kǝskǝben lezǝ kuruwa gariben jaraptǝ. Bustǝ dǝgǝl biya tebur faidatǝ, kamso ngurumjin ngudǝro sǝtǝnyi. Kare cidawa njakkabe, kǝske muwuye-a biya kǝlabe faidatǝnyi, kantǝge naptǝn loktu samno-a luwotǝn, kuru kuli sǝdinadǝ-a kǝltǝ bawo ro.
- Cidawa bustǝbe rahǝtǝ lana: ingi yitǝ, nji cidi, kǝske fǝnǝmtǝ-a kǝlanzǝ letǝ-a, kuru fure cirtǝ dawu-a naptǝn biya naptǝn sadin.
- Bustǝ dǝgǝl, kǝnto-a tebur kǝlǝmbe-a bustǝdǝ sǝrǝ kǝmburo cǝsadi kuru ngurumjin tǝsǝkkǝ.
- Kare cidawa njakkabe, kǝske muwuye-a biya kǝlabe zakkube faidatǝnyi. Kǝti kǝmbu-a kǝmbu sǝdiya tǝmanyi ro.
- Kantǝge kam ngǝliro zakkua waljin. Suwa lap biya ngawo luwone, ingi-a kǝlǝm-a gotǝne, kuru alamaram badiyaramma yaye fato ro walle.
- Am ngǝwu dementia-a sǝdindǝbe loktu laan fato ro cidi. Kuli sǝdinadǝ-a kǝltǝ kǝskǝben ro, kuru fǝto-a sha kǝndondǝbe kǝrmaye gotǝne.
Suro shafi adǝlan (fannu 8)
Am ngǝwuro, bustǝdǝ na notǝna kura so fal. Kǝti naptǝ, ingi yitǝ-a fure cirtǝ-dǝ kǝrǝm burwon nozǝnabe faidatǝ, kuru dewo lenǝm-a iskǝ samno, nur kantǝgebe-a kowo ngudowabe cidi. National Institute on Aging dǝ kǝske kǝnjima, fure-a kǝla kǝskǝbe cidi, kuru futu kǝskedǝ tǝgǝriyin manazǝ cidawa am Alzheimer’s-a sǝdindǝbe kǝnǝŋganjinma ro manajin. Warak adǝye awi jaraptǝ-a, futu bustǝdǝ faidatǝro rahǝtǝ sadin-a, kuru futu kantǝge, iskǝ-a fato ro letǝbe lan nǝm kǝnǝŋga tǝnin bayanzǝyin.
Cidawa kǝskǝbe-a bustǝbe fin so ngǝla?
Cidawa ngǝlabedǝ rahǝtǝ, notǝna, kuru dawu-a naptǝn sadinma. Awi kamdǝ burwon cǝdo-a kare.
Bustǝben
- Ingi yitǝ. Kǝnto ingibe gana-a salamtǝ-a biya kǝnto ingibe njakkabewo-a kǝskǝ ganaindimin. Ingi yitǝ badiyaram-a dazǝgǝram-a notǝna, kuru tǝdiram nzǝkko bawo.
- Nji kǝnto ganan cidi. Alzheimer’s Foundation of America dǝ nji kǝnto ganan cidǝna futu tǝgǝriyin ruiro shawari nzǝkko. Nji kura lana ngalo-a, fure kantǝgebe-a ngalo-a gotǝro rahǝtǝ.
- Fure kǝbuabe cirtǝ. Fure kǝbuabe muskon cirtǝdǝ cidawa samno-a fǝlezǝna. Kǝske muwuye bawo kare.
- Kǝla kǝskǝbe biya kǝske fǝnǝmtǝ cirtǝ. Tomato gana, ngalo-a kǝske fǝnǝmtǝ-a cirtǝ rahǝtǝ kuru bǝmbalanzǝ ngǝla. Fatoro ngawo kǝmbu waudero faidatǝ.
- Kǝske fǝnǝmtǝ letǝ-a fǝnǝmtǝ. Rosemary, mint-a lavender-dǝ fǝnǝm ngǝla kǝla. Kǝlanzǝ muskon ngǝrame kuru gotǝ.
- Jawal biya balkon wasartǝ. Shila salamtǝ na datǝlmi-a ngǝram-a lan, dawu kamdǝ dawu nzǝkko ngǝla yaye.
- Naptǝram ngudowabe ingi-a kǝmbu-a nzasǝbe yitǝ. Dǝgan naptǝ-a nduyi ishi rui.
