Maũndũ ma gwĩkenia ma arũme marĩ na kũriganĩrwo

Andũ aingĩ nĩmacaragia „maũndũ ma gwĩkenia ma arũme marĩ na thirĩ ya kũriganĩrwo” tondũ mataaro marĩa maheanagwo kaingĩ mationekaga magĩringana na mũndũ mũrũme ũrĩa marĩ nake. Ũcio nĩ ũndũ wa bata. No macokio ti mũtaratara wa maũndũ ma „arũme”. Nĩ kwambĩrĩria na mũndũ ũcio mwene: wĩra ũrĩa aarutaga, ũrĩa eekaga mĩthia ya kiumia, na maũndũ marĩa maamũheaga gĩtĩĩo gĩa kũgĩa na bata. Maũndũ marĩa mendetwo nĩmatiganĩte harĩ andũ othe. Arũme aingĩ nĩmendete kũruga, kũrĩma, gũcora kana kũina, nao andũ-a-nja aingĩ nĩmendete ngari na mĩthako.

Ingĩmenya atĩa maũndũ marĩa angĩkena ma?

Ambĩrĩria na ũhoro wa muoyo wake. Alzheimer’s Association ĩtaanagĩria gwaka mũbango wa mũthenya ũringaine na maũndũ marĩa mũndũ endete na marĩa atendetee, hinya wake, maũndũ marĩa amũkenagia, na ũrĩa aabangaga mũthenya wake tene. Wĩyũrie:

• Aarutaga wĩra ũrĩkũ? Wa ofisi, mũgũnda, kĩganda, wĩra wa moko, mbũtũ cia ita, kwendia indo, kũrutana, gũtwarithia ngari, kana wa mũciĩ?
• Eekaga atĩa ihinda rĩake rĩa gwĩthurũra? Gũtega thamaki, tũthaa twa karati, wĩra wa mbaũ, mĩthako, kanitha, rwĩmbo, kũruga, kana ngari kĩarage-inĩ?
• Aarĩ na mĩtugo ĩrĩkũ? Kũnyua kahũa na gũthoma ngathĩtĩ o rũciinĩ? Kũrora rieri? Gũthambia ngari mĩthenya ya Jumamothi?
• Nĩ kĩĩ oambĩrĩria e wiki? Kĩrĩndĩ kĩu kĩonaga atĩ mũndũ angĩambĩrĩria wĩra atarĩ mũũrie, ta gũhata thĩ, mawĩra macio no mathiĩ na mbere gũtuĩka mũtugo wake.
• Nĩ kĩĩ ethemaga? Andũ amwe nĩmakenagio nĩ kũrora mĩthako; angĩ no maigue mĩtũkĩ na inegene itarĩ njega. Rora rĩrĩa ekuoneka arĩ na gĩkeno, mĩhang’o kana marakara.

Aranĩria na andũ a famĩlĩ na arata a tene. No makorwo maririkanaga maũndũ marĩa eendete marĩa maahinyĩrĩire kuuma mũtũũrĩre-inĩ wa o mũthenya.

Meciria ya maũndũ ma gwĩkenia kũringana na wĩra wake wa tene

Alzheimer’s Association ĩheanaga kĩonereria gĩa bata: mũndũ ũrĩa waarutaga wĩra wa ofisi no akene mawĩra ma kũbanga indo, ta gũikia mbeca kĩgũnda-inĩ, gũteithia gũcookanĩrĩria marũa ma gũtũma kana kwandĩka maũndũ ma gwĩka, nake mũndũ ũrĩa waarĩ mũrĩmi kana mũrĩmi wa mũgũnda no akene kũruta wĩra mũgũnda-inĩ. Wĩciria ũcio no ũhũthĩre mawĩra-inĩ maingĩ.

Maririkania mamwe, ta ma ũtungata mbũtũ-inĩ cia ita, no marehe merirĩria maritũ. Mũrũmĩrĩre, na ũtũũre ũkĩaria maũndũ mega ma tene, na ũgarũrũkie ũhoro o kahora angĩoneka arĩ na kĩeha.

