Hojiiwwan Dhiirota Dementia Qabaniif

Namoonni yeroo baay’ee “hojiiwwan dhiirota dementia qabaniif” barbaadu, sababni isaas yaadonni idilee dhiira jireenya isaanii keessa jiruuf hin mijaa’u fakkaata. Yaaddoon kun sirrii dha. Garuu deebiin tarree hojii “dhiiraa” miti. Dhiira kana dhuunfaan irraa jalqabuu dha: maal hojjechaa akka ture, dhuma torbaanii maal akka gochaa ture, fi maaltu akka faayidaa qabu isa dhaga’amsiise. Fedhiin nama hundaaf ni garaagara. Dhiirri baay’een nyaata bilcheessuu, iddoo biqiltuu, fakkii ykn sirbuu jaallatu, dubartoonni baay’een immoo konkolaataa fi ispoortii jaallatu.

Hojii inni dhugumatti itti gammadu akkamitti argadha?

Seenaa jireenya isaa irraa jalqabaa. Alzheimer’s Association sagantaa guyyaa wanta nama sun jaallatu, hin jaallanne, cimina isaa fi fedhii isaa irratti, akkasumas akkamitti guyyaa isaa duraan ijaaraa ture irratti ijaaruu gorsa. Of gaafadhaa:

• Hojiin isaa maal ture? Waajjira, qonna, warshaa, ogummaa harkaa, waraana, gurgurtaa, barsiisuu, konkolaachisuu, mana?
• Yeroo bilisaa isaa keessatti maal gochaa ture? Qurxummii qabuu, kaardii, muka hojjechuu, ispoortii, mana amantaa, muuziqaa, nyaata bilcheessuu, konkolaataa gaaraajii keessa jiru?
• Sagantaan isaa maal ture? Ganama hunda buna fi gaazexaa? Haala qilleensaa ilaaluu? Sanbata konkolaataa dhiqachuu?
• Ammallee ofumaa maal jalqaba? Alzheimer’s Association akka jedhutti, yoo namni tokko osoo hin gaafatamin hojii jalqabe, akka dachaa haphachuu, hojiiwwan sun sagantaa isaa keessaa ta’uu danda’u.
• Maal irraa of qusata? Namoonni tokko tokko ispoortii ilaaluu jaallatu; kaan immoo saffisaa fi sagalee isaa sodaa’u. Yeroo inni gammadu, yaaddaa’u ykn aaru ilaalaa.

Maatii fi hiriyoota durii wajjinis haasa’aa. Fedhii jireenya guyyaa guyyaa keessaa badan yaadachuu danda’u.

Yaada hojii hojii isaa duraa irratti hundaa’e

Alzheimer’s Association fakkeenya ifa kenna: hojjetaan waajjira duraanii hojii tartiiba kaa’uu, akka maallaqa qabaa keessa kaa’uu, ergaa maxxansuu gargaaruu ykn tarree hojii barreessuu jaallachuu danda’a, qotee bulaan ykn nama biqiltuu kunuunsu duraanii immoo mooraa keessatti hojjechuu jaallachuu danda’a. Yaadni wal-fakkaatu hojii baay’ee irratti ni ta’a.

Yaadannoon tokko tokko, akka tajaajila waraanaa, miira cimaa kaasuu danda’u. Isa hordofaa, haasaa waa’ee yeroo darbe gaarii godhaa, yoo aarrate immoo suuta jedhaa mata-duree jijjiiraa.

Yaada hojii hobbii irratti hundaa’e

1. Muka hojjechuu. Muka mijaa’aa tokko sassaabuu ykn mana simbirroo xiqqoo (kit) halluu itti kennuu. Alzheimer’s Association hojiin akka sassaabuu itti gammachuun nageenyaan akka ta’uuf, meeshaa fi wanta balaa qabu iddoo hojii irraa baasuu gorsa.
2. Qurxummii qabuu. Sanduuqa meeshaa qurxummii wanta qara qabu baasanii adda baasuu, kitaabilee qurxummii ilaaluu, ykn haroo cinaa waliin taa’uu.
3. Konkolaataa. Konkolaataa dhiqachuu, kutaa calaqqisu qulqulleessuu, suuraa konkolaataa durii ilaaluu, ykn nama tokko waliin taa’ee deemuu.
4. Ispoortii. Taphaa durii ykn kutaa filatamaa ilaaluu, kubbaa laafaa darbachuu, kubbaa kapeetii irra godhuu, ykn kaardii taphattootaa adda baasuu.
5. Kaardii fi taphoota. Taphni kaardii beekamaa salphaan, dominoes, ykn kaardii garagalchuun wal-fakkaatu argachuu. Tasgabbaa’aa taasisaa, qabxii lakkaa’uu dhiisaa.
6. Muuziqaa. Weedduu dargaggummaa isaa, garee weedduu isaan jaallatan, ykn weedduu amantaa. Qajeelfama hojiiwwan muuziqaa keenya ilaalaa.
7. Nyaata bilcheessuu. Kuduraa dhiqachuu, shuurubaa makuu, ykn nyaata inni beekamaa ture akkamitti akka hojjetu isin yeroo bilcheessitan ibsuu.
8. Gaazexaa. Alzheimer’s Association akka jedhutti, namni yeroo hunda gaazexaa dubbisaa ture, yoo qabiyyee guutummaatti hordofuu hin dandeenye illee itti gammaduu danda’a. Buna fi gaazexaan ganama keessaa ta’uu danda’u.
9. Ijaaruu. Meeshaa ijaaruu kutaa guddaa qabu ykn walitti hidhuu salphaa ga’eessotaaf. Kutaa qabachuuf salphaa filadhaa.
10. Wanta tokko kunuunsuu. Bineensa mana nyaachisuu, bakka nyaata simbirroo guutuu, ykn biqiltuu bishaan obaasuu. NIA bineensa mana nyaachisuu, qulqulleessuu ykn deemsisuu hojiiwwan namoonni itti gammadan jala tarreessa.

