Bisalu ya nzo bonso bisalu ya bantu yina ke na dementia

Bantu mingi yina ke na dementia lutisaka bamvula mingi na kuyala nzo, kusansa bana to kuyidika kisalu. Kana nge ke lomba yandi na kusadisa na bisalu ya kyeleka ya nzo, yo lenda tuba «nge kele kaka ndambu ya dibuta yai» na mutindu yina bisalu mingi yankaka lenda tuba ve. Lutiti yai ke monisa bisalu yina ke salama mbote mingi, mutindu ya kuyilama yo, mutindu ya kubongisa yo ntangu mambu ke soba, mpi mutindu ya kutanina kizunu na kikuku mpi na kisika ya kuyobisa bilele.

Sambu na nki bisalu ya konso kilumbu ke salama mbote bonso bisalu ya kusakana?

Bisalu ya nzo ke salama mbote sambu bantu me zabana na yo mpi yo kele ti lukanu ya pwelele. National Institute on Aging ke tanga kuyobisa balonga, kutula mesa, kukomba, kukomba putulu, kuyidika mikanda, kupinda bilele mpi kuyidika bima ya kutula diaka na kati ya bisalu ya konso kilumbu yina bantu yina ke na maladi ya Alzheimer lenda sepela na yo. Alzheimer’s Association ke monisa nde bisalu bonso kutula mesa lenda sadisa muntu na kuwa nde yandi kele na mfunu na kati ya dibuta.

Kisalu ya nzo kele mpi ti kikuma na yo mosi ya kuyantika. «Nge lenda sadisa mono na bitambala yai?» kele pete na kundima kuluta «Nge ke zola kusala kisalu mosi ya kusakana?»

Bisalu ya nki ya nzo beto lenda meka?

Yantika na bisalu yina muntu salaka na ntwala, mpi yidika yo na mambu yina yandi lenda sala bubu.

Bilele mpi bitambala

• Kupinda bitambala ya kunikana mpi bitambala ya fioti. Pesa yandi paniere ya bima ya fioti, ya lalama. Bitambala kele pete: keti mutindu mosi ya kupinda yo kele ve.
• Kuyidika basoseti. Tula mambu ya kuvukana na zulu ya mesa. Kana kuzwa bankutu ya kulanda ke kuma mpasi, sadila kaka mikubu zole to tatu ya balangi ya kuswaswana mingi.
• Kusalula mpi kutula na zulu. Bitambala ya mesa, balenso ya mupila to bitambala ya kukangula balonga lenda salulama mpi tulama na zulu. Yo ke salama mbote na nima, ntangu kupinda me kuma bitambi mingi.

Mesa mpi kikuku

• Kutula mesa. Tula kisika mosi ya mesa bonso mbandu mpi bika muntu kulanda yo. Kana yo kele mingi, pesa kima mosi na kilumbu: «Tala, fursheti mosi sambu na konso longa.»
• Kuyidika bima ya kudia. Vukisa bafursheti, bakiyere mpi bampwasa ya manteka ya kuyobisa na kati ya kima mosi, mpi yidika yo na kati ya kima ya kubakisa. Bika bampwasa ya makasi na nziunga.
• Kuyumisa balonga. Balonga ya pulasitiki to yina ke bwa ve mpi kitambala ya pete ke sala kisalu yai na kizunu.
• Kupangusa mesa to bamesa. Kitambala ya madidi mpi kisika ya pwelele. Alzheimer’s Association ke pesa ngindu ya kupesa kitambala kana muntu me yantika kupangusa mesa na diboko na yandi, na kusoba kusala yina ya kukonda kupema na kisalu ya mfunu.

Na nzo

• Kukomba putulu. Kima ya kukomba ya pete mpi bisika fioti ya ngolo, bonso mesa ya fioti to etajere ya mikanda.
• Kuyidika mikanda. Pesa mikanda ya pamba mpi bakatalogi sambu na kuyidika yo na bitini: kubumba, kutuba, kukangula na nima. Bika bafaktire ya kyeleka mpi bacheki na kisika yankaka.
• Kuyidika bima ya kutula diaka. Makopo, maboteli mpi bapapie ya kuyobisa na bima ya kuswaswana.
• Kukomba. Kikombo ya fioti na balukongi to na nsi ya kikuku, kana kutelama kele ngolo.
• Kunoka banti. Kima ya kunokisa ya fioti, ya pete mpi banti fioti yina ke na kisika ya kukwenda pete.

Kulamba ya pete na lutalu

Kulamba lenda vutula mawi ya ngolo mpi ya kitoko. NIA ke pesa ngindu ya kubika muntu kuvukisa bima, kutesa, kunikisa mpi kusopa, to kutubila muntu yankaka mutindu ya kulamba ndia yina yandi ke zolaka mingi. Bisalu ya mbote kele:

• kuyobisa ndunda to bambuma
• kunikisa massa to saladi ya madidi
• kupasula saladi ya matiti
• kutula manteka na dimpa ya kuyoka na mpwasa ya kukonda makasi
• kutula massa ya biskwi na plató
• kutula bima na zulu ya pizza

Kana kutesa me kuma mpasi, Alzheimer’s Association ke pesa ngindu nde nge manisa kutesa mpi na nima pesa kitambi yankaka, bonso kunikisa.

Inki mutindu mono lenda yidika kisalu sambu yo kwenda mbote?