Meciria ya maũndũ ma gwĩkenia kũringana na maũndũ marĩa eendete

1. Wĩra wa mbaũ. Gũkũnja kĩanda gĩa mbaũ kĩrĩa kĩororo kana gũhaka rangi gacũmba ka nyoni. Alzheimer’s Association ĩtaanagĩria kweheria indo na indo cia wĩra irĩ na ũgwati kuuma kanyũmba-inĩ ka wĩra nĩguo wĩra ta gũkũnja ũgĩe na gũkenwo na ũgitĩri.
2. Gũtega thamaki. Gũtara ithandũkũ rĩa indo cia gũtega thamaki thĩnĩ thikagio ikorwo cieheretio, kũrora magazeti ma gũtega thamaki, kana gũikara hamwe hakuhĩ na karĩa.
3. Ngari. Gũthambia ngari, gũkumutha kũromu, kũrora mbica cia ngari cia tene, kana gũthiĩ rũgendo arĩ mũgeni thĩinĩ wa ngari.
4. Mĩthako. Kũrora mũthako wa tene kana mĩconoreko, gũikiana mũbira mũororo, kũhũũra mĩbira ya gofu karati-inĩ, kana gũtara karati cia baseball.
5. Karati na tũthaa. Gũthaaka karati nini cia mũthemba ũrĩa ũmenyerete, domino, kana kũgarũra karati gũcaria iria cihaanaine. Tũma ũndũ ũkorwo ũtarĩ na mĩhang’o na ũtige gũtara thitima.
6. Rwĩmbo. Nyĩmbo cia ihinda rĩake rĩa ũnini na rĩa mĩaka ya mĩrongo ĩĩrĩ, kĩũngano kĩrĩa eendete, kana rwĩmbo rwa kanitha. Rora mworoto witũ wa maũndũ ma rwĩmbo.
7. Kũruga na kũhĩhia nyama. Gũthambia mboga, gũkoroga thubu, gwĩka tũburger, kana kũheana ũhoro wa ũrĩa aarugaga irio ciake cia mwanya ũkĩciruga.
8. Ngathĩtĩ. Alzheimer’s Association yugaga atĩ mũndũ ũrĩa wathomaga ngathĩtĩ hĩndĩ ciothe no akorwo o akĩĩkenagia na ũndũ ũcio, o na angĩkorwo ndangĩhota kũrũmĩrĩra ũrĩa ĩandĩkĩtwo biũ. Kahũa na ngathĩtĩ no igĩe na gũkorwo irĩ gĩcunjĩ kĩa rũciinĩ.
9. Gwaka indo. Tũtemba tũnene twa gwaka kana tũseti tũhũthũ twa gwaka twa andũ agima. Thuura icunjĩ irĩa irahũka kũnyiita.
10. Kũmenyerera kĩndũ. Kũhe nyamũ irio, kũiyũria kĩndũ kĩa kũhe nyoni irio, kana kũitĩrĩria mĩmera maaĩ. NIA ĩtaraga kũhe nyamũ irio, kũmĩharĩria kana kũmĩtwarithia gatagatĩ-inĩ ka maũndũ marĩa andũ mangĩkena.

Ingĩmũhe wĩra wa gwĩkenia atarĩ na kwigua ta nĩ wa tũhũ?

Wĩheanage ta ũteithio wa ma. Alzheimer’s Association ĩtaanagĩria kũũria „No ũndeithie?” na kũnyiitithania wĩra na bata waguo. Ringithania:

• „Nĩũkwenda gũtara mboroti ici?” (kũhaana ta kũgerio)
• „Nĩndagũrire mũhuko wa indo cia wĩra itukanĩtio na nĩngũbatarania itarĩtwo mbere ya kũrũnga kabatĩ. No ũndeithie?” (kũhaana ta wĩra wa ma)

Mataaro mangĩ:

