ސަންޑައުނިންގ: ހަވީރު ފަހުގެ ހަމަޖެހުން ހަރަކާތްތައް

ގިނަ އާއިލާތަކަށް އެއް ގޮތެއް ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ: ހެނދުނު ފަހަރަކަށް ހަމަޖެހިގެން ދިޔައިރު، ހަވީރު ކުރިއަށް ދާއިރު ޑިމެންޝިއާ އާއެކު ދިރިއުޅޭ މީހާއަށް ބޭއަރާމުކަން، ދުލުން، ހަމަނުޖެހުން ނުވަތަ ކަންބޮޑުވުން އިހުސާސް ވެދާނެ. އެ މީހާ ދަތިތަނުގައި ހަރަކާތް ކުރަމުން ދެއްވާނެ، ގޭގައި ހުރި ނަމަވެސް ”ގެއަށް ދާނަން“ އެދިގެން ހުންނަން ފެށިދާނެ، ނުވަތަ އަވަހަށް ދުލުން އިހުސާސް ކުރެދާނެ. މިކަން ގިނަ ފަހަރަށް ކިޔަނީ ސަންޑައުނިންގ ގެ ނަމުންނެވެ.

މިކަމަށް އެއް ހައްލެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް ދުވަހުގެ ދުވަސްވީ އާދަތް، ކޮޓަރީގެ މާހައުލާއި ހިންގާ ހަރަކާތްތަކަށް ބަދަލު ގެނައުމުން ހަވީރު ފަހު ހަމަޖެހިގެން ދިޔުމަށް އެހީތެރިވެދާނެ. މި ޞަފްޙާއިން National Institute on Aging އަދި Alzheimer’s Association ގެ މަޢުލޫމާތުން ނަގާފައިވާ އަމަލީ، ބޭސް ނުނަގާ ވިސްނުންތައް އެއްކުރަމެވެ. މިއީ ސިއްހީ ލަފާއެއް ނޫނެވެ. އަލާމާތްތައް އާ ކަމެއް ނަމަ، އަވަހަށް ފެށުނު ކަމެއް ނަމަ ނުވަތަ ބޮޑުވަމުން ދާ ކަމެއް ނަމަ، އެ މީހާގެ ޑޮކްޓަރާ ވާހަކަ ދައްކާށެވެ.

ސަންޑައުނިންގ އަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟

ސަންޑައުނިންގ އަކީ އަލިކަން މަދުވަމުން ދާއިރު، ހަވީރު ފަހުގައި ނުވަތަ ރޭގަނޑު ފެށޭ ވަގުތު ފެށޭ ނުވަތަ ބޮޑުވެދާ ބޭއަރާމުކަން، ހިނގާ ނުރައްކާ، ކަންބޮޑުވުން ނުވަތަ ހަމަނުޖެހުން. National Institute on Aging (NIA) ބުނަނީ މާ ބޮޑަށް ދަތިވުމުން ހަވީރު ފަހުގެ ބޭއަރާމުކަން އިތުރުވެދާނެ ކަމަށެވެ.

ހަވީރު ފަހުގެ ބޭއަރާމުކަން ބޮޑުކުރެވޭ ކަންތައްތަކަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟

އެކި ކަންތައްތައް އެއްފަހަރާ އެކުވެގެން މިކަމަށް އަސަރު ކުރެދާނެ. Alzheimer’s Association ދައްކާ ބައެއް ސަބަބުތަކަކީ:

• ފުރިހަމަ ދުވަހެއްގެ ފަހުން ވާ ދަތިކަން;
• އާ ނުވަތަ ހަމަނުޖެހޭ މާހައުލެއް;
• ހަށީގައިވާ ”ބޮޑީ ގަޑި“ ވަގުތާ ނުގުޅުން، އެހެންކަމުން ދުވަހު ނިދިއައި ރޭގަނޑު ހޭލުން ބޮޑުވުން;
• މަދު އަލިކަމާއި ހިޔަނި، އެއީ ހަމަނުޖެހޭ ކަމެއް ކަމަށް ވެދާނެ;
• އެކައިރީގައި ހުރި މީހުންގެ ޓެންޝަން ނުވަތަ ދުލުން އިހުސާސް ކުރުން;
• މަދު ނިދުމެއް ފުދިގެން ހުރުން، މިއީ އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނަށް އާންމުކޮށް ދިމާވާ ކަމެކެވެ.

