Tað stutta svarið
Lætt spurnarkapp fyri eldri við demens riggar best, tá tað kennist sum ein samrøða, ikki ein roynd. Spyr um ting, ið vórðu lærd fyri longu síðan, so sum gamlar sangir, orðatøk, halgidagar og gerandisdagin, og bjóða altíð tveir ella tríggjar møguleikar. Gev svarið blídliga, pek ikki út á nakran, dropp stigatal, og brúka hvørt svar til at byrja eina søgu. „Hettar ella hatta“ spurningar uttan skeivt svar hóska væl á seinni stigum.
- Spyr um kend ting: sangir, orðatøk, halgidagar, mat og gerandisdagin fyri árum síðan.
- Bjóða tveir ella tríggjar møguleikar, so svarið kann kennast aftur heldur enn at minnast til.
- Sig svarið vinaliga og far víðari. Ein giting, sum byrjar eina søgu, er ein góð giting.
- Eingi stig, eingi bólkar, ið kappast, og eingin verður biðin serstakt. Lat svør koma frá øllum í rúminum.
- Tá tað gerst torført at velja millum svør, skift til „hettar ella hatta“ spurningar uttan rætt svar.
Á hesi síðuni (9 partar)
- Hvussu kann spurnarkapp rigga væl hjá einum persóni við demens?
- Spurningar um tónleik og undirhald
- Spurningar um gerandisdagin
- Halgidagar, náttúra og støð
- Spurningar um mat og ítrótt
- Kend orðatøk
- „Hettar ella hatta“ spurningar uttan skeivt svar
- Hvussu skipi eg fyri eini spurnarkappsetu á einum røktarheimi ella í bólki?
- Nær eigur tú at broyta ætlanina
Spurnarkapp er eitt av teimum virksemum, sum oftast verður biðið um á røktarheimum og í dagtilboðum, og nógvar familjur spæla tað eisini við køksborðið. Um tað verður gjørt á vanliga hátt, við stigum og einum persóni, ið svarar, kann tað fáa ein persón, ið livir við demens, at kenna seg settan í kníp. Um tað verður gjørt við varsemi, er tað ein lívligur máti at hoyra søgur á. Niðanfyri eru 50 lættar spurningar við svarmøguleikum og okkurt at tosa um til hvørja, og síðani hvussu ein seta kann skipast.
Hvussu kann spurnarkapp rigga væl hjá einum persóni við demens?
Lat tað snúgva seg um at kenna aftur og minnast ting fyri longu síðan, og lat hvørt svar vera vælkomið.
- Spyr um fjarna fortíð. Alzheimer’s Association sigur, at tað vanligasta fyrra eyðkenni hjá Alzheimer er trupulleiki við at minnast nýggj upplýsing. Sangir, orðatøk og gerandislív fyri áratíggjum síðan eru ofta lættari at tosa um.
- Bjóða altíð møguleikar. At velja rætta svarið millum tveir ella tríggjar er nógv lættari enn at finna tað sjálvur.
- Les spurningarnar upp og vís tær stórar. Ein talva ella ein teldil, sum verður hildin upp, kann hjálpa teimum, ið hoyra verri.
- Gev svarið blídliga. Um eingin veit, sig tað vinaliga og far víðari. Ongantíð „Kom nú, tú veitst hetta“.
- Eingi stig. Ikki til einstøk og ikki til borð. Um fólk vilja hava eitt tal, halt eitt felags stigatal.
- Pek ongantíð út á ein persón. Lat svør koma frá øllum. Ein móti einum kanst tú svara saman: „Eg haldi, tað er piano. Hvat heldur tú?“
- Brúka samtaluátakið. Svarið er byrjanin, ikki endin. Søgurnar eru tað, sum máli hevur.
- Halt tað stutt. Tíggju spurningar við søgum ímillum er nóg mikið.
National Institute on Aging setir høvuðsregluna einfalt: ansa eftir, um persónurin gerst frustreraður, og syrg fyri, at hann kennir, at tað eydnast. Alzheimer’s Foundation of America nevnir spurnarkapp millum virksemi á fyrsta stiginum. Á miðstiginum kanst tú halda teg til tveir møguleikar og brúka samtaluátøkini meira. Seinni kanst tú skifta til „hettar ella hatta“ spurningarnar longri niðri.