Faton, dewo ro letǝ tǝdǝnyi yaye
- Kǝske fǝnǝmtǝ windon fǝletǝn, misallo basil, parsley biya chives.
- Tebur kǝlǝmben kǝti cidi. AFA dǝ tebur kǝntǝbe kǝti falro cǝtǝna faidatǝro kuru kǝti kǝnto ganan gotǝro shawari nzǝkko.
- Fure faltǝ, fure-a kǝram-a bustǝben biya kasuwulan tǝwandǝna lan.
- Fure ngǝrame cǝtǝ, ngawo karta ro nǝptǝro. Cidawa musko-a mukko-abe ro rui.
- Kǝntu lavender biya rose dǝptǝ, adǝ ye shawari AFA ye, fǝnǝm bustǝbe fatoro kǝngaljin.
Dewo ro letǝ-a fato ro letǝ-a
- Kǝla kǝsǝkke lezǝ bǝlin, kǝskǝ bǝlinnabe biya na kǝske ladǝbe ro, duwo duwo-a na naptǝram-a.
- Balkon biya kǝrsi lan dewo naptǝ kowo ngudowabe fanotǝ-a iskǝ letǝ-a. Adǝ kǝlanza cidawa fal.
- Kǝskǝ bǝlinnabe jama-abe ro letǝ loktu luwube lan. NHS dǝ na laa kǝske fǝnǝm-a letǝ-a ingi-alan cidawa kǝla-a kǝnzasǝbelan mbeji manajin.
- Agwagwa kǝmbu yitǝ biya ngudowa rui bǝram ingibe kǝsǝkken, ingidǝn kǝsǝk naptǝ.
Futu bustǝdǝ faidatǝro rahǝtǝ sadin?
Bustǝdǝ kuli sǝdinadǝ-a ro ngawo kutǝ, kamdǝ bustǝro leti nyi.
- Bustǝ dǝgǝl biya kǝnto kuruwu sǝrǝ kǝmbu samman, ngurumjin biya kǝmbu bowotǝ bawo.
- Kǝnto teburben am kǝrsi kuruwube lan cidajin biya naptǝra cǝra adǝn ngǝla.
- Jawal ngǝli-a datǝlmi-a kau ngǝrame biya kǝnto ingibe jawallen gǝnazǝna bawo, ngurumjin tǝsǝkkǝ.
- Na naptǝbe musko-a kǝlǝm-a jawallen, sawisoro tusutǝ mbejiro.
- Kare musko ngǝli-a samno-a gotǝro rahǝtǝ. Kare cirtǝbe, nji njakkabe-a kare njakkabe sammaso kolne.
- Na garibe cinna dabbarram-a kamdǝ kǝlanzǝ roro letǝro, amma ni kǝsǝkken nam.
Kǝske fin so faidatǝnyi?
Kǝske letǝro kǝnǝŋga-a, ngǝla yaye bǝmbalanzǝ kǝnǝŋga-a kare. AFA dǝ kǝske kǝliro zakkua sǝdǝnyi, kǝla kǝnǝŋga kǝla zakkube rui, kuru kamso kǝti kǝmbu sǝdiya tǝmanyi ro hangal nzǝkko shawari nzǝkko. NIA ye shawari fato naptǝbero kǝske zakkube cirtǝ biya dabbartǝ kǝlanzǝn mbeji.
- Kǝske muwuye-a, kǝske kǝli njakkabe-a, biya kǝske kǝlanzǝn ingi kǝliro zakkua sǝdǝma faidatǝnyi.
- Kǝske nolemmi nyi yaye, na kǝske zakkube nojinma ro biya na kǝske ladǝbero kǝla koro, cidǝmiya sa.
- Kǝske notǝnadǝ karǝŋgǝ ngǝla kǝndo waljin. AFA dǝ fure rose-a kǝske Christmas cactus-a misal ro gulzǝna. Kǝske muwu bawo kare.
- Kare kǝske tǝgǝrǝmbe, kare kǝli cizǝyi-a biya kare ngawo cizǝyi-a dabbarrammi naptǝne, kuru kamdǝ letǝyinma ro gotǝnyi.
Futu kantǝge-a iskǝ-a lan nǝm kǝnǝŋga tǝnin?
Loktu kǝskǝbero diobe samno-a hangallan kare. NIA dǝ bayanzǝna kam ngǝlibedǝ kantǝge lan dondi tǝwandǝ sero cǝdǝyin, dalil adǝ soye tiyidǝ samno-a kantǝge faltǝro tǝsǝkkǝnyi kuru kare laa kǝla kantǝgebe hangallan cidajin.