1. Pona ntangu ya mbote. Pona ndambu ya kilumbu yina mbala mingi muntu ke vundaka mpi ke vandaka pima. Sambu na bantu mingi yo kele na suka.
2. Pangula kisika. Kisalu mosi, kisika mosi, kima ya nkaka ve na zulu ya mesa.
3. Benda, kansi pesa ve ntumwa. «Nge lenda sadisa mono na mambu yai» ke salama mbote kuluta «Ntangu me kuma ya kupinda bilele.»
4. Songa ya ntete. Pinda kitambala mosi malembe, mpi na nima pesa yina ya kulanda. Kusonga kele pwelele kuluta kutendula.
5. Pesa kitambi mosi na kilumbu. Bantuma mingi na mbala mosi lenda lembisa. Vingila nde kitambi mosi me mana na ntwala ya kutuba yina ya kulanda.
6. Sala kisalu pene-pene. Kusala kisalu ya mutindu mosi pene-pene ke monisa kinduku, kansi ve lutalu ya kuluta.
7. Tubila kisalu, kansi ve mvutu. «Yo kele pete mingi» to «Tubila mono mutindu nge zolaka kuyidika armoire ya bitambala» ke kangula nzila ya masolo kukonda kumeka muntu.

Inki mutindu mono lenda bongisa bisalu ntangu mayele ke soba?

Mayele ke sobaka na ntangu mpi mbala mingi ata kilumbu na kilumbu. Alzheimer’s Association ke pesa ngindu ya kusoba na bisalu ya pete mpi ya kusalama diaka diaka ntangu maladi ke kwenda na ntwala.

Kutala mpi kele mutindu ya kukota. NIA ke monisa nde bantu ya nkaka ke sepelaka kaka na kutala, mpi yina mpi kele nzila ya mbote ya kuvanda na kati.

Inki mutindu mono lenda tanina kizunu na bisalu ya nzo?

Kizunu kele na kisika ya ntete, mingi-mingi na kikuku. Bantuma ya kizunu na nzo sambu na bantu yina ke kebaka bantu yina ke na maladi ya Alzheimer ya NIA ke tanga:

• Kanga to katula bima ya kupangusa, mpi bima ya kupangusa bilele, sambu yo lenda monana bonso bima ya kudia ya sukadi.
• Bumba bampwasa, basizo mpi bisadilu ya ngolo na kisika ya kukangama.
• Tula bima ya kukanga tiya mpi masini yina ke zima tiya na yandi mosi na meza ya kulambila.
• Tula bikabu «Telama» to «Tiya mingi» pene-pene ya four, masini ya kuyoka dimpa mpi fer ya kupinda, na kisika yina tiya lenda kwikila yo ve.
• Tula masini ya kuyokisa masa na 120°F sambu na kukitisa kigonsa ya kuyoka.
• Katula bambuma ya luvunu mpi baiman ya kubenda yina ke monana bonso madia, sambu bantu lenda kanisa nde yo lenda diama.

Bifu ya nkaka ya mbote ke sadisa mpi:

• Vanda na suku yina ntangu tiya ya meza, four to kisadilu ya makasi kele na kisalu.
• Sadila balonga yina ke bwa ve sambu na kuyumisa mpi kutula mesa.
• Bumba nsi ya yuma mpi ya kukonda kima ntangu nge ke komba to ke pangusa.
• Kana muntu sadilaka bisadilu na ntwala, Alzheimer’s Association ke pesa ngindu ya kukatula bima ya kigonsa na kisika ya kisalu sambu kisalu ya kizunu, bonso kupangusa kibaya ya dibaya na papel de verre, lenda landa kuzola.

Keti beto tosala nki kana yandi me sala yo «na mutindu ya mbi»?

Bika yo. Kitambala ya kupinda na bitini tatu na kisika ya bitini zole kele kaka kitambala ya kupinda. Alzheimer’s Association ke tuba yo pwelele: mambu ya mfunu kele kulutisa ntangu kumosi mpi kupesa muntu mawi ya kuvanda na mfunu, kansi ve kana bitambala me pindama mbote-mbote to ve. Kana kima mosi fwete salama diaka mpenza, vingila na nima mpi sala yo na kisika yina yandi lenda mona ve.

Kuyidikisa na ntangu yina lenda soba kisalu ya kitoko na kima yina ke yibusa mambu yina me vila. «Mersi mingi, nge me sadisa mono mingi» kele mbala mingi mambu ya mbote ya kutuba.

Ntangu ya nki beto fwete yambula?

Yambula to soba ntangu nge ke mona bidimbu ya makasi ya ntima, ya kulemba to ya kukonda diaka mpusa. Kumanisa na ntwala kele mbutu ya mbote, kansi ve kununga ve. Nge lenda:

• soba na kitambi ya pete
• kwenda na kima ya kuvunda, bonso miziki to kopo ya kafe
• meka diaka na nima to na kilumbu yankaka
• vanda kaka kumosi

Kana muntu ke tuba ve, kupusa ve yandi. Tala nki ya kusala ntangu yandi ke tuba ve sambu na kuzwa bantuma ya mawete.

Mambu ya nkaka ya pete sambu na ntangu ya pima

Ntangu bisalu ya nitu lenda salama ve, kuyidika mpi kufwanisa lenda salama kaka na kuvanda. Sort Together ke sadisa nge na kutula bifwanisu na kati ya bapaniere ya kikuku to ya kilanga, mpi Picture Pairs kele kisalu ya kufwanisa ya mawete ti bifwanisu ya minene mpi kukonda ntangu ya kutanga. Conversation Cards kele ti bangyufula ya kukangula ya masolo sambu na nzo mpi dibuta, yina ke fwanana mbote na kafe na nima ya kisalu.

Sambu na lusadisu ya kutula bisalu ya nzo na manaka ya kilumbu, tala lutiti na beto sambu na manaka ya pima ya konso kilumbu. Sambu na bangindu ya nkaka kulanda bitambi, tala bisalu sambu na kitambi ya kati-kati.