Spurningar um tónleik og undirhald
Svarið er feitt. Tillaga hesar til persónin: onkur, ið vaks upp við Motown, vil fegin hoyra um aðrar sangarar enn onkur, ið vaks upp við stórum orkestrum.
| Spurningur | Møguleikar | Tos um |
|---|---|---|
| Hvør varð kallaður kongurin av rock and roll? | Elvis Presley, Frank Sinatra, Bing Crosby | Sást tú nakrantíð Elvis í sjónvarpinum? |
| Hvør sangari fekk eyknevnið Ol’ Blue Eyes? | Dean Martin, Frank Sinatra, Perry Como | Hvønn Sinatra-sang dámar tær best? |
| Bing Crosby dreymdi um eina hvíta… | jól (Christmas), brúðleyp, hús | Syngið eina reglu saman |
| Louis Armstrong sang „What a Wonderful…“ | Day, World, Life | Hvat ger heiminn vakran fyri teg? |
| „Over the Rainbow“ varð sungin av Judy Garland í hvørjum filmi? | The Wizard of Oz, Gone with the Wind, Singin’ in the Rain | Hvar sást tú yndisfilmarnar hjá tær? |
| Hvør spældi Lucy í „I Love Lucy“? | Lucille Ball, Doris Day, Betty White | Hvørji sendingar hugdu tit at saman í familjuni? |
| Hvør kovboy reið á rossinum Trigger? | Roy Rogers, Gene Autry, John Wayne | Spældi tú kovboy sum barn? |
| Hvør stýrdi „The Tonight Show“ í 30 ár? | Ed Sullivan, Johnny Carson, Bob Hope | Varð tú ofta uppe seint at hyggja at sjónvarpi? |
| Hvørt ljóðføri hevur 88 tangentar? | Gittar, piano, trompet | Spældi onkur í familjuni tíni? |
| Hvør dansur verður taldur ein-tveir-tríggir, ein-tveir-tríggir? | Valsur, twist, tango | Hvar fóru tit at dansa? |
Fyri meira um tónleik, sí tónleikavirksemi fyri demens.
Spurningar um gerandisdagin
| Spurningur | Møguleikar | Tos um |
|---|---|---|
| Áðrenn køliskáp, hildu nógv heim mat kaldan í einum… | ískassa (icebox), ovni, lofti | Hvør kom við ísinum? |
| Hvør kom við mjólk í gløsfløskum at hurðini? | Posturin, mjólkamaðurin, blaðdrongurin | Hvat annað varð koyrt út til húsið? |
| Hvussu snaraði tú ein telefon við snúgvisara? | Trýsti á knappar, snaraði eitt hjól, tosaði við hann | Fortel mær um telefonina heima hjá tykkum |
| Hvør fyritøka gjørdi bilin Model T? | Ford, Chevrolet, Buick | Fortel mær um ein bil, tú dámdi væl |
| Hvar fanst ein soda jerk? | Við ein soda fountain, á einum bakara, í einari bank | Hvat bestilti tú við diskin? |
| Hvat leikur er ein metalfjørður, sum kann ganga niður eftir trappum? | Yo-yo, Slinky, hula hoop | Hvørji leiku vórðu tú serliga glaður í? |
| Ein drive-in var eitt stað at hyggja at… | filmum úr bilinum, bóltspælum, skrágognum | Hvønn fór tú við? |
| Hvørs andlit er á ein-dollars seðlinum? | Lincoln, George Washington, Jefferson | Hvat fekk man fyri ein dollar tá? |
| Hvørs andlit er á penny-myntini? | Abraham Lincoln, Washington, Franklin | Goymdi tú pennys í eini krukku tá? |
| Hvønn lit hevur ein skúlabussur vanliga? | Reyðan, gulan, bláan | Hvussu fór tú í skúla? |
Halgidagar, náttúra og støð
| Spurningur | Møguleikar | Tos um |
|---|---|---|
| Hvør halgidagur er fjórða hósdagin í november? | Labor Day, Thanksgiving, Memorial Day | Hvat var altíð á borðinum hjá tykkum? |
| Jack-o’-lantern-graskar verða gjørd til hvønn halgidag? | Halloween, páskir, jól | Fortel mær um Halloween, har tú vaks upp |
| Fjórði juli feirar Frælsisyvirlýsingina (Declaration of…) | Rights, Independence, Freedom | Hvar hugdu tit at fýrverki? |