- Suwa lap biya kajiri luwone. Kantǝge mbeji sa, dawudǝn koli. Kantǝge adǝga-a bas rui, daraja kantǝge-a.
- Ingi sawi sawi yite. Kamdǝ ingi mǝradǝnzǝ manajinro guremi nyi. Kantǝgen, lele kǝri-a biya ingi kǝla dǝptǝma-a faidatǝnyi.
- Kazǝmu kalkallo. Kazǝmu fǝle-a salamtǝ-a, kǝlǝfǝ ngǝli kuruwube-a kǝnazǝmu shim-abe-a.
- Kare kǝŋgari kantǝgebe faidatǝ. NIA dǝ SPF 15 biya nǝm ngǝwuan kare kǝŋgari kantǝgebe, kantǝgen waktilan faltǝ shawari nzǝkko.
- Na kǝlǝmben kare. Na kǝti cidibe kǝske cidiya biya kǝlǝfǝn naptǝne.
- Kǝsǝkko tǝne. Loktu gana dewo lenǝm ma sǝdi, kantǝge mbeji sa.
- Alamaram tǝma rui. NIA dǝ kǝla zǝkkǝ, hangal fallatǝ, kǝla bowotǝ biya karǝŋgǝ alamaram kantǝge dondibe ro manajin. Kam dementia-a sǝdindǝbe dondi tǝmazǝna nyiro waljin, adǝ nankaro fǝka-a cidanzǝ-a rui. Alamaram adǝga ruamma yaye, dǝro fatora walle, ingi-a kǝlǝm-a faidatǝne, kuru dǝro ngǝla walyi yaye lamarra mǝradu. Kantǝge dondi kura, misallo kam tangartǝ, hangal fallatǝ, biya kǝli ngǝrame-a fǝrram-a, lamarra njukkuno: lamba njukkuno 112 ga bowo.
Samno-a ye faida-a. Bǝrni sa, dewo ro letǝ kǝsǝkko tǝne kuru musko-a shi-a samno-a ngǝrame-a ro tǝne.
Futo dewo ro lenǝn fato ro letǝbe hangallan diye?
Kuli sǝdinadǝ-a kǝltǝ dewon mbeji yaye loktu sammaso. Alzheimer’s Association dǝ manajin am dementia-a sǝdindǝbe lan 6 lan 10 faltǝ ndǝmmaro fato ro cidi, kuru ngǝwu ye ngǝwuro cidi. Adǝ shima shima yaye waljin.
NIA ye shawari fato ro letǝ-a fatobe-a ro adǝga-a kǝlanzǝn:
- Kamdǝ sha kǝndondǝbe biya kare lamarra kǝndondǝbe sunzǝ-a, na naptǝnzǝ-a lamba telefon nǝmbe-a lan lutǝ, biya kazǝmunzǝn ruwutǝ.
- Fǝto-a sha kǝndondǝbe kamdǝbe kǝrmaye gotǝne.
- Kǝma fatobe-a ro kamdǝ fato ro cidin waljinro gulne.
- Na kǝskǝbe garilan dabbartǝ-a cinnadǝ dabbarram-a.
- Kam burwon fato ro cǝdǝna kǝlanzǝ koltǝnyi.
Alzheimer’s Association dǝ na fato-a dewo-a nǝm kǝnǝŋga roro letǝram dǝptǝ-a, kuru loktu kamdǝ tusutǝma ngǝwua adǝn cidawa dǝptǝ-a ye shawari nzǝkko. Kǝla kǝskǝben, na garibe nǝm kǝnǝŋgan lezǝ-a kajiri tusutǝbe nankaro ngǝla waljin. Tusutǝ kajiri ye bayannamadero rui.
Kamdǝ fatobe yaye, Alzheimer’s Association dǝ kǝrmai kǝsǝkken na kǝrmaye matatǝro kuru minut 15 lan tǝwandǝnyi yaye lamba njukkuno 112 ga boworo sǝdin. Askǝrro kamdǝ dementia-a mbejiro gulne.
