Felagskapur og heilsan á heilanum: Einsamallæti og demens

Menniskju hava tørv á felagsskapi, og tað broytist ikki við aldrinum. Gransking vísir samband millum einsamallæti og sosiala avbyrgd seinni í lívinum og størri vanda fyri demens, eins og hjartasjúku og tunglyndi. Granskingin kann ikki enn siga, hvussu nógv av hesum sambandi er orsøk og ávirkan. Hendan síðan greiðir frá, hvat prógvini vísa, gevur praktiskar uppskot um at halda samband, og greiðir frá, hví felags virkisemi hava so stóran týdning fyri fólk, ið longu liva við demensu.

Hava einsamallæti og avbyrgd samband við demens?

Ja, nógvar kanningar vísa samband, men tað er ikki heilt greitt, hvussu sambandið hongur saman. Lancet-nevndin frá 2024 nevnir sosiala avbyrgd seinni í lívinum sum ein av 14 broytiligum vandafaktorum. Samandráttur UCL av frágreiðingini metir hetta til umleið 5 % av demensførum um allan heimin.

Hvat prógvini vísa:

• Minni samband, størri vandi. Nevndin lýsir tvær gjøgnumgongdir, ið vístu samband millum sjaldsamar sosial sambond og størri vanda fyri demens. Ein fann umleið 57 % hægri vanda og hin umleið 18 %.
• Eisini einsamallæti. Einsamallæti, kenslan av at vera avskorin, hevði eisini samband við størri vanda fyri demens í fleiri gjøgnumgongdum.
• Sjónarmið amerikanska heilsustjórans. Í mai 2023 gav amerikanski heilsustjórin út eina ávaring um einsamallæti og avbyrgd. Har stendur, at langvarandi einsamallæti og avbyrgd kunnu hækka vandan fyri demens við umleið 50 % hjá eldri. Ávaringin vísti eisini á samband millum vánalig sosial sambond og 29 % hægri vanda fyri hjartasjúku og 32 % hægri vanda fyri heilablóðing.
• Hvussu vanligt tað er. Ein frágreiðing frá National Academies fann, at umleið 24 % av amerikanarum, sum eru 65 ár ella eldri og búgva heima, eru sosialt avbyrgd.

Ein týðandi ávaring: Lancet-nevndin viðmerkir, at fólk kunnu minka um sosialar virksemi í tíðliga, ikki staðfesta skeiðinum av demens. Tað merkir, at nakað av sambandinum kann stava frá, at demens ger, at fólk draga seg undan, ikki bert at fráveran økir um vandan. Næstan øll hesi prógv koma frá eygleiðandi kanningum.

Hvør er munurin á einsamallæti og avbyrgd?

National Institute on Aging (NIA) greiðir frá tí á henda hátt. Sosial avbyrgd merkir, at tú hevur fá sosial sambond ella fá fólk at vera saman við regluliga. Einsamallæti er tað tungu kenslan av at vera einsamallur ella sundurskildur. Onkur kann búgva einsamallur og trívast væl, og onkur kann kenna seg einsamallan í einum fullum rúmi.

NIA nevnir viðurskifti, sum økja um vandan fyri báðum:

• Trupulleikar við hoyrn ella sjón
• Trupulleikar við at flyta seg, ella einki flutningsfar
• At búgva einsamallur, ella ein stórur missur so sum deyði hjá maka ella fráfaring
• Broytingar í minni ella hugsan
• At vera avvarðandi hjá einum kæra, sum er veikur
• Fíggjarligar stúranir ella málbýtur

Hoyrnin hevur stóran týdning. NIA viðmerkir, at fólk, ið ikki hoyra væl, kunnu draga seg undan, tí samrøður gerast tungar ella pínligar. Vegleiðingin okkara um hoyrn og heilsu á heilanum fevnir um hoyrnarroyndir og hoyritól.

