Bisalu ya bakala yina kele ti dementia

Bantu mingi kesosaka «bisalu ya bakala yina kele ti dementia» sambu bandongisila ya mingi kemonanaka ve nde yo mefwana sambu na bakala yina kele na luzingu na bo. Yo kele kuyindula ya mbote. Kansi mvutu kele ve lisiti ya bisalu ya «babakala». Yo kele na kuyantika na bakala yai mosi: kisalu yina yandi vandaka kusala, mambu yina yandi vandaka kusala na bilumbu ya mpema, mpi mambu yina vandaka kumupesa mawi ya kuvanda na mfunu. Banzengolo keswaswanaka na konso muntu. Bakala mingi kezolaka kulamba, kusala bilanga, kupenta to kuyimba, mpi bankento mingi kezolaka bakamio ti bansaka ya baseball.

Inki mutindu mono lenda zwa bisalu yina yandi ta zola mpenza?

Yantika na disolo ya luzingu na yandi. Alzheimer’s Association kepesa ndongisila ya kutunga manaka ya konso kilumbu na kutadila mambu yina muntu kezolaka, mambu yina yandi kezolaka ve, ngolo na yandi mpi banzengolo na yandi, mpi mutindu yina yandi vandaka kuyidika kilumbu na yandi. Yula nge mosi:

• Inki kisalu yandi vandaka kusala? Na biro, na bilanga, na usine, kisalu ya maboko, kisalu ya basoda, kuteka, kulonga, kutambula kamio, to kusala na nzo?
• Inki mambu yandi vandaka kusala na ntangu na yandi ya mpema? Kuloba bambisi, bansaka ya bakarte, kisalu ya mabaya, bansaka, dibundu, miziki, kulamba, to kamio na garaje?
• Inki bifu yandi vandaka na yo? Kafe ti zulunalu konso suka? Kutala meteo? Kuyobisa kamio konso mposo ya nsuka?
• Inki mambu yandi kekwamikaka kuyantika yandi mosi? Association ketuba nde kana muntu keyantikaka kisalu kukonda nde bo yula yandi, bonso kukomba nsi, bisalu yina lenda kuma kitini ya bifu na yandi.
• Inki mambu yandi ketinaka? Bantu yankaka kezolaka kutala bansaka; bankaka kemonaka nde yo kele ntama mingi to yo kele ti makelele mingi. Tala ntangu yina yandi kemonana na kiese, na susi to na makasi.

Solula mpi ti bantu ya dibuta mpi banduku ya ntama. Bo lenda yibuka banzengolo yina melalaka na luzingu ya konso kilumbu.

Bandongisila ya bisalu yina metadila kisalu ya ntama

Alzheimer’s Association kepesa mbandu ya pwelele: muntu yina vandaka kusala na biro lenda zola bisalu ya kuyidika, bonso kutula mbongo ya bibende na kisika na yo, kusadisa na kuvukisa mikanda ya kutinda to kusala lisiti ya mambu ya kusala, kansi muntu yina vandaka nsadi-bilanga to muntu ya bilanga lenda zola kusala na kilanga. Ngindu yina mosi lenda tadila bisalu mingi.

Bayibuka yankaka, bonso kisalu ya basoda, lenda nata mawi ya ngolo. Landa nzila na yandi, bikala masolo ya ntama na mutindu ya mbote, mpi soba masolo na mawete kana yandi kemonana nde yandi kele na mpasi.

Bandongisila ya bisalu yina metadila banzengolo

1. Kisalu ya mabaya. Kupolisha kibaya ya mabaya ya petepete to kupenta nzo ya bandeke ya kukangula. Alzheimer’s Association kepesa ndongisila ya kukatula bima ti bisadilu ya kigonsa na kisika ya kisalu sambu kisalu bonso kupolisha kuvanda ya kiese mpi ya mbote.
2. Kuloba bambisi. Kuyidika sanduku ya bisadilu ya kuloba bambisi ntangu bakro she mekatukaka, kutala bazulunalu ya kuloba bambisi, to kuvanda pene-pene ya dizanga beno zole.
3. Bakamio. Kuyobisa kamio, kupolisha bibende ya kamio, kutala bafoto ya bakamio ya ntama, to kukwenda na kamio bonso muntu yina kevandaka.
4. Bansaka. Kutala nsaka ya ntama to bitini ya nsaka, kubula ndembe ya pete, kutula baballe ya golf na tapi, to kuyidika bakarte ya baseball.
5. Bakarte ti bansaka. Moko ya pete ya nsaka ya bakarte yina yandi mezaba, domino, to kubalula bakarte sambu na kuzwa zole ya mutindu mosi. Bika yo kuvanda ya mawete mpi yambula kutanga bapointe.
6. Miziki. Bankunga ya bamvula na yandi ya kileke ti ya ntangu yina, groupe yina yandi vandaka kuzola, to nkunga ya dibundu. Tala lutwadisu na beto ya bisalu ya miziki.
7. Kulamba ti kugrile. Kuyobisa bandunda, kunikisa muto, kusala ba-hamburger, to kutubila mutindu yina yandi vandaka kulamba chili na yandi ya ntama ntangu nge kelamba yo.
8. Zulunalu. Alzheimer’s Association ketuba nde muntu yina vandaka kutanga zulunalu ntangu yonso lenda zola kaka kusala yo, ata kana yandi kelanda ve mambu yonso na kati. Kafe ti zulunalu lenda bikala kitini ya suka.
9. Kutunga. Bakiti ya modele ya bitini ya nene to bisadilu ya kutunga ya pete sambu na bambuta. Pona bitini yina kepesaka mpasi ve na kusimba.
10. Kukeba kima mosi. Kudisa mbisi ya nzo, kufulusa madia ya bandeke, to kutila masa na banti. NIA ketanga kudisa, kuyobisa to kutambula ti mbisi ya nzo na kati ya bisalu yina bantu lenda zola.

