Rĩrĩa Mũndũ ũrĩ na Dementia Aciũragia Kĩũria Kĩmwe Kaingĩ

“Ndagĩtarĩ ĩĩkoragwo thaa cigana?” Thutha wa ndagĩka ikũmi: “Ndagĩtarĩ ĩĩkoragwo thaa cigana?” Kũigua kĩũria kĩmwe kaingĩ na kaingĩ nĩ ũndũ ũmwe wa marĩa manogagia mũno hĩndĩ ya kũmenyerera mũndũ ũrĩ na dementia. Nĩ ũndũ wa ndũire mũno, ti wĩkagwo na kwenda, na nĩ harĩ njĩra cia ũhooreri cia kũcookia iria ingĩtũma mũthenya ũhũthĩke kũrĩ inyuĩ eerĩ.

Nĩkĩ mũndũ ũrĩ na dementia aciũragia kĩũria kĩmwe kaingĩ?

Kaingĩ nĩ ũndũ wa kũririkana. Dementia ĩhutagia ũhoti wa kũririkana maũndũ ma ihinda-inĩ rĩkuhĩ, nĩ ũndũ ũcio mũndũ kaingĩ ndaririkanaga atĩ nĩaciũrĩtie, kana ndaririkanaga icookio. Alzheimer’s Foundation of America yugaga atĩ kũciũria ciũria maita maingĩ nĩ ũndũ wa ndũire na wa kwĩrirĩrwo.

Kĩũria kĩu no gĩkorwo kĩrĩ na ũrĩa mũndũ ekũigua o nakĩo. Alzheimer’s Association ĩtaaragĩria atĩ kĩũria kĩrĩa gĩciũragwo kaingĩ no kĩonanie kũmaka, ihooya rĩa ũteithio, kana ũũru wa meciiria na kwaga kwĩigua arĩ na ũgitĩri, na atĩ kaingĩ mũndũ acaragia ũhoorerio na maũndũ marĩa oĩ. “Tũgũthiĩ rĩ?” no gũkorwo kũrĩ kuuga “Nĩndĩmaka nĩ ũndũ wa gũthiĩ.” Kũnogio, gwĩtigĩra, inegene na garũrũka wa mũtaratara wa mũthenya ciothe no ikinyie ũndũ ũcio, na kĩũria kĩrĩa gĩciũragwo kaingĩ no kĩonanie kĩene, ta kwenda gũthiĩ bafu (Family Caregiver Alliance).

Ngũmwĩra atĩa?

Mũcookerie na ũhooreri na ciugo ikuhĩ, ta no rĩa mbere.

• Tũma icookio rĩkorwo rĩkuhĩ na rĩa mũthemba ũmwe. “Ndagĩtarĩ ĩĩkoragwo thaa inyanya. Ngũkorwo ndĩ hamwe nawe.” Icookio rĩa mũthemba ũmwe nĩ rĩhũthũ kũigua.
• Cookia ũrĩa ekũigua. “Ũreciiria ũhoro wa ndagĩtarĩ. Ĩĩkoragwo thaa thita wa mĩaraho, na nĩngũgũtwarithia. Gũtirĩ ũndũ ũbataire gwĩka.”
• Hũthĩra mũgambo wa ũtaana na kũmũhutia na ũhooreri, angĩenda kũhutio. Alzheimer’s Association ĩtaaraga mũndũ aikare ahooreire na ndagekage na njĩra ya gũkararania kana gũtetania.
• Heana icookio rĩrĩa acaragia, maita mothe marĩa aciũrĩtie. Alzheimer’s Association yugaga atĩ ũrĩcookie maita mothe marĩa aciũrĩtie.

Nĩ maũndũ marĩkũ njagĩrĩirwo nĩ gwĩthema?

• “Nĩwaciũrĩtie ũhoro ũcio.” Family Caregiver Alliance ĩtaaraga mũndũ ndakamwĩre atĩ no hĩndĩ anaciũria. Ũndũ ũcio ndũngĩmũteithia kũririkana, na no ũtũme aiguo ta ararũithio.
• Ũtaũri mũraihu. Ciugo nyingĩ nĩ maũndũ maingĩ ma kũriganĩrwo.
• Kũhĩmũka, kũgarũra maitho kana mũgambo mũrũrũ. National Institute on Aging ĩtaaraga mũndũ akorwo arĩ na wetereri na ndakonanie kũrakara. Ũndũ ũcio ti mũhũthũ; rora gĩcunjĩ kĩa kũhurũka haha thĩ.

Indo irĩa ingĩmũcookeria kĩũria handũ haku

Rĩrĩa mũndũ no ahote gũthoma, icookio rĩandĩkĩtwo harĩa angĩona kaingĩ nĩrĩteithagia gũkĩra rĩrĩa rĩaragio.

Meciiria maya moimĩte kũrĩ Alzheimer’s Association na Alzheimer’s Los Angeles. Mũonie karũa na ũhooreri (“Reke tũrore kibao hamwe”) handũ ha kuuga “Nĩndagwandĩkĩire.”

Mwarĩrie maũndũ marĩa magooka rĩrĩa makuhĩrĩirie

Kwarĩria ũhoro wa gũceerwo kana gũthiĩ kũndũ matukũ maingĩ mbere no kũrehe mathaa maingĩ ma ciũria irĩ na ũũru wa meciiria. Family Caregiver Alliance na Alzheimer’s Los Angeles cierĩ itaaraga kwaria ũhoro wa mĩbango, makĩria marĩa matangaga ta gũceera ndagĩtarĩ kana gwĩthamba, o ihinda-inĩ rĩkuhĩrĩirie. Ũcooke ũmwĩre ũrĩa gũgũthiĩ, hatua o hatua.

Wĩra wa gwĩkenia ũrĩa ũngĩgarũra meciiria

Warĩkia kũmũcookeria na kũmenya ũrĩa ekũigua, wĩra mwega na wa ũhooreri no ũteithie, makĩria angĩkorwo kũnogio nĩkũo gũtũmaga aciũrie. Ithomo ciothe iria ciarĩtio igũrũ itaaraga kũgarũra meciiria na ũndũ ũrĩa mũndũ endete.

1. Mũthenya mũkuhĩ, mũhũthũ wa gwĩkenia hamwe. Picture pairs ĩtigaga mĩhiano ĩonekana, nĩ ũndũ ũcio gũtirĩ ũndũ ũbataire kũririkanwo.
2. Wĩra ũrĩa oĩ wega. Kũgotha matauro, gũtheria thogithi kana kũhaarĩria metha. Sort together nĩ ũndũ ũhaanaine ũcio thĩinĩ wa kĩrĩma.
3. Aria ũhoro wa ũndũ ũrĩa endete mũno. Conversation cards iheanaga ciũria itarĩ na macokio ma “nĩguo” kana “ti guo”.
4. Rwĩmbo, gũthiĩ gũceera na magũrũ kana kĩndũ gĩa kũrĩa. National Institute on Aging ĩciandĩkĩte ta njĩra imwe cia kũgarũra meciiria.
5. Gũhurũka na ũhooreri. Ikarai hamwe, mũrore nja na ndirica, kana mũgerie kahinda ka calm breathing hamwe.

Angĩcooka kĩũria-inĩ kĩu, mũcookerie rĩngĩ, na ũtaana. Nĩ wega ũguo.

Rora mũtaratara wa maũndũ

Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũrora kana ciũria ciũkaga mahinda mamwe ma mũthenya, harĩ andũ amwe kana kũndũ kumwe. Cingĩambĩrĩria hĩndĩ ya mbere ya ageni gũũka, kana thaa thita wa mĩaraho, no ũhaarĩrie mbere: karũa ka kwaria ũhoro wa gũceerwo, wĩra ũrĩa oĩ ũhaarĩirio, kana handũ hahooreire. Kĩbatho giitũ kĩa wĩra wa ũhooreri thaa thita wa mĩaraho no gĩteithie hwaĩ-inĩ ciakorwo irĩ nacio nditũ.

Wĩmenyerere wee mwene

Gũcookia kĩũria kĩmwe maita mĩrongo ĩĩrĩ nĩ kũnogagia. Ũngĩigua wetereri waku ũrathira na mũndũ ũcio arĩ na ũgitĩri, thiĩ nyũmba ĩngĩ gwa kahinda kanini na ũhuhie wega, ta ũrĩa Alzheimer’s Los Angeles ĩtaaraga. National Institute on Aging ĩkĩragia arĩa mamenyagĩrĩra andũ ngoro mohoye ũteithio na mecirie ũhoro wa kũhurũka gwa kahinda. Meciiria mangĩ marĩ kĩbatho-inĩ giitũ kĩa kwĩmenyerera mũmenyereri.

Nĩ rĩ njagĩrĩirwo nĩ kwĩta ndagĩtarĩ?

Ĩta ndagĩtarĩ wake narua ciũria, kũrangara kana mĩtugo ingĩgarũrũka na ihenya kana ikĩũra mũno thĩinĩ wa mathaa kana matukũ. National Institute on Aging yugaga atĩ mĩtugo ĩrĩa ĩgarũrũkaga na ihenya kana narua, makĩria thutha wa mũrimũ wa kũgwatanio kana garũrũka wa ndawa, yagĩrĩirwo nĩ kũmenyithio ndagĩtarĩ o narua. Dementia Australia ĩtaaragĩria atĩ mĩrimũ ya kũgwatanio, ndawa, kwaga maaĩ mwĩrĩ, ruo kana kũnyitwo nĩ nda no irehe delirium, kũrangara kwa narua na kwa ihenya kũrĩa gũbataraga ũrigitani wa narua. Ĩta 999 kana 112 mũndũ o wothe angĩkorwo arĩ ũgwati-inĩ.