| Mammudagur er í hvørjum mánaða? | Apríl, mai, juni | Hvussu hátíðarhildi familjan? |
| Hvussu nógvar stjørnur eru á amerikanska flagginum? | 48, 50, 52 | Flaggið hevði 48 stjørnur til 1959. Bæði svørini kunnu vekja góð minni |
| Hvørji hav er á eysturstrondini? | Kyrrahavið, Atlantshavið, Íshavið | Hevur tú nakrantíð verið á strondini? |
| Í hvørjari bý er Frælsisstyttan? | Boston, New York, Philadelphia | Hevur tú verið í New York? |
| Hvat gera býflugur? | Mjólk, hunang, silki | Hunang á breyði ella í te? |
| Ein kálvur er ein ungi hjá eini… | Merra (foal), kúgv (calf), geit (kid) | Hevur tú nakrantíð búð nærindis einum garði? |
| Hvør høg, gul blóma er kend fyri at venda sær móti sólini? | Rósa, sólblóma (sunflower), tulipan | Hvat vaks í urtagarðinum hjá tykkum? |
| Hvussu nógvir dagar eru í einum leypári? | 365, 366, 360 | Fortel mær um ein føðingardag, tú minnist |
| Hvør árstíð kemur eftir vetur? | Heyst, vár, summar | Hvør er yndisárstíðin hjá tær? |
Spurningar um mat og ítrótt
| Spurningur | Møguleikar | Tos um |
|---|---|---|
| Rosinur eru turkaðar… | Plummur, vínber, kirsuber | Pakkaði tú rosinar í døgurðan? |
| Sveskjur eru turkaðar… | Plummur, fíkjur, súrepli | Hvør í familjuni dámdi væl sveskjur? |
| Jarðnøddasmør og… | Syltutoy (jelly), ostur, skinka | Grovt ella slætt? |
| Guacamole er mest gjørt av… | Ertum, avokado, agurk | Hvørji dipp vóru á borðinum, tá tit høvdu gesti? |
| Hvør kaka er ein yndisrættur til Thanksgiving? | Graskarakaka (pumpkin), sitron, kirsuber | Hvørja kaku gjørdi tú? |
| Hvussu nógvir leikarar hevur eitt baseball-lið á vøllinum? | 7, 9, 11 | Hvørjum liði helt tú við? |
| Hvussu nógv strike gera ein out í baseball? | Tvey, trý, fýra | Hevur tú nakrantíð spælt bólt? |
| Babe Ruth var kendur fyri hvønn ítrótt? | Boksing, baseball, golf | Fór tú nakrantíð at hyggja at dystum? |
| Hvussu nógv hol eru á einum vanligum golfvølli? | 9, 18, 24 | Hevur tú nakrantíð spælt golf ella minigolf? |
| Í hvørjum ítrótti skorar tú ein touchdown? | Amerikanskum fótbólti (football), íshockey, kurvabólti | Hvør hugdi at amerikanskum fótbólti heima hjá tykkum? |
Kend orðatøk
At enda eitt orðatak nýtir mál, ið varð lært fyri longu síðan, og tað kemur ofta lætt. Okkara spælið Enda orðatakið hevur nógv fleiri, har tú kanst trýsta fyri at vísa endan.
| Orðatak | Møguleikar | Tos um |
|---|---|---|
| An apple a day keeps the… | Doctor away, rain away, cat away | Hvør plagdi at siga hetta við teg? |
| The early bird catches the… | Bus, worm, train | Ert tú morgunfólk? |
| Don’t count your chickens before they… | Hatch, sleep, sing | Høvdu tit høsn heima? |
| A penny saved is a penny… | Earned, lost, spent | Hvør í familjuni sparaði mest? |
| Home is where the… | Garden is, heart is, kitchen is | Hvat fær ein stað at kenna sum heimi? |
| Better late than… | Early, never, sorry | Hvør kom altíð ov seint? |
| Every cloud has a silver… | Lining, spoon, coin | Fortel mær um eina hepna løtu |
| Actions speak louder than… | Words, music, thunder | Fortel mær um onkran, ið segði hetta |
„Hettar ella hatta“ spurningar uttan skeivt svar
Hesir hóska á øllum stigum, eisini seinni, tí einki er at gera skeivt. Spyr, lurta, and deil eisini títt egna svar.
