Oviungura kovarumendu mbe hupa nondjira yokuzemba

Ovandu potuingi ve paha „oviungura kovarumendu mbe hupa nondjira yokuzemba“ mena rokutja omayele omayandjewa potuingi ye ha munika otja aye hitasana nomurumendu ngu ri mehupo rawo. Omuano mbwo omusemba. Posiya eziriro kaze ri oruteto rwoviungura „vyovarumendu“ uriri. Ozo okutameka nomurumendu ngwi omuini: eye aa ungura tjike, aa tjiti tjike moviṱuṱupa vyomayuva wokusuva, notjiṋa tji tje mu tjitire kutja me rimunu omunandengu. Oviṋa mbi suverwa vi panguka komundu auhe. Ovarumendu ovengi ve suvera okuronga ovikurya, okutjuna, okupenda poo okuimbura, novakazendu ovengi ve suvera ozohiha nomanyando wombaze.

Me yenene vi okumuna oviungura eye mbye vanga tjiri?

Uta nehungi rehupo re. Alzheimer’s Association mai tunduuza okutunga omuhunga weyuva mbu zikamena koviṋa omundu mbya suvera, mbya ha suvere, kozondjamo ze nokoviṋa mbya vanga, nokutja eye aa hunganene vi eyuva re rukuru. Ripura omuini:

• Oviungura vye vya ri viṋe? Motjihangero, motjikunino, motjitanda, mouungure womake, movita, mokurandisa, mokuhonga, mokuhinga, poo ponganda?
• Eye aa tjiti tjike moruveze rwe rwomasuva? Okupata oṱiṱi, omanyando womakarte, okutjanga ovipirangi, omanyando, ondjuwo yaNdjambi, omizumbi, okuronga ovikurya, poo otjihiha motjivanda?
• Omitindo vye vya ri viṋe? Okunwa okofi nokulesa omikanda omuhuka auhe? Okutara ombepo? Okukooha otjihiha Omazuvasabata?
• Eye ngamba u uta okutjita tjike omuini? Association mai tja indu omundu tji ma utu oviungura nokuhina okupurwa, tjimuna okukomba pehi, oviungura mbyo mavi yenene okukara orupa romutindo.
• Eye u yepa tjike? Ovandu tjiva ve nyanda okutara omanyando; varwe ve hihamwa i ombango nombosiro. Tara indu tji ma munika otja wa nyanda, wa kendisa poo wa pindikisiwa.

Hungira nouṱumbe weṱunḓu nomapanga omakuru wina. Owo mape ya ave zemburuka oviṋa mbya suverere mbi mape ya vya zenga mehupo re eyuva arihe.

Omayele woviungura nga zikamena koviungura vyatjiri

Alzheimer’s Association mai yandja otjihorera otjikahu: omurumendu ngwa ungurire motjihangero ma yenene okuvanga oviungura vyokutoora, tjimuna okutwa ovimariva motjiputu, okuvatera okutuwa omikanda vyokuhinda poo okutjanga oruteto rwoviṋa mbi mavi sokutjitwa, ngunda ngwa ri omukune poo omutjune ma yenene okuvanga okuungura motjikunino. Omuhunga mbwi mau ungura koviungura ovingi.

Ozongumbiro tjiva, tjimuna oviungura vyovita, maze yenene okueta omaṱakamisiro omananḓengu. Kongorera omuhunga we, hungira oviṋa ovikuru nomuano omuwa, nu u rundurura ehungi noupore indu tji ma munika otja wa hihamwa.

Omayele woviungura nga zikamena koviṋa mbya suverere

1. Okutjanga ovipirangi. Okutuurura otjipirangi otjizere poo okupenda otjipirangi tjondjuwo yozonḓera. Alzheimer’s Association mai tunduuza okuisapo oviṋa ovihimise noviungurisiwa motjiunguriro kutja otjiungura tjimuna okutuurura tji rire otjinyandisa notjikohoke.
2. Okupata oṱiṱi. Okutoora mokakovera kovipateko noungowa mbwa isapwa mo, okutarera omambo wokupata oṱiṱi, poo okukara pehi pamwe mene yomeva.
3. Ozohiha. Okukooha otjihiha, okukohorora otjitenda, okutara oviperendero vyozohiha ozonguru, poo okuyenda motjihiha otja omukavire.
4. Omanyando. Okutara omanyando omakuru poo ouṱiṱi womanyando, okuumba okambaze okapore, okutwa ozombaze zomanyando wombaze pokambere, poo okutoora omakarte womanyando wombaze.
5. Omakarte nomanyando. Orupe oruṱiṱi rwomanyando womakarte nge tjiukwa, domino, poo okutanaukisa omakarte okumuna mbya sana. Tjita kutja vi rire ovipore nu u ise po okuvara ouṋingandu.
6. Omizumbi. Omaimburiro woruveze rwe rwoutanda noukurundu, otjimbumba tje tja suverere, poo eimburiro rondjuwo yaNdjambi. Tara omuhunga wetu woviungura vyomizumbi.
7. Okuronga ovikurya nokuzosa. Okukooha ovihape, okunyengisa omutoora, okuungura ozomburuka, poo okutjivisa kutja eye aa rongo vi otjimbombo tje otjitjiukwa ngunda ove tji mo tji rongo.
8. Opepa rozombuze. Alzheimer’s Association mai tja omundu ngwaa lese opepa rozombuze aruhe mape ya e hi nyanda oku ri lesa ngamba, nandarire kutja ke nokuyuva nawa oviṋa avihe mbi ri mo. Okofi nopepa rozombuze mavi yenene okukara orupa rwomuhuka.
9. Okuungura nokutuwa. Outuṱu ounene womatungiro poo omayandjere omatuṱu wovarumendu ovakuru. Toorora oviṋa mbi ṱiza nawa okumuna nomake.
10. Okutjevera otjiṋa. Okupa otjipuka ovikurya, okuyera otjiyere tjazonḓera, poo okutjatja ovihape omeva. NIA mai tja okupa ovikurya, okukohorora poo okuyenda motjipuka pamwe vi ri mokati koviungura ovandu mbi mave yenene okuvanga.