Praktiskir hættir at halda samband

NIA kemur við fleiri uppskotum. Vel eitt ella tvey, sum hóskja til tín:

• Legg regluligt samband. Set eina fasta tíð hvønn dag ella hvørja viku til at ringja, senda boð, teldupost ella kort til familju, vinir ella grannar.
• Nýt videosamtalur ella snildrøddarar. Um tøkni er nýtt, bjóða nógvir bókasøvn og felagshús skeið. Sí eisini vegleiðingina okkara um telefon- og videosamtalur.
• Verð við í onkrum. Ein flokkur, eitt trúarfelag, ein gongufeløg ella sjálvboðið arbeiði gevur bæði samband og kenslu av endamáli.
• Tak eitt gamalt áhugamál uppaftur ella lær eitt nýtt saman við øðrum.
• Rør teg saman við øðrum. Rørslur saman við einum vini ella í einum bólki. Vegleiðingin okkara um rørslu hevur blíðar møguleikar.
• Umhugsa eitt kelidýr, um tú kanst røkja tað.
• Nýt lokalar tænastur. Eldramiðstøðir, kommunur og feløg kunnu vísa á tiltøk og flutning.

Hví hava felags virkisemi týdning, tá onkur livir við demensu?

Hjá einum persóni, ið longu livir við demensu, snýr felagsskapur seg um trivnað, trygd og kensluna av at hoyra til, ikki um at minka um vanda. Lancet-nevndin sigur, at virkisemi hjálpa fólki við demensu at varðveita gleði og endamál. Alzheimer’s Association viðmerkir, at virkisemi umframt at betra um lívsdygdina eisini kunnu minka um atburð sum reingjan ella órógv. NIA leggur afturat, at fólk við Alzheimer hava tørv á at vera virkin og gera tað, tey dáma.

Hugskot, sum ofta rigga væl:

1. Hyggið at myndum saman. Samtalukort geva opin, ikki-roynd fólk ispurningar sum «Seg mær frá…». Sí vegleiðingina okkara um minni og samrøður.
2. Spælið síð við síð. Myndapør letur myndirnar vera sjónligar og hevur ongan tidartakara ella stig, so har er eingin trýstur. Vegleiðingin okkara um hvussu tit spæla saman hevur góð ráð.
3. Nýtið familjumyndir. Myndapør við familjumyndum ger myndir, tú velur, til eitt samsvarandi spæl, og myndirnar verða verandi á tínari eind.
4. Fáið fólk saman. Myndabingo riggar væl til familjusamankomur og bólkar á røktarheimum.
5. Deilið tónleik, gerandisdagar ella garðin. Sí virkisemi við tónleiki, gerandisdagar heima og okkara fulla lista við hugskotum til virksemi.
6. Gerið vitjanir lættari. Vegleiðingin okkara um vitjanir fevnir um stuttar, róligar vitjanir, sum kenna góðar fyri øll.

Halt tað smátt og avslappa. Eitt stilli rúm við einum ella tveimum fólkum riggar ofta betri enn ein stórur bólkur. Um persónurin verður troyttur ella missir áhugan, er tað í lagi at steðga. At sita saman við einari kopp av tei er eisini eitt gott úrslit.

Fyri ein persón, ið livir einsamallur við demensu, mælir NIA til at finna ein álítandi persón, sum kann vitja ella ringja við video regluliga og vera neyðarkontakt. NIA nevnir eisini eitt lokalt minniskaffi, eitt avslappa felagsrúm fyri fólk við minnistrupulleikum og familjur teirra.

Avvarðandi kenna seg eisini einsamøll

NIA nevnir røkt av einum kæra sum ein vandafaktor fyri avbyrgd. Verðvar nakað av tíð til tínar egnu vinaløg, stuðulsbólkar og hvíld. Vegleiðingin okkara um egna umsorgan hjá avvarðandi hevur praktisk hugskot.

Tos við ein lækna

Um tú ella onkur, tú røkir, kenna tykkum einsamøll ella avbyrgd ofta, sig tað til ein lækna. NIA eggjar fólki til at fortelja um stórar broytingar í lívinum, so sum deyða í familjuni, so læknin fær eina fulla mynd. At kenna seg niðurslegin í fleiri vikur kann vera tunglyndi, sum kann viðgerast. Um ein eldri persón nýliga er farin at draga seg undan vinum ella virksemi, sum hann áður dámdi, er tað eisini vert at nevna fyri einum lækna. Les tíðlig tekin og nær tú skuldi tosa við ein lækna.

Hendan síðan er almenn kunning, ikki læknafaklig ráðgeving. Sí okkara læknafakligu fráboðan.