- Kaffi ella te?
- Strond ella fjøll?
- Hundar ella kettur?
- Summar ella vetur?
- Kaka ella tertukaka?
- Dansa ella hyggja?
- Sólaruppgangur ella sólsetur?
- Veranda ella bakgarður?
- Radio ella plátur?
- Pannukøkur ella egg?
- Rósur ella summardáar?
- Tokferð ella biltúr?
Fyri samtaluspuningar við myndum kanst tú royna okkara prentvinarligu Samtalukort.
Hvussu skipi eg fyri eini spurnarkappsetu á einum røktarheimi ella í bólki?
- Set fólk, so tey síggja og hoyra. Hoyritól í, brillur á, sjónvarpið sløkt.
- Innleið sum eina samrøðu. „Eg havi nakrar spurningar um gomlu dagarnar, and eg vænti, at tit vita meira enn eg.“
- Les hvørja spurning tvær ferðir og vís møguleikarnar stórar.
- Bjóða svørum vælkomnum úr øllum rúminum. Endurtak góð svør, so øll hoyra.
- Sig svarið fyri øll, og set síðani samtaluátakið til rúmið.
- Fylg orkunum. Um ein spurningur byrjar tíggju minuttir av søgum, so lat tað henda.
- Enda við einum sangi ella eini „hettar ella hatta“ rundu, so øll enda við okkurt lætt.
Fyri onnur bólkasnið, eisini myndubingo og felagssang, sí bólkavirksemi á røktarheimum.
Nær eigur tú at broyta ætlanina
Um onkur sær órógvligur út, gerst stillur ella sigur „Eg veit ikki“ meira enn eina ferð, so ger tað lættari: far niður á tveir møguleikar, svarað saman, ella skift til „hettar ella hatta“ spurningar. Um bólkurin heldur vil tosa um eina spurning allan eftirmiddagin, er tað ein eydna. Endamálið var ongantíð tey røttu svørini. Tað var tíð í góðum felagsskapi.
Vanligir spurningar
Er spurnarkapp eitt gott virksemi hjá fólki, ið liva við demens?
Tað kann tað vera, um tað verður gjørt við varsemi. Alzheimer’s Foundation of America nevnir spurnarkapp millum virksemi á fyrsta stiginum. Halt spurningarnar til kend evni, bjóða møguleikar, set ongantíð ein persón í kníp, og síggj svørini sum ein veg inn í samrøðu heldur enn eina roynd.
Hvørji evni rigga best í spurnarkappi fyri fólk við demens?
Ting, ið vórðu lærd fyri longu síðan, rigga ofta best: væl kendir sangir og sangarar frá ungdómsárunum hjá persóninum, kend orðatøk, halgidagar, matur, ítróttur og gerandislívið, so sum mjólkarútkoyring og telefonir við snúgvisara. Lat vera við nýggjar tíðindi og alt, ið krevur, at nakað verður mint til frá fyrr í setuni.
Hvussu skipi eg fyri spurnarkappi á einum røktarheimi uttan at gera nakran fegin?
Les hvørja spurning fyri øllum bólkinum, vís ella sig møguleikarnar, og bjóða øllum vælkomnum at svara. Pek ikki út á einstøk og halt ikki stig. Sig svarið við smíli, óansæð hvat varð gitað, og set ein uppfylgjandi spurning, so sum „Hvør her hevur nakrantíð verið á bilkino?“, fyri at gera tað til søgur.
Hvat kann eg gera í staðin fyri spurnarkapp á seinni stigum?
Skift til spurningar uttan skeivt svar, so sum „Kaffi ella te?“ ella „Strond ella fjøll?“, og til at enda kend orðatøk ella sangir saman. At hyggja at myndum og lýsa tær saman riggar eisini væl.
Keldur
Vit leinkja til teir stovnar og kanningar, sum henda síðan byggir á. Hvør varð kannaður, tá síðan varð dagførd.
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- What is Alzheimer's Disease? · Alzheimer's Association