• Hũthĩra indo cia andũ agima. Indo cia wĩra cia ma irĩa mĩthia yayo mĩũgĩ yeheretio, ibuku cia ma, mabahasha ma ma.
• Rutanĩrai wĩra mwĩ hakuhĩ. Andũ eerĩ marĩruta wĩra hamwe nĩ gũkorwo na ũrata. Mũndũ ũmwe akĩrora ũrĩa ũngĩ nĩ gũrorwo.
• Tiga kũrũngĩrĩria mahĩtia. Mboroti ingĩkinyĩra iciko-inĩ rĩrĩa rĩtagĩrĩire, reke ikorwo ũguo. Ūrĩa ũrĩ bata nĩ ihinda rĩu mũrĩ hamwe na kwigua arĩ na bata.
• Mũteithie kwambĩrĩria. Alzheimer’s Association yugaga atĩ andũ aingĩ no makorwo marĩ na wendi wa gwĩka maũndũ no nĩmaritũhagwo nĩ kũmabanga na kwambĩrĩria. Ambĩrĩriai hamwe mwĩke wa mbere.

Ingĩringithania maũndũ maũndũ magĩthiiaga na mbere kũgarũrũka?

Thirĩ ya kũriganĩrwo ĩgĩthiĩ na mbere, Alzheimer’s Association ĩtaanagĩria kwambĩrĩria mawĩra mahũthũ makĩria, marĩa macookagwo, na kwĩhaarĩria mũndũ ũcio gũkorwo na kĩhande kĩnini harĩ wĩra ũcio. Mũndũ mũrũme ũrĩa waakaga injini tene no akene kũnyiita kĩbanda kĩa wĩra gĩtheru na kwaria ũhoro wa ngari, kana gũkũrora ũkĩruta wĩra. Kũrora no gũtuĩke gũkorwo wĩra-inĩ.

Angĩkorwo aarĩ na ũũgĩ mũingĩ harĩ ũndũ mũna, wĩra ũngĩ ũkoniĩ ũcio no wĩkĩre wega gũkĩra wĩra wake wa tene. Kĩrĩndĩ kĩu kĩonaga atĩ mũcori mũũgĩ no akorwo arĩ na kĩeha nĩ ũndũ wa mogarũrũku ma wĩra wake, no mũcori ũtarĩ mũũgĩ mũno no akene njĩra njerũ ya kwĩonania. Ũguo noguo ũhaana harĩ mũbundi mũũgĩ wa mbaũ.

Ũgitĩri hĩndĩ ya mawĩra ma mũthemba wa wĩra

• Eheria indo cia wĩra cia thitima, hiũ, mĩcumarĩ na tũcumarĩ tũrĩ na mĩthia mĩũgĩ.
• Hinga rangi rĩa gũtharia, maguta ma ngari na indo cia kemikali handũ hega.
• Hitha cabi cia ngari mũndũ ũcio angĩkorwo ndatwarithagia ngari rĩngĩ.
• Roraga mawĩra mothe ma kanyũmba ka wĩra na ma mũgũnda.
• Thuura icunjĩ nene iria itangĩmerio.

Angĩuga aca-rĩ?

Wĩtĩkĩre ũguo. Kuuga aca no kuonanie atĩ wĩra ũcio nĩ mũritũ, ũhaana ta wa ciana kana ti mwega ũmũthĩ. Alzheimer’s Association ĩkanaga na ũndũ wa kũmũhatĩrĩria. Geria wĩra ũngĩ, ihinda rĩngĩ, kana mũikare hamwe o ũguo. Rora ũrĩa ũngĩĩka angĩuga aca.

Tũthaa na mĩario ĩrĩa ĩngĩringana

Finish the Saying ĩhũthagĩra thimo cia mamenyereku na ĩgatongoria mĩario. Conversation Cards irĩ na ciũria itarĩ na kũgerio, ikaringana na mĩthemba mĩingĩ, iria no ihingũre ng’ano cia wĩra na maũndũ marĩa eendete. Picture Puzzle ĩtũmaga mbica yothe ĩkorwo ĩkuonekaga ũgĩcenjia icunjĩ, nayo Word Search ya ndemwa nene no ĩhũrũkio na ĩrutwo na karamu metha-inĩ ya irio. Nĩguo ũmenye njĩra cia kwaria ũhoro wa maũndũ ma tene matekũgerio, rora mworoto witũ wa kũririkana maũndũ ma tene.