Inki mutindu mono lenda pesa kisalu kukonda nde yo kumonana bonso kisalu ya mpamba?

Tubila yo bonso lusadisu ya kieleka. Alzheimer’s Association kepesa ndongisila ya kuyula «Nge lenda sadisa mono, pardo?» mpi ya kuvukisa kisalu ti kikuma mosi. Fwanisa:

• «Nge kezola kuyidika mabulu yai?» (yo kewakana bonso kumeka)
• «Mono mesumbaka saki mosi ya bisadilu ya kuvukisa, mpi mono kele na mfunu ya kuyidika yo na ntwala ya kuyidika etajere. Nge lenda sadisa mono?» (yo kewakana bonso kisalu ya kieleka)

Malongi yankaka:

• Sadila bima ya bambuta. Bisadilu ya kieleka kansi kukonda bitini ya nsonge, bakataloge ya kieleka, baenvelope ya kieleka.
• Salaka beno zole pene-pene. Bantu zole yina kesala kisalu mosi kele bonso kimvuka. Muntu mosi yina ketala kaka muntu yankaka kele bonso nkele.
• Kuyidika ve. Kana mabulu kekwenda na kopo ya mbi, bika yo mutindu yina. Mambu ya mfunu kele ntangu yina beno kele kintwadi mpi mawi ya kuvanda na mfunu.
• Sadisa yandi na kuyantika. Alzheimer’s Association ketuba nde bantu mingi kele kaka ti mpusa ya kusala mambu, kansi yo kekuma mpasi sambu na kuyidika mpi kuyantika. Sala ya ntete beno zole.

Inki mutindu ya kutomisa ntangu mambu kesobaka?

Ntangu dementia kekwenda na ntwala, Alzheimer’s Association kepesa ndongisila ya kukotisa bisalu ya pete mpi ya kuvutukila mingi, mpi ya kuvanda ya kuyilama sambu muntu kukuma kusala fioti. Bakala yina vandaka kutunga bamoteur na ntama lenda zola ntangu yai kusimba cle ya vedila mpi kutuba mambu ya bakamio, to kutala nge kesala. Kutala mpi kele kukota na kisalu.

Kana yandi vandaka ti mayele mingi na kima mosi, kisalu ya nkaka yina mefwanana lenda vanda mbote kuluta kisalu na yandi ya ntama. Association ketuba nde artiste ya mayele lenda wa mpasi ntangu kisalu na yandi kesoba, kansi muntu yina vandaka kusala yo sambu na kiese lenda bakisa nzila ya mpa ya kiese. Yo kele mutindu mosi mpi sambu na makaniki ya mabaya ya mayele mingi.

Mambu ya lutaninu na bisalu ya mutindu ya kisalu

• Katula bamasini ya kurenti, bampene, bapointe ti bakrou ya nsonge.
• Kanga diluant ya kupenta, essence ti bima ya nkaka ya kigonsa.
• Bika bafungula ya kamio na kisika yina yandi kemona yo ve kana yandi ketambula diaka ve kamio.
• Zingila ntangu yonso na bisalu ya kisika ya kisalu ti ya kilanga.
• Pona bitini ya nene yina lenda mina ve.

Ebuna kana yandi mebuya?

Ndima yo. Kubuya lenda monisa nde kisalu kele mpasi mingi, yo kemonana bonso ya bana mingi, to yo mefwana ve bubu yai. Alzheimer’s Association kekebisa nde kubaka na ngolo ve. Meka kisalu ya nkaka, ntangu ya nkaka, to kaka kuvanda kintwadi. Tala inki ya kusala ntangu yandi kebuya.

Bansaka ti masolo yina lenda fwana

Finish the Saying kesadilaka bingana ya mezabanaka ya Amerika mpi kepesaka nzila na masolo. Conversation Cards kele ti bangiufula ya kukangula, kukonda kumeka, na kutadila mambu ya kuswaswana, yina lenda kangula masolo ya kisalu ti ya banzengolo. Picture Puzzle kebikaka kifwanisu ya mvimba na meso ntangu beno kesobasoba bitini, mpi Word Search ya masonama ya nene lenda imprimama mpi kusalama na stylo na mesa ya kukudila. Sambu na kuzwa bandongisila ya kutuba mambu ya ntama na yandi kukonda kumeka yandi, tala lutwadisu na beto ya kuyibuka mambu ya ntama.