Me yenene vi okuyandja otjiungura nokuhina kutja tji munike otja otjiungura tjongondoroka?

Tji yandja otja ombatero yatjiri. Alzheimer’s Association mai tunduuza okupura „Mo yenene okundjivatera, arikana?“ nokuhunganeka oviungura nondjambi. Sasaneka:

• „Mo vanga okutoora oumbaṱe mbwi?“ (mape munika otja omarorero)
• „Mba randa okaputu koviungurisiwa mbya vangekwa kumwe nu me hepa okutoora imbi ngunda ambi hiya ṱuna otjiputiro. Mo yenene okundjivatera?“ (mape munika otja otjiungura)

Omayele warwe:

• Ungurisa oviṋa vyovarumendu ovakuru. Oviungurisiwa ovitjiri mbi nomiti mbya isapwa, omambo ovitjiri, omivaro ovitjiri.
• Ungureye pamwe. Ovandu vevari tji mave ungura otjiungura pamwe, oyo omaṱunino. Omundu umwe tji ma tarere omukwao, oyo ondjeverero.
• O nakise. Oumbaṱe tji wa kahita mokanyungu okapose, tjita kutja ku kare nao. Otjinanḓengu oruveze ndu mu ri pamwe nomuṋingandu wokurimuna omunandengu.
• Mu vatera okutameka. Alzheimer’s Association mai tja ovandu ovengi ve nozonduma zokutjita oviṋa, posiya ve muna ouzeu okuviṱuna nokutameka. Tjiteye otjitenga pamwe.

Me yenene vi okuvitjita oviṱiṱi indu oviṋa tji mavi runduruka?

Indu ondjira yokuzemba tji mai i komurungu, Alzheimer’s Association mai tunduuza okutameka oviungura oviṱiṱi mbi nomitjiti omitjinge nu u rire omuṱakame komundu okutjita kutja ma yenene okukara norupa oruṱiṱi. Omurumendu ngwaa tungurura ozohiha rukuru nai mape ya a nyanda okuṱiza otjiungurisiwa otjikohoke nokuhungira nozohiha, poo okutara ove tji mo ungura. Okutara wina okurira norupa.

Tji ya ri omunongo tjinene motjiṋa tjimwe, otjiungura tji ri popezu mape ya atji munika nawa tjinene poviungura vye ovikuru. Association mai tja omupende omunene ma yenene okupindikisiwa i omarundurukiro moviungura vye, ngunda omupende ngwaa penda okuvanga ma yenene okuvanga omuhingo omupe. Otjingero tji matji sokuungura komutjange wovipirangi omunene.

Oukohoke noviungura vyotja oviungura vyatjiri

• Isa po oviungurisiwa vyomasa, omiti, ozomboha noumbaṱe mbi nomitwe ovitwe.
• Pata ozonḓuva zomapenda, omahooli wozohiha noviṋa vyomiti.
• Tjita kutja ozohiha ze ha munika indu tji ha hingi rukwao.
• Kara nondjeverero moviungura avihe vyotjiunguriro nomotjikunino.
• Toorora oviṋa ovinene mbi hi nokuyenena okunyingwa.

Nu tji ma tja kako?

Yakura nao. Okutja kako mape ya aku hee kutja otjiungura tji munika otjizeu, otjovanatje poo katji nakwo nai. Alzheimer’s Association mai rakiza kutja o mu ṋiṋikize. Rora otjiungura tjarwe, oruveze rwarwe, poo mu kareye pehi pamwe uriri. Tara kutja mo tjiti vi indu tji ma tja kako.

Omanyando nomahungi nge hitasana

Finish the Saying ma ungurisa omambo womahungiriro nge tjiukwa nawa nu ma hitisa komahungi. Conversation Cards ze nomapuriro omapaturuke, nokuhina omarorero, motupa pekepeke, nu maze yenena okupaturura omahungi woviungura noviṋa mbya suverere. Picture Puzzle mai tjevere otjiperendero atjihe tji tji munika ngunda amu rundurura outuṱu, nu Word Search yozonḓera ozonene mai yenene okupirindwa nokutjitwa nepeni potjiriro tjomeriro. Komiano vyokuhungira nehupo re orukuru nokuhina okumurora, tara omuhunga wetu wokuzemburukisa.