Hojii akka hojii faayidaa hin qabne osoo hin fakkaatin akkamitti dhiyeessa?

Akka gargaarsa dhugaatti dhiyeessaa. Alzheimer’s Association “Na gargaaruu dandeessaa?” jedhee gaafachuu fi hojiiwwan kaayyoo wajjin walqabsiisuu gorsa. Wal-bira qabaa:

• “Bolts kana adda baasuu barbaaddaa?” (qormaata fakkaata)
• “Mi’a sibiilaa makaa’e kana bitadhe, shelfii kana osoon hin sirreessin dura adda baasuu na barbaachisa. Na gargaaruu dandeessaa?” (hojii fakkaata)

Gorsa biraa:

• Meeshaa ga’eessaa fayyadamaa. Meeshaa dhugaa qarri isaa baafame, kitaaba meeshaa dhugaa, envelope dhugaa.
• Cinaa cinaa hojjedhaa. Nama lama hojii tokko irratti hojjetan hiriyummaa dha. Nama tokko kan biraa ilaaluun to’annoo dha.
• Hin sirreessinaa. Yoo bolts kuubbaayyaa dogoggoraa keessa ta’e, haa ta’u. Wanti barbaachisu yeroo waliin dabarsuu fi faayidaa qabaachuu isaa dhaga’uu dha.
• Akka jalqabu gargaaraa. Alzheimer’s Association namoonni baay’een ammallee wanta gochuu fedhii akka qaban, garuu tartiibaan kaa’anii jalqabuu akka rakkatan jedha. Isa jalqabaa waliin gochaa.

Wanti jijjiiramu akkamitti sirreessa?

Dementia yeroo dhufu, Alzheimer’s Association hojiiwwan salphaa fi irra deddeebi’aman waliin socho’uu, nama sun gahee hojii xiqqaa fudhachuuf qophaa’uu gorsa. Dhiirri yeroo tokko motoora hojjechaa ture amma meeshaa sibiilaa (wrench) qulqulluu qabachuu fi waa’ee konkolaataa haasa’uu, ykn isin hojjettan ilaaluu jaallachuu danda’a. Ilaaluun hirmaachuu dha.

Yoo inni wanta tokko irratti baay’ee ogummaa qabaate, hojiin walqabatu ogummaa isaa duraa caalaa gaarii ta’uu danda’a. Alzheimer’s Association akka jedhutti ogeessi fakkii tokko jijjiirama hojii isaa irratti aaruu danda’a, kan dandeettii isa duraa hin qabnee garuu bakka haaraa itti gammaduu danda’a jedha. Kun ogeessa muka hojjetu irrattis dhugaa dha.

Hojii akka hojii isaa duraa waliin nageenya

• Meeshaa elektiriikii, qara, mismaara fi screw qara qabu baasaa.
• Wanta bilcheessu, gaazii fi chemikaalota cufaa keessa kaa’aa.
• Yoo ammaan booda konkolaachisuu hin dandeenye furtuu konkolaataa isa jalaa dhoksaa.
• Hojii mana hojii fi mooraa hunda ilaalaa.
• Kutaa guddaa liqimsuun hin danda’amne filadhaa.

Yoo inni “lakki” jedhe hoo?

Kabajaa. “Lakki” jechuun hojichi baay’ee ulfaata, baay’ee daa’ima fakkaata ykn har’a sirrii hin taane jechuu danda’a. Alzheimer’s Association dirqisiisuu irraa akeekkachiisa. Hojii biraa, yeroo biraa yaalaa, ykn waliin taa’aa. Yeroo “lakki” jedhan maal gochuu ilaalaa.

Taphoota fi haasaa mijaa’an

Jecha xumuruu jechoota beekamoo fayyadama, haasaa irrattis geessa. Kaartii haasaa mata-dureedhaan gaaffii banaa, qormaata hin qabne qaba, kunis seenaa hojii fi hobbii banuu danda’a. Puzzle suuraa kutaalee wal-jijjiirtan suuraa guutuu agarsiisa, Barbaacha jechaa barreeffama guddaa barreeffama guddaa qabu immoo maxxanfamee qalama waliin minjaala mana nyaataa irratti hojjetamuu danda’a. Qormaata malee waa’ee yeroo darbe haasa’uuf, qajeelfama yaadannoo keenya ilaalaa.