Futu cidawa bustǝbe awo laa faltǝyin sa diye?
| Adǝ kǝrma tǝdǝna yaye | Adǝ jarapne |
|---|---|
| Na bustǝbe sammaso cidi | Nji fal kǝnto falro cidi |
| Ngawo cirtǝ (ngawo-a kǝske-a gǝrtǝ) | Ingi yitǝ, biya fure kǝbuabe tǝrǝm cirtǝ |
| Bustǝdǝn lezǝ | Teburben naptǝ, kǝti-a kǝske-a tebur kǝntǝben |
| Dewo ro letǝ sammaso | Kǝske fǝnǝmtǝ kǝnto ganan tebur kǝmbuben, biya windon katapten naptǝ |
| Cidawa fi yaye dǝptǝ | Rokko dewo naptǝ, fanotǝ-a rui-a |
Am laa ni cidami roro cǝra. NIA dǝ manajin kamdǝ cidaram rui bas cǝrazǝna yaye, adǝ ngǝla.
Sawi yaye fatora walliye?
Kamdǝ nǝm bannatǝ, kantǝge, samno, hangal kǝtǝ biya dazǝgǝram cǝra ruamma yaye, fatora walle. Minut 10 gana ngǝla, kantǝge ngǝwua dondi-a dazǝgǝnama nankaro ngǝla. Kǝsa dazǝgǝnadǝ awo ngǝla.
Bustǝdǝ fatora skrinben kutǝ
Ingi cidi yaye, Sort Together lan baskǝt bustǝbe fǝto faltǝro mbeji, kuru Conversation Cards lan kǝla koro hawar bustǝbe kǝndoro mbeji. Kantǝgedǝn isǝna duwo-a kǝlan walle yaye, Calm Breathing nǝm tusu samno-a rokko-a mbeji. Awo letǝ, fǝnǝm-a kowo-a faidajinma lan bayanna gadero, bayanna cidawa kǝla-a kǝnzasǝbe rui.
Kura-kura bayintin
Cidawa bustǝbe fin kam dementia-a sǝdindǝ sadin?
Ingi kǝskero yitǝ, nji kǝnto ganan cidi, kǝske fǝnǝmtǝ-a kǝlanzǝ letǝ, fure kǝbuabe cirtǝ, kǝla kǝskǝbe cirtǝ, fure faltǝ kuru jawal wasartǝ cidawa ngǝla. Faton, kǝske kǝnto ganan windon fǝletǝn biya kǝti tebur kǝlǝmben dioma ngǝla. Cidawa kamdǝ burwon cǝdo-a kuru kǝrma sadinma-a kare.
Kantǝgen kam dementia-a sǝdindǝ futu galejiyo?
Loktu kǝskǝbero diobe kǝsa samno biya kajiri naptǝ, kǝsǝkko tǝne, kuru ingi sawi sawi yite. Kǝlǝm, kǝlǝfǝ ngǝli kuruwube, kazǝmu salamtǝ-a ngǝlabe kuru kare kǝŋgari kantǝgebe faidatǝ. Kam ngǝlibe kantǝge-a zakkua sero cǝdǝyin, kuru hangal fallatǝ, kǝla bowotǝ biya karǝŋgǝ alamaramma waljin. Adǝga ruamma yaye, dǝro fato ro walle kuru kǝlanzǝ samno yite.
Futu dewo ro leniye tayi fato ro cidǝya?
Loktu sammaso kuli sǝdinadǝ-a kǝltǝ ro, kǝskǝ kuruwa garibe biya cinna dabbarram-a faidatǝ, kuru sha kǝndondǝbe kǝlanzǝn biya kǝlanzǝn gotǝnzǝ tǝne. Fǝto-a sha kǝndondǝbe kǝrmaye gotǝne. Kamdǝ fatobe yaye, Alzheimer's Association dǝ minut 15 lan tǝwandǝnyi yaye lamba njukkuno 112 ga boworo sǝdin.
Bustǝ bawo yaye futu diye?
Kǝnto ganaindimi balkonben, kǝnto windon, biya tebur kǝmbuben kǝske kǝnto ganan sadǝna ma sǝdi. Kǝskǝ bǝlinnabe, bustǝ jama-abe biya bustǝ jama-abe ro lenǝm. Dewo naptǝ-a ngudowa kǝrǝnjin fanotǝ ye cidawa kǝskǝben sǝdi.
Dalilwa
Andiye kəlan chaptin jamiyya kuru nazari shafi adǝ kəlan dazanadəro. Kuru kəlanzə sammaso dǝganaza sa shafi dǝ bəlindotəlan.
- Dementia-Friendly Gardening Ideas · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Hot Weather Safety for Older Adults · National Institute on Aging
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Wandering · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS