Sundowning: Mĩtugo ya Ũhoorereru Hwaĩ-inĩ

Andũ aingĩ a famĩlĩ monaga mũtugo ũmwe: rũciinĩ maũndũ magakorwo marĩ hooru, no hwaĩ-inĩ ĩgĩthiiaga na mbere, mũndũ ũrĩa ũtũũraga na ndwari ya gĩthirĩkĩro akambĩrĩria kũgĩa na mĩhang’o, kĩmako, kũrangara kana kũrakara. No aceeraceere, oorie gũcoka „mũciĩ” o na arĩ mũciĩ, kana arakare narua. Ũndũ ũyũ kaingĩ wĩtagwo sundowning.

Gũtirĩ ũndũ ũmwe tu ũngĩũniina, no mĩgarũrũko ya mũtaratara wa mũthenya, wa nyũmba na ya mĩtugo ĩrĩa mũheanaga no ĩteithie hwaĩ gũkorwo hooreru. Gĩcunjĩ gĩkĩ kĩonganĩtie morutani ma wĩra wa kũhũthĩra kuuma kũrĩ National Institute on Aging na Alzheimer’s Association. Gĩtiheanaga ũtaaro wa ndagĩtarĩ. Dalili cioonekana njerũ, ciumĩra o rĩmwe kana ikĩingĩha, aria na ndagĩtarĩ wa mũndũ ũcio.

Sundowning nĩ kĩĩ?

Sundowning nĩ mĩhang’o, kũrakara, gũtirwo ũhooreri kana kũrangara kũrĩa kwambagĩrĩria kana gũkĩongerereka thũa ĩgĩthũa, hwaĩ-inĩ tene. National Institute on Aging (NIA) yugaga atĩ kũnogio mũno no gũtũme mĩhang’o ya hwaĩ-inĩ ĩingĩhe.

Nĩ kĩĩ kĩngĩtũma mĩhang’o ya hwaĩ-inĩ ĩingĩhe?

Maũndũ maingĩ no makorwo marĩ na ũhoro, kaingĩ marĩ hamwe. Alzheimer’s Association ĩgwetaga maũndũ ta maya:

• kũnogio thuutha wa mũthenya mũritũ;
• kũrĩ kũndũ kwerũ kana gũtarĩ kũmenyereku;
• „thaa cia mwĩrĩ” iria itarĩ na mũtugo mwega, igatũma mũndũ anoge mũthenya na aare ũtukũ;
• ũtheri mũnini na ciĩruru, iria no irangarie mũndũ;
• kũigua mĩhang’o kana kũrakara kwa andũ arĩa marĩ hakuhĩ;
• bata mũnini wa toro, ũndũ ũrĩa ũkoragwo kũrĩ andũ akũrũ.

NIA ĩkuongerera atĩ mĩhang’o no yumĩre ruo, kĩeha, mĩhang’o ya meciiria, toro mũnini, kũũmia nda, inegene nyingĩ kana andũ aingĩ mũno, na dawa imwe kana mĩtukanio ya dawa.

Ingĩbanga atĩa mũthenya nĩguo hwaĩ gũkorwo hooreru?

Ika maũndũ marĩa mabataire hinya tene na ũtũme hwaĩ-inĩ gũkorwo hooreru na gũtarahindagĩrĩrio. NIA na Alzheimer’s Association cierĩ ciugaga nĩ wega gũkorwo na mũtaratara wa o mũthenya. Mũtaratara wa kũgererania, ũrĩa ũngĩgarũrwo:

Maũndũ mamwe kuuma kũrĩ ithenya icio:

• Ũtheri wa riũa. NIA ĩtaaraga gũkorwo na ihinda nja kana hakuhĩ na ndirica nĩguo mũndũ aone riũa o mũthenya.
• Kwĩnyorora mwĩrĩ o mũthenya, no ti mũno. Geria kwĩnyorora mwĩrĩ o mũthenya no ndũkabange mĩtugo mĩingĩ mũno, nĩguo NIA yugaga.
• Indũ cia kũnyua hwaĩ-inĩ. Tiga kũnyua njohi na indo irĩ na caffeine, ta kahũa kana cola, hwaĩ-inĩ (NIA). Alzheimer’s Association ĩningĩ gwetaga mũbaki.
• Toro twa mũthenya. Gĩria kũũra toro tũnene kana kũhĩtũka hwaĩ-inĩ (NIA). Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũnyiihia toro twa mũthenya angĩkorwo toro twa ũtukũ nĩ thĩna.

Nĩguo ũmenye makĩria ma gũthondeka mũthenya ũtarahindagĩrĩrio, rora mĩtugo ya mũtaratara wa o mũthenya.

Ingĩtũma nyũmba ĩkorwo hooreru hwaĩ-inĩ atĩa?

Nyihia inegene, ongerera ũtheri na ũige indo iria mũndũ amenyereire hakuhĩ.

• Ũtheri mwega na mũigananu. Alzheimer’s Association ĩtaaraga nyũmba ĩkorwo na ũtheri mwega hwaĩ-inĩ. Ĩkĩra ũtheri mbere ya ciĩruru kuoneka.
• Inegene nini. Horia kana nyihia televisheni na redio, na ũnyiihie ageni kana mawĩra maingĩ ma nyũmba ihinda rĩu. Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũnyiihia maũndũ ma hwaĩ-inĩ ta televisheni, mawĩra ma nyũmba na nyĩmbo iria irĩ na inegene.
• Indo cia kũũmĩrĩria. NIA ĩtaaraga nyĩmbo cia ũhooreru na kũiga indo na mbica iria mũndũ endete mũno nyũmba-inĩ.
• Kũrora kana mũndũ arĩ hooru. Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũrora kana harĩ ruo, ng’aragu, nyoota, kũũmia nda, ithũri rĩiyũrĩte, kũnogio, mĩrimũ kana gĩkonde gĩkĩraarĩra, na ũige nyũmba ĩrĩ na riera rĩega.
• Mwerekera waku. Andũ nĩ maiguaga mĩhang’o. NIA ĩtaaraga kũnyiihia ihenya na ũgerie kũhoorera angĩkorwo mĩhang’o yaku no ĩongere mĩhang’o ĩyo.

Nĩ mĩtugo ĩrĩkũ mĩhoorereru tũngĩĩka hwaĩ-inĩ?

Thuura mĩtugo ĩrĩa mũndũ amenyereire, ĩtarĩ na ihenya na ĩrĩa ĩngĩtiga narua. Alzheimer’s Association ĩtaaraga mĩtugo mĩhoorereru ta nyĩmbo cia ũhooreru, mbica kana filimũ ĩrĩa mũndũ endete, na gũceera hamwe nĩguo kũnyiihia mĩhang’o. NIA ĩtaaraga kĩndũ gĩa kũrĩa kana gĩa kũnyua, mũtaratara wa televisheni ũrĩa endete, nyĩmbo, gũceera, gũthoma, kana wĩra mũhũthũ wa nyũmba ta gũkũnja nguo.

Maũndũ ma kũgeria:

1. Gũkũnja nguo hamwe. NIA ĩtaaraga wĩra ta ũyũ mũhũthũ wa nyũmba. Matauro nĩ mahũthũ kũnyiita, na wĩra ũcio ũrĩ na mũthia mũkuoneka.
2. Kũigua nyĩmbo iria endete. Nyĩmbo iria amenyereire kuuma arĩ mwĩthĩ, na inegene nini. Kũina hamwe nĩ wega. Maoni mangĩ marĩ mĩtugo ya nyĩmbo.
3. Kũrora mbica. Ibuku rĩa mbica, kana mbica nini cia famĩlĩ thĩinĩ wa Photo Pairs na mbica irĩ o ho, no irehe mwarĩrie mũhooreru.
4. Gũceera hanini. Thĩinĩ wa mũgũnda, gũthiũrũrũka itũũra kana njĩra-inĩ ya nyũmba, mbere ya gũtuka.
5. Kũrĩa kĩndũ hamwe na kũnyua. Kĩndũ kĩhũthũ, kĩrĩ ũrugarĩ na gĩtarĩ na caffeine, mũikarĩte hamwe metha-inĩ.
6. Gũigania mbica na ũhooreru. Picture Pairs na matuba mana na mbica irĩ o ho nĩ ĩhũthũ kwambĩrĩria na gũtiga.
7. Gũhaka rangi. Coloring kĩrĩ thiomi-inĩ kana karatathi-inĩ, hatarĩ muoroto wa kũrĩkia.
8. Kũrora na kwaria. Conversation Cards iheanaga mbica na kĩũria kĩa kwambĩrĩria mwarĩrie. Kũrora tu nĩ kũiganu.
9. Kũhurũka na kũhuhia ũhooreru. Calm Breathing nĩ ihinda rĩa kũhurũka kahora na gĩthĩ, rĩrĩa wambagĩrĩria na ũkarĩtiga wee mwene.
10. Mawĩra ma moko. Gũtherania tũtoboci kana thogithi, kũhooreria mũrĩngĩti mũororo, kana kũnyiita kĩndũ kĩrĩa mũndũ amenyereire. Rora mĩtugo ya kũhũthĩra mĩĩrĩ ya mwĩrĩ.

Tiga mĩtugo mĩerũ, gũthiĩ kũndũ kũrĩ na andũ aingĩ na maũndũ marĩa mabataire kũririkana mũno kana gwĩcũrania mũno hwaĩ-inĩ. Maũndũ macio maige rũciinĩ.

Njagĩrĩirwo nĩ gwĩka atĩa rĩrĩa mĩhang’o yambĩrĩria?

Ikara ũhooreire, mũũmĩrĩrie, na ũmũgarũrĩrie na ũhooreru. NIA ĩtaaraga kwaria na ũhooreru, kũthikĩrĩria maũndũ marĩa maramũthĩĩnia, kũgirĩrĩria ngarari, kũmũũmĩrĩria atĩ arĩ na ũgitĩri, na kũmũhutia na ũhooreru kũngĩteithia. Ũcooke ũgerie kũmũgarũrĩria meciiria: kĩndũ gĩa kũrĩa, gĩa kũnyua, nyĩmbo kana gũceera.

Alzheimer’s Association ĩtaaraga ciugo ta „Ũrĩ na ũgitĩri haha” na „Nĩ ndaigua ũũru nĩ ũndũ ũraigua ũũru,” na ĩgakũũria wongerere ũtheri, ũnyiihie ihenya na ũnyiihie maũndũ marĩa maramũrangaria. Ndũkamuoherie, ndũkamũrigiicĩrie mũno, ndũkamũnyiite na hinya, kana mũkararanie nake.

Mũndũ angĩambĩrĩria kũgĩa na ũrukĩ, NIA ĩtaaraga ũikare haraihu handũ ha ũgitĩri nginya mwerekera ũcio ũthire. Hĩndĩ ya ũgwati, hũra thimũ 999 kana 112 na ũtaarĩrie atĩ mũndũ ũcio arĩ na ndwari ya gĩthirĩkĩro.

Mĩtaratara iitũ ya kwaranĩria na ũrĩa wagĩrĩirwo nĩ gwĩka rĩrĩa arega ĩrĩ na maũndũ mangĩ ma ciugo cia kũhooreria.

Ingĩmenya atĩa kĩrĩa gĩtũmaga mĩhang’o yongerereke?

Andĩka maũndũ mahũthũ kiumia kĩmwe kana igĩrĩ. Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũrora ũrĩa ũkoragwo mbere ya hĩndĩ cia sundowning nĩguo ũmenye kĩrĩa gĩtũmaga. Andĩka ihinda rĩrĩa mĩhang’o yambĩrĩirie, ũrĩa gwekĩkire thaa ĩmwe mbere ĩyo, toro, irio na indo cia kũnyua, ageni, inegene na ũtheri. Twara maandĩko macio kũrĩ ndagĩtarĩ. NIA yugaga atĩ kũrora mĩgarũrũko ya mwerekera no gũteithie arĩa marũmbũyagia na arĩa marũmbũyagia ũgima wa mwĩrĩ kuona mũtugo ũrĩa ũrĩ ho.

Nĩ rĩrĩa njagĩrĩirwo nĩ kwĩta ndagĩtarĩ ũhoro wa sundowning?

Arĩria ndagĩtarĩ wa mũndũ ũcio mĩhang’o ĩngĩkorwo nĩ mĩerũ, yumĩra o rĩmwe mũno, kana ĩrehane na mĩgarũrũko ĩngĩ. NIA yugaga atĩ mĩgarũrũko ya mwerekera ĩrĩa yumĩra o rĩmwe kana ĩgarũrũkaga narua, makĩria thuutha wa mũrimũ kana mĩgarũrũko ya dawa ya hakuhĩ, yagĩrĩirwo nĩ kũmenyithanio ndagĩtarĩ o narua.

Ũria ndagĩtarĩ arorage maũndũ marĩa mangĩtũma hwaĩ gũkorwo na hinya mũingĩ. Alzheimer’s Association ĩgwetaga mathĩna ma mwĩrĩ ta mĩrimũ ya njĩra ya maaĩ, kwaga kũhota gwĩkĩra maaĩ, magũrũ matarĩ hooru na mathĩna ma mĩhũmĩ, na ĩgakũũria ũrie nĩ mahinda marĩkũ ma mũthenya mega ma kũheana dawa o imwe. NIA ĩgwetaga ruo, kũũmia nda na mĩriango ya dawa kana mĩtukanio ya dawa ta maũndũ mangĩtũma mĩhang’o yongerereke.

Alzheimer’s Association yugaga atĩ mĩtugo ĩtarĩ ya dawa nĩyo ĩkoragwo ĩrĩ mwega kwambĩrĩria nayo harĩ mathĩna ma toro marĩa mahutanĩtie na Alzheimer’s, na atĩ dawa cia mĩhang’o ya hwaĩ-inĩ ciagĩrĩirwo nĩ gũcũũranio tu ingĩaga kũteithia, thuutha wa gũthima ũgwati na mawega. Itua rĩu rĩrĩ na ndagĩtarĩ. Ndũkaambĩrĩrie, ndũgatige kana ũgarũre dawa o yothe, kĩndũ gĩa gũteithia toro kana kĩndũ gĩa kuongerera mwĩrĩ hinya ũtarĩ na ũtaaro wa ndagĩtarĩ.

Ingĩhota atĩa gũkinyĩria hwaĩ-inĩ niĩ mwene?

Hwaĩ-inĩ no gũkorwo nĩ ihinda rĩrĩa rĩritũ mũno harĩ mũndũ ũrĩa ũroraga ũngĩ. Ũngĩhota, ũria mũndũ wa famĩlĩ, mũrata kana mũndũ wa wĩra wa gũteithia akũnyiitĩrĩre hwaĩ-inĩ matukũ mamwe ma kiumia, o na kũngĩkorwo nĩ thaa ĩmwe. Mũtaratara witũ wa kwĩmenyerera kwa mũrori ũrĩ na njĩra cia kũhurũka na thimũ ya ũteithio ya Alzheimer’s Association 24/7 ĩtarĩ ya kũrĩha.