NIA އިތުރަށް ދައްކަނީ ހިނގާ ނުރައްކާއަށް އާންމުކޮށް އަސަރު ކުރެވޭ ސަބަބުތައް، މިސާލަކަށް ވޭން، ޑިޕްރެޝަން ނުވަތަ ޓެންޝަން، މަދު އަރާމު، ކޮންސްޓިޕޭޝަން، މާ ގިނަ އަޑު ނުވަތަ މާ ގިނަ މީހުން، އަދި ބައެއް ބޭސްތައް ނުވަތަ ބޭހުގެ އަސަރު އެއްގޮތަކަށް ނުގުޅުން.

ރޭގަނޑު ހަމަޖެހުމަށް ދުވަހު ކިހިނެއް ހަމަޖައްސާނީހެއްޔެވެ؟

މަސައްކަތް ބޭނުންވާ ކަންތައް ކުރީ ބައެއްަށް ބަދަލުކޮށް، ހަވީރު ފަހު ހަމަޖެހި އަދި ކޮންމެ ދުވަހަކު އެއްގޮތަކަށް ހިންގާށެވެ. NIA އާއި Alzheimer’s Association ދެމީހުން ވެސް ހަމަހަމަ ދުވަސްވީ އާދަތެއް ބަހައްޓަން ލަފާ ދެއެވެ. ތިބާގެ ޙާލަތަށް އެކަށައަޅާލެވޭ މިސާލު ދުވަހެއް:

މަސްދަރުތަކުން ދެވޭ ބައެއް ވަކި ނުކުތާތައް:

• އަލިކަން. NIA ލަފާ ދެނީ ކޮންމެ ދުވަހަކު ބޭރުގައި ނުވަތަ ދޮރުކައިރީގައި އަލިކަން ލިބޭ ވަގުތެއް ހަމަޖައްސަން.
• ކޮންމެ ދުވަހަކު ހަރަކާތް، ނަމަވެސް މާ ގިނަ ނޫން. NIA ބުނަނީ ކޮންމެ ދުވަހަކު ހަރަކާތްތެރިވާން މަސައްކަތް ކުރާ، ނަމަވެސް މާ ގިނަ ހަރަކާތްތައް އެއް ދުވަހަކު ނުހަމަޖައްސާ.
• ދުވަހުގެ ފަހުބައިގެ ބުއިން. ދުވަހުގެ ފަހުބައިގައި އަލްކޮހޮލާއި ކެފޭން ހުންނަ ބުއިން، މިސާލަކަށް ކޮފީ ނުވަތަ ކޯލާ ދުރުކޮށްލާށެވެ (NIA). Alzheimer’s Association ނިކޮޓިން ވެސް ހިމަނައެވެ.
• އަވަސް ނިދުން. ދުވަހުގެ ފަހުބައިގައި ދިގު އަވަސް ނިދުމާއި އަވަހަށް ހުރެގެން ނިދިދިޔުން މަދުކުރާށެވެ (NIA). ރޭގަނޑު ނިދުމުގައި މައްސަލަ އޮތްނަމަ ދުވަހު އަވަސް ނިދުން މަދުކުރަން Alzheimer’s Association ލަފާ ދެއެވެ.

ހަމަހަމަ ދުވަހެއް ހެދުމާ ބެހޭ އިތުރު ވިސްނުންތަކަށް ދުވަސްވީ އާދަތުގެ ހަރަކާތްތައް ބައްލަވާށެވެ.

ހަވީރު ފަހުގައި ގެ ހަމަޖެހި ގޮތަކަށް ހެދޭނީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟

އަޑު މަދުކޮށް، އަލިކަން އިތުރުކޮށް، އާދަކުރާ ތަކެތި ކައިރީގައި ބަހައްޓާށެވެ.

• ރަނގަޅު، ހަމަހަމަ އަލިކަން. Alzheimer’s Association ލަފާ ދެނީ ރޭގަނޑު ގެ ރަނގަޅަށް އަލިކޮށް ބަހައްޓަން. ހިޔަނި ފެންނަން ފެށުމުގެ ކުރިން އަލި އަލިކޮށްލާށެވެ.
• މަދު އަޑު. މި ވަގުތު ޓީވީއާއި ރޭޑިއޯ ނިއްވާލާ ނުވަތަ އަޑު ދަށްކޮށްލާ، އަދި ޒިޔާރަތްތެރިން ނުވަތަ ގޭގެ ބިޒީ ކަންތައް މަދުކުރާށެވެ. Alzheimer’s Association ލަފާ ދެނީ ރޭގަނޑު ޓީވީ، ގޭގެ ކަންތައް އަދި ބޮޑު އަޑުގެ މިއުޒިކް ފަދަ ހަރަކާތްތައް މަދުކުރަން.
• އާދަކުރާ ހިތްހަމަޖެހޭ ތަކެތި. NIA ލަފާ ދެނީ ހަމަޖެހޭ މިއުޒިކް އަޑުކޮށް، ކަމަށް ބޭނުންވާ ތަކެތާއި ފޮޓޯތައް ގޭގައި ބަހައްޓަން.
• އަރާމުކަން ބެލުން. Alzheimer’s Association ލަފާ ދެނީ ވޭން، ބަނޑުހައިރާން، ތިހައިރާން، ކޮންސްޓިޕޭޝަން، ފުރިހަމަ ކުޑަ، ދަތިކަން، އިންފެކްޝަން އަދި ހަން ކަންކަން ބަލަން، އަދި ކޮޓަރީގެ ހޫނުކަން އަރާމު މިންވަރަކަށް ބަހައްޓަން.
• ތިބާގެ ހިތްވަރު. މީހުން ޓެންޝަން އިހުސާސް ކުރެދާނެ. ތިބާގެ ހިތާމަ މި ޙާލަތަށް އަސަރު ކުރަން ފެށިފައިވާނަމަ ދަތި މަދުކޮށް ހަމަޖެހުމަށް މަސައްކަތް ކުރަން NIA ލަފާ ދެއެވެ.

ހަވީރު ފަހުގައި ކޮން ހަމަޖެހުން ހަރަކާތްތަކެއް ހިނގާނީހެއްޔެވެ؟

އާދަކުރާ، އަވަސް އަވަހަށް ހިނގާލެވޭ، އަދި އަވަހަށް ހުއްޓާލެވޭ ހަރަކާތްތައް ހޮވާށެވެ. Alzheimer’s Association ލަފާ ދެނީ ހަމަޖެހޭ މިއުޒިކް، ފޮޓޯ ނުވަތަ ކަމަށް ބޭނުންވާ ފިލްމެއް ފަދަ ހަމަޖެހޭ ހަރަކާތްތައް، އަދި ބޭއަރާމުކަން މަދުކުރުމަށް އެކުގައި ހިނގައިދިނުން. NIA ލަފާ ދެނީ ކެއުމެއް ނުވަތަ ބުއިމެއް، ކަމަށް ބޭނުންވާ ޓީވީ ޕްރޮގްރާމެއް، މިއުޒިކް، ހިނގައިދިނުން، ކިޔުން، ނުވަތަ އަނދުން ފޯލްޑު ކުރުން ފަދަ ސާދާ ގޭގެ ކަމެއް.

ޓްރައި ކުރެވޭ ވިސްނުންތައް:

1. އެކުގައި އަނދުން ފޯލްޑު ކުރުން. NIA މިފަދަ ސާދާ ގޭގެ ކަންތައް ލަފާ ދެއެވެ. ޓައުލް އަތުން ބަލަން ފަސޭހަ، އަދި މި ކަމަށް ސާފު ނިމުމެއް އެބަހުރި.
2. ކަމަށް ބޭނުންވާ މިއުޒިކް ޖައްސާށެވެ. ކުޑައިރު އަޑުއެހީ އާދަކުރާ ލަވަތައް، މަދު އަޑުން. އެކުގައި ހުންނާހެން މިއުޒިކް އަޑުކުރުން ވެސް ފުދެއެވެ. އިތުރު ވިސްނުންތަކަށް މިއުޒިކް ހަރަކާތްތައް ބައްލަވާށެވެ.
3. ފޮޓޯ ބަލާށެވެ. ފޮޓޯ އެލްބަމެއް، ނުވަތަ Photo Pairs ގައި ތަސްވީރުތައް ފެންނަ ގޮތަށް ބަހައްޓާ އާއިލާގެ ފޮޓޯ ބަލާލުމުން ހަމަޖެހި ވާހަކައެއް ފެށިދާނެ.
4. ކުރު ހިނގައިދިނުމެއް ހިންގާށެވެ. ގޭގެ ބޭރު ސަރަޙައްދު، މަގުމަތި ނުވަތަ ކޮރިޑޯއެއްގައި، އަނދިރިވުމުގެ ކުރިން.
5. އެކުގައި ކެއުމާއި ބުއިމެއް ނަގާށެވެ. ކެފޭން ނެތް، ހޫނު، ސާދާ އެއްޗެއް، އެކުގައި މޭޒުމަތީގައި.
6. ފަސޭހަ ގުޅުވުމެއް. Picture Pairs ގައި ހަތަރު ޓައިލާއި ތަސްވީރުތައް ފެންނަ ގޮތަށް ބަހައްޓައިގެން ފެށުމަށާއި ހުއްޓުމަށް ފަސޭހަ.
7. ކުލަ ޖައްސުން. Coloring ސްކްރީނުން ނުވަތަ ޕްރިންޓް ކުރެވިފައިވާ ޞަފްޙާއެއްގައި، ނިންމަން ޖެހޭ ކަމަކަށް ނުބަލައި.
8. ބަލައި ވާހަކަ ދެއްކުން. Conversation Cards ގައި ތަސްވީރެއްާއި ހުޅުވާލެވޭ ސުވާލެއް އެބަހުރި. ހަމައެކަނި ބަލާލުން ވެސް ފުދެއެވެ.
9. ނޭވާލުމުގެ އިރުވަގުތެއް. Calm Breathing އަކީ ތިބާ އަމިއްލައަށް ފެށްޓެވޭ އަދި ހުއްޓޭ ހަމަޖެހި، ދަތިވެރި އިރުވަގުތެކެވެ.
10. އަތުން ކުރެވޭ ކަންތައް. ބަޓަން ނުވަތަ މޭޒު ތަރުތީބު ކުރުން، ތަންފީ ބްލެންކެޓެއް ހަމަޖެއްސައިދިނުން، ނުވަތަ އާދަކުރާ އެއްޗެއް އަތުގައި ބަހައްޓާލުން. ސެންސަރީ ހަރަކާތްތައް ބައްލަވާށެވެ.

ދުވަހުގެ ފަހުބައިގައި އާ ކުޅޭ ތަކެތި، ބިޒީ ބޭރު ދަތުރުތައް، ނުވަތަ ހަނދާން ނަގަން ނުވަތަ ސަމާލުކަން ބޭނުންވާ ކަންތައް ހުއްޓާށެވެ. އެ ކަންތައް ހެނދުނަށް ބަހައްޓާށެވެ.

ބޭއަރާމުކަން ފެށުމުން ކުރަންޖެހޭނީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟

ހަމަޖެހިހުރެ، ހިތްހަމަޖައްސައި، ނުރައްކާތެރި ގޮތަކަށް އެހެން ކަމަކަށް ބަދަލުކުރާށެވެ. NIA ލަފާ ދެނީ ހަމަޖެހި އަޑުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށް، އެ މީހާގެ ހިތާމަ އަޑު އަހައިގެން ހިނގުމަށް، އަރުހުން ހުއްޓުމަށް، ރައްކާތެރި ތަނެއްގައި ތިބިކަން ޔަގީން ކުރުމަށް، އަދި އެހީތެރިވާނަމަ ނުރައްކާތެރި ގޮތަކަށް އަތުން ބައްދާލުމަށް. ދެން ކެއުމެއް، ބުއިމެއް، މިއުޒިކް ނުވަތަ ހިނގައިދިނުމަކުން ސަމާލުކަން އެހެން ކަމަކަށް ބަދަލުކުރަން މަސައްކަތް ކުރާށެވެ.

Alzheimer’s Association ލަފާ ދެނީ ”ތިޔަ ރައްކާތެރި ތަނެއްގައި“ އަދި ”ތިޔަ ދުލުން އިހުސާސް ކުރަނީ ކަމަށް އަހަރެން ހިތާމަ ކުރަން“ ފަދަ ބަސްތައް ބޭނުން ކުރަން، އަދި އަލި އިތުރުކޮށް، ހަރަކާތް ދަތި މަދުކޮށް، ހަރަކާތްތައް މަދުކުރަން. އެ މީހާ ކައިރި ޖަހާފައި ނުހުރާ، ގިނަ މީހުން ވަށައިގެން ނުދާ، އަތުން ހިފައި ނުބަހައްޓާ، ނުވަތަ އަރުހުން ނުކުރާށެވެ.

އެ މީހާ ހިނގާ ނުރައްކާތެރި ކަމަށް ބަދަލުވެއްޖެ ނަމަ، NIA ލަފާ ދެނީ އެ ހަރަކާތް ހުއްޓެން ދާންދެން ރައްކާތެރި ދުރެއްގައި ހުރުމަށެވެ. އިމަޖެންސީ ޙާލަތެއްގައި އިމަޖެންސީ ނަންބަރު 102 އަށް ގުޅާ، އަދި އެ މީހާއަށް ޑިމެންޝިއާ ހުރިކަން އަންގާށެވެ.

ގުޅުން ބަހައްޓައިގެން ވާހަކަ ދެއްކުން އަދި އެ މީހާ ”ނޫން“ ބުނުމުން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައް ގެ ލިޔުންތަކުގައި ހަމަޖެއްސޭ ބަސްތަކާ ބެހޭ އިތުރު މަޢުލޫމާތު ހުރެއެވެ.

ކަންކަން ހިނގައިދޭ ސަބަބުތައް ދެނެގަންނަނީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟

ހަފްތާއެއް ނުވަތަ ދެހަފްތާ ކުރު ލިޔުމެއް ބަހައްޓާށެވެ. Alzheimer’s Association ލަފާ ދެނީ ސަންޑައުނިންގ ފެށުމުގެ ކުރިން ހިނގާ ކަންތައް ލިޔެހެއްޓުމަށް، އެއީ ސަބަބުތައް ދެނެގަތުމަށް. ބޭއަރާމުކަން ފެށުނު ވަގުތު، އޭގެ ކުރިން ގަޑިއިރެއް ހިނގި ކަންތައް، އަވަސް ނިދުން، ކެއުމާއި ބުއިން، ޒިޔާރަތްތެރިން، އަޑު އަދި އަލިކަން ލިޔާށެވެ. އެ ލިޔުން ޑޮކްޓަރަށް ގެންދާށެވެ. NIA ބުނަނީ ހަރަކާތުގެ ބަދަލުތައް ލިޔެހެއްޓުމުން ބަލަމުން ދާ މީހުންނަށާއި ސިއްހީ ޚިދުމަތް ދޭ ފަރާތްތަކަށް އެއް ޕެޓަރނެއް ދެނެގަތުމަށް އެހީތެރިވެދާނެ ކަމަށެވެ.

ސަންޑައުނިންގަށް ޑޮކްޓަރަށް ގުޅަންޖެހޭނީ ކޮން އިރަކުހެއްޔެވެ؟

ބޭއަރާމުކަން އާ ކަމެއް ނަމަ، އަވަހަށް ބޮޑުވި ކަމެއް ނަމަ، ނުވަތަ އެހެން ބަދަލުތަކާ އެކު ފެންނަ ކަމެއް ނަމަ އެ މީހާގެ ޑޮކްޓަރާ ގުޅާށެވެ. NIA ބުނަނީ ހަރަކާތުގައި އަވަހަށް ނުވަތަ އަވަސް އަވަހަށް ބަދަލުވާ ކަންތައް، ހާއްސަކޮށް އިންފެކްޝަނެއްގެ ފަހުން ނުވަތަ ދެންނަސަވާ ބޭސް ބަދަލުކުރުމަށް ފަހު ފެންނަ ކަންތައް، އަވަހަށް ޑޮކްޓަރަށް އަންގަން ޖެހޭ ކަމަށެވެ.

ރޭގަނޑު އުނދަގޫކުރެވޭ ކަންތައް ބެލުމަށް ޑޮކްޓަރަށް އެދުން ހުށަހަޅާށެވެ. Alzheimer’s Association ހިމަނަނީ ޔޫރިނަރީ ޓްރެކްޓް އިންފެކްޝަން، ކުޑަ ހިފެހެއްޓުމުގެ މައްސަލަ، ރެސްޓްލެސް ލެގްސް އަދި ސްލީޕް އެޕްނީއާ ފަދަ ހަށީގައިވާ މައްސަލަތައް، އަދި ކޮންމެ ބޭހަކަށް ދުވަހުގެ ކޮން ވަގުތު އެންމެ ރަނގަޅުތޯ އަހާލުމަށް ލަފާ ދެއެވެ. NIA ހިމަނަނީ ވޭން، ކޮންސްޓިޕޭޝަން އަދި ބޭހުގެ އަސަރު ނުވަތަ ބޭހު އެއްގޮތަކަށް ނުގުޅުން ވެސް ހިނގާ ނުރައްކާއަށް ސަބަބުވެދާނެ ކަންތަކެއް ގޮތުގައެވެ.

Alzheimer’s Association ބުނަނީ އަލްޒައިމަރސްއާ ގުޅޭ ނިދުމުގެ މައްސަލަތަކަށް ގިނަ ފަހަރަށް ކުރިއަށް ދޭނީ ބޭސް ނެތް ގޮތްތަކަށް ކަމަށާއި، ހަވީރު ފަހުގެ ބޭއަރާމުކަމަށް ބޭސް ބަލަންވާނީ އެ ގޮތްތަކުން ފައިދާ ނުލިބުނު ނަމަ، ނުރައްކާތަކާއި ފައިދާތައް ވަޒަން ކުރުމަށް ފަހު ކަމަށެވެ. އެ ނިންމުން އޮންނަންވާނީ ޑޮކްޓަރުގެ އަތުގައެވެ. ސިއްހީ ލަފާ ނެތި އެއްވެސް ބޭހެއް، ނިދުމުގެ އެހީތެރި އެއްޗެއް ނުވަތަ ސަޕްލިމަންޓެއް ފެށުމާއި، ހުއްޓުމާއި، ބަދަލުކުރުން ހުއްޓާށެވެ.

ރޭގަނޑު އަމިއްލަ ނަފްސަށް ކުރިއަށް ދާނީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟

ބަލަމުން ދާ މީހަކަށް ދުވަހުގެ އެންމެ އުނދަގޫ ވަގުތަކީ ހަވީރު ފަހު ކަމަށް ވެދާނެ. މިއީ ފުރުސަތު އޮތް ކަމެއް ނަމަ، ހަފްތާއަށް ދެތިން ދުވަސް ހަވީރު ފަހު، ގަޑިއިރަކަށް ވެސް، އާއިލާގެ މީހަކު، ރަހުމަތްތެރިއަކު ނުވަތަ އެހީތެރިއަކަށް ބެލުމުގެ ކަން ހަވާލުކުރުމަށް އެދުން ހުށަހަޅާށެވެ. ބަލަމުން ދާ މީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސު ބަލަހައްޓައިގަތުން ގެ ލިޔުމުގައި އަރާމު ލިބޭ ގޮތްތަކާއި ހިލޭ ނުލައި 24/7 Alzheimer’s Association ހެލްޕްލައިން ހިމެނެއެވެ.