Veiwekani kei na Bula ni Monalivaliva: Tiko Duadua

Eda dau vinakata na tiko vata kei ira tale eso, ka na ka oqo e sega ni veisau ena noda qase. Na vakadidike e vakaraitaka ni tiko duadua kei na tawasei mai vei ira tale eso ena gauna ni qase e semati kei na rerevaki levu cake ni mate ni guilecavi, vata kei na mate ni uto kei na lomabibi. Na vakadidike e se bera ni rawa ni tukuna vakamatata na levu ni isema oqo e vu mai na dua na ka se na kena revurevu. Na tabana oqo e vakamacalataka na ka e vakaraitaka na ivakadinadina, na sala rawarawa mo ni veitaratara tiko, kei na vuna e bibi kina na itaviqaravi dou caka vata vei ira era sa tiko vata kei na mate ni guilecavi.

E semati beka na tiko duadua kei na tawasei ki na mate ni guilecavi?

Io, e levu na vakadidike e semata, ia na kena sala e se bera ni matata taucoko. Na Komiti ni Lancet ena 2024 e volai kina na tawasei mai vei ira tale eso ena gauna ni qase me dua na 14 na ka ni rerevaki e rawa ni veisautaki. Na ivakamacala lekaleka ni UCL me baleta na ripote e tukuna ni rauta ni 5% na mate ni guilecavi e vuravura raraba.

Na ka e vakaraitaka na ivakadinadina:

• Lailai na veitaratara, levu cake na rerevaki. Na Komiti e vakamacalataka e rua na railesu ni vakadidike e semata na veitaratara wasoma lailai kei na rerevaki levu cake ni mate ni guilecavi. E dua e kunea e rauta ni 57% na rerevaki levu cake, ka dua tale e rauta ni 18%.
• Na tiko duadua tale ga. Na tiko duadua, na yalo ni nanuma ni o tawasei, e semati tale ga kei na rerevaki levu cake ni mate ni guilecavi ena vuqa na railesu ni vakadidike.
• Na rai ni Surgeon General. Ena Me 2023, na Surgeon General kei Amerika a tabaka e dua na ivakasala me baleta na tiko duadua kei na tawasei. E kaya kina ni tiko duadua kei na tawasei vakadede e rawa ni vakalevutaka na rerevaki ni mate ni guilecavi me rauta ni 50% vei ira na qase. E semata tale ga na veiwekani malumalumu kei na 29% na rerevaki levu cake ni mate ni uto kei na 32% na rerevaki levu cake ni stroke.
• Na levu ni kena yaco. E dua na ripote ni National Academies e kunea ni rauta ni 24% na kai Amerika yabaki 65 se sivia era tiko ena itikotiko era tawasei mai vei ira tale eso.

E dua na ka bibi me nanumi: na Komiti ni Lancet e kaya ni tamata e rawa ni vakalailaitaka na nodra itaviqaravi vakaveiwekani ena gauna taumada ni mate ni guilecavi, ni bera ni kilai. Oqo e kena ibalebale ni so na isema e rawa ni vu mai na mate ni guilecavi e vakavuna na vakayawa, sega ni vakayawa duadua e vakalevutaka na rerevaki. Vuqa sara na ivakadinadina oqo e lako mai na vakadidike ni raica.

Na cava na duidui ni tiko duadua kei na tawasei?

Na National Institute on Aging (NIA) e vakamacalataka vakaoqo. Na tawasei mai vei ira tale eso e kena ibalebale ni lailai na tamata mo ni veitaratara kei ira se lailai na tamata mo ni veimaliwai kei ira wasoma. Na tiko duadua e na yalo rarawa ni nanuma ni o tiko duadua se o tawasei. E dua e rawa ni tiko duadua ka marau, ka dua tale e rawa ni yalorarawa ni tiko duadua dina ga ni wavolita e levu na tamata.

Na NIA e volai kina na ka e vakalevutaka na rerevaki ni rua oqo:

• Na leqa ni rogoca se raica
• Na dredre ni toso, se sega na sala ni veilakoyaki
• Na tiko duadua, se e dua na yali levu me vaka na mate ni watimu se na vakacegu mai na cakacaka
• Na veisau ena nanuma se vakasama
• Na qaravi e dua o lomana e tauvimate
• Na leqa ni lavo se na dredre ni vosa

Na rogoca e ka bibi. Na NIA e kaya ni o ira era sega ni rogoca vinaka e rawa ni ra vakayawa baleta ni veivosaki e dau veivakararawataki se veivakamaduataki. Na noda idusidusi me baleta na rogoca kei na bula ni monalivaliva e kovuta na vakadikevi ni rogoca kei na iyaya ni rogoca e voli wale.

Na sala rawarawa mo ni veitaratara tiko

Na NIA e vakatura e vica na vakasama. Digitaka e dua se rua e veiganiti kei kemuni:

• Vakarautaka na veitaratara wasoma. Tuvanaka e dua na gauna ena veisiga se veimacawa mo ni qiri, vakauta na itukutuku, imeli, se vakauta e dua na kadi vei ira na lewe ni matavuvale, itokani se itikotiko.
• Vakayagataka na qiri ena vidio se na smart speakers. Kevaka e vou na tekinolaji, e levu na valenivolavola raraba kei na valenivakavuli ni itikotiko era vakarautaka na kalasi. Raica na noda idusidusi me baleta na qiri ena talevoni kei na vidio.
• Curuma e dua na ka. E dua na kalasi, ilawalawa ni lotu, ilawalawa ni taubale, se itavi ni voleka e solia vei iko na veitaratara kei na yalo ni inaki.
• Tekivuna tale e dua na ka ni marau makawa se vulica e dua na ka vou vata kei ira tale eso.
• Toso vata kei ira tale eso. Vakaukauayago vata kei e dua na itokani se ilawalawa. Na noda idusidusi me baleta na vakaukauayago e tu kina na digidigi malumu.
• Nanuma e dua na manumanu kevaka o rawa ni qarava.
• Vakayagataka na veiqaravi ni vanua. Na valenisorosoro ni qase, na Area Agencies on Aging, kei na Eldercare Locator (800-677-1116) era rawa ni dusimuki iko ki na parokaramu kei na veilakoyaki.

Na cava na vuna e bibi kina na itaviqaravi dou caka vata ena mate ni guilecavi?

Vua e dua e sa tiko vata kei na mate ni guilecavi, na veiwekani e baleta na marau, na vakacegu, kei na yalo ni okati kina, sega ni baleta na vakalailaitaka na rerevaki. Na Komiti ni Lancet e kaya ni itaviqaravi e vukei ira era tiko vata kei na mate ni guilecavi me ra maroroya na marau kei na inaki. Na Alzheimer’s Association e tukuna ni, me ikuri ni vakavinakataka na vinaka ni bula, na itaviqaravi e rawa ni vakalailaitaka na itovo me vaka na veilakoyaki vakawasoma se na lomaleqa. Na NIA e kuria ni o ira era tiko vata kei na Alzheimer’s e gadrevi me ra bula vakayavalati ka cakava na ka era marautaka.

Na vakasama e dau yaga vinaka:

1. Raica vata na iyaloyalo. Na Conversation Cards e solia na taro dola, sega ni veitarogi, me vaka “Tukuna vei au me baleta…” Raica na noda idusidusi me baleta na vakananumi.
2. Qito vata vakatautauvata. Na Picture Pairs e maroroya na iyaloyalo me ra laurai, ka sega na gauna se na sikoa, ka sega kina na veivakasaurarataki. Na noda idusidusi me baleta na qito vata e tu kina na ivakasala.
3. Vakayagataka na iyaloyalo ni matavuvale. Na Photo Pairs e vakavuna na iyaloyalo o ni digitaka me qito ni veiganiti, ka na iyaloyalo e tiko ga ena nomuni misini.
4. Kauti ira vata na tamata. Na Picture Bingo e yaga ena soqoni ni matavuvale kei na ilawalawa ena vale ni qaravi.
5. Wasea na sere, na itavi ni vale, se na teitei. Raica na itaviqaravi ni sere, na itavi ni vale, kei na noda lisi taucoko ni vakasama ni itaviqaravi.
6. Vakawarawarautaka na sikovi. Na noda idusidusi me baleta na sikovi e kovuta na sikovi lekaleka, vakacegu e vinaka vei ira kece.

Maroroya me lailai ka vakacegu. E dua na rumu vakanomodi vata kei e dua se rua na tamata e dau vinaka cake mai na ilawalawa levu. Kevaka e oca se yali na nona taleitaka na tamata o ni qarava, e vinaka ga me cegu. Na tiko vata ka gunu ti e dua tale ga na ka vinaka.

Vua e dua e tiko duadua ka tiko vata kei na mate ni guilecavi, na NIA e vakatura me kunei e dua na tamata nuitaki e rawa ni sikovi se qiri ena vidio wasoma ka veiqaravi me tamata ni veitaratara ena gauna ni leqa. E cavuta tale ga e dua na memory cafe ena vanua o tiko kina, e dua na vanua ni veimaliwai vakacegu vei ira era leqa ena vakananumi kei na nodra matavuvale.

O ira era qaravi ira tale eso era dau yalorarawa tale ga ni tiko duadua

Na NIA e volai kina na qaravi e dua o lomana me dua na ka e vakalevutaka na rerevaki ni tawasei. Maroroya eso na gauna me baleta na nomu veitokani, na ilawalawa ni veitokoni, kei na vakacegu. Na noda idusidusi me baleta na nodra maroroi ira era qaravi ira tale eso e tu kina na vakasama rawarawa.

Veivosaki kei e dua na vuniwai

Kevaka o iko se na tamata o ni qarava e dau nanuma ni tiko duadua se tawasei vakawasoma, tukuna vei e dua na vuniwai. Na NIA e vakayaloqaqataki ira na tamata me ra wasea na veisau levu ni bula, me vaka na mate ena matavuvale, me kila vinaka na vuniwai na ituvaki taucoko. Na yalo e bibibi ena vica na macawa e rawa ni lomabibi, ka e rawa ni qaravi. Kevaka e dua na qase e sa tekivu vakayawa mai vei ira na itokani se itaviqaravi e dau marautaka, na veisau oqo e vinaka me cavuti vei e dua na vuniwai tale ga. Wilika na ivakatakilakila taumada kei na gauna mo raici vuniwai kina.

Na tabana oqo e itukutuku raraba, sega ni ivakasala vakavuniwai. Raica na noda ivakadeitaki vakavuniwai.