Hội chứng hoàng hôn: hoạt động êm dịu lúc chiều muộn cho người sa sút trí tuệ

Nhiều gia đình nhận thấy cùng một quy luật: buổi sáng khá ổn định, nhưng khi buổi chiều trôi qua, người sống chung với sa sút trí tuệ trở nên bồn chồn, lo lắng, lú lẫn hoặc cáu gắt. Họ có thể đi đi lại lại, đòi “về nhà” dù đang ở nhà, hoặc dễ buồn bực. Hiện tượng này thường được gọi là hội chứng hoàng hôn (sundowning).

Không có một cách giải quyết duy nhất, nhưng thay đổi nhịp điệu trong ngày, căn phòng và loại hoạt động bạn đưa ra có thể làm những buổi chiều êm hơn. Trang này tập hợp các ý tưởng thiết thực, không mang tính y khoa, từ National Institute on Aging và Alzheimer’s Association. Đây không phải lời khuyên y tế. Nếu các triệu chứng là mới, đột ngột hoặc đang nặng lên, hãy nói chuyện với bác sĩ của người thân.

Hội chứng hoàng hôn là gì?

Hội chứng hoàng hôn là sự bồn chồn, kích động, cáu gắt hoặc lú lẫn bắt đầu hoặc nặng thêm khi ánh sáng ban ngày nhạt dần, vào cuối chiều hoặc đầu buổi tối. National Institute on Aging (NIA) lưu ý rằng quá mệt có thể làm sự bồn chồn cuối ngày tăng lên.

Điều gì có thể làm sự bồn chồn cuối ngày nặng thêm?

Nhiều yếu tố có thể góp phần, thường là cùng lúc. Alzheimer’s Association liệt kê các yếu tố như:

• kiệt sức sau một ngày dài;
• môi trường mới hoặc khiến người thân bối rối;
• “đồng hồ sinh học” bị lệch nhịp, khiến người thân buồn ngủ ban ngày và tỉnh táo ban đêm;
• ánh sáng yếu và bóng tối, có thể gây bối rối;
• cảm nhận được sự căng thẳng hoặc bực bội từ những người xung quanh;
• cần ít giấc ngủ hơn, điều thường gặp ở người lớn tuổi.

NIA bổ sung các nguyên nhân gây kích động nói chung, gồm đau, trầm cảm hoặc căng thẳng, nghỉ ngơi quá ít, táo bón, quá ồn hoặc quá đông người, và một số loại thuốc hoặc tương tác thuốc.

Làm sao lên kế hoạch cho ngày để buổi tối êm hơn?

Hãy dời những việc đòi hỏi nhiều sức lên sớm hơn và giữ cho cuối chiều nhẹ nhàng, dễ đoán. Cả NIA và Alzheimer’s Association đều khuyên có một nếp sinh hoạt đều đặn. Một ngày mẫu, để bạn điều chỉnh theo hoàn cảnh của mình:

Một vài điểm cụ thể từ các nguồn:

• Ánh sáng ban ngày. NIA gợi ý sắp xếp thời gian ở ngoài trời hoặc cạnh cửa sổ để có nắng mỗi ngày.
• Vận động hằng ngày, nhưng đừng quá nhiều. NIA cho biết hãy hướng tới việc vận động thể chất mỗi ngày mà không lên kế hoạch quá nhiều hoạt động.
• Đồ uống cuối ngày. Tránh rượu bia và đồ uống có caffeine, như cà phê hoặc cola, vào cuối ngày (NIA). Alzheimer’s Association còn nhắc đến nicotine.
• Ngủ trưa. Hạn chế ngủ dài và ngủ gà gật vào cuối ngày (NIA). Alzheimer’s Association gợi ý hạn chế ngủ ban ngày nếu giấc ngủ ban đêm có vấn đề.

Để biết thêm về cách xây dựng một ngày đều đặn, xem hoạt động theo nếp sinh hoạt hằng ngày.

Làm sao để căn nhà êm dịu hơn vào cuối chiều?

Giảm tiếng ồn, thêm ánh sáng và để những thứ quen thuộc ở gần.

• Ánh sáng đủ sáng và đều. Alzheimer’s Association khuyên giữ nhà đủ sáng vào buổi tối. Hãy bật đèn trước khi bóng tối xuất hiện.
• Ít ồn hơn. Tắt hoặc vặn nhỏ TV và radio, và hạn chế khách đến hoặc việc nhà ồn ào vào lúc này. Alzheimer’s Association gợi ý giảm các kích thích buổi tối như TV, việc nhà và nhạc to.
• Những thứ quen thuộc gây dễ chịu. NIA gợi ý nhạc êm dịu và để những đồ vật, hình ảnh được yêu thích quanh nhà.
• Kiểm tra sự thoải mái. Alzheimer’s Association khuyên kiểm tra xem người thân có đau, đói, khát, táo bón, đầy bàng quang, mệt, nhiễm trùng hay kích ứng da không, và giữ nhiệt độ phòng dễ chịu.
• Tâm trạng của chính bạn. Người thân cảm nhận được sự căng thẳng. NIA gợi ý hãy chậm lại và cố thư giãn nếu những lo lắng của bạn có thể đang làm tăng thêm căng thẳng.

Có thể làm những hoạt động êm dịu nào vào cuối chiều?

Hãy chọn những hoạt động quen thuộc, không vội vàng và dễ dừng lại. Alzheimer’s Association gợi ý các hoạt động làm dịu như nhạc nhẹ nhàng, xem ảnh hoặc một bộ phim yêu thích, và cùng đi dạo để làm dịu sự bồn chồn. NIA gợi ý ăn nhẹ hoặc uống chút gì, một chương trình TV yêu thích, âm nhạc, đi dạo, đọc sách, hoặc một việc nhà đơn giản như gấp quần áo.

Những ý để thử:

1. Cùng gấp quần áo. NIA gợi ý kiểu việc nhà đơn giản này. Khăn tắm dễ cầm, và công việc có điểm kết thúc rõ ràng.
2. Mở nhạc yêu thích. Những bài hát quen từ thời trẻ, âm lượng nhỏ. Ngân nga theo cũng được. Thêm ý tưởng ở phần hoạt động âm nhạc.
3. Xem ảnh. Một cuốn album ảnh, hoặc vài tấm ảnh gia đình trong Ghép đôi ảnh với hình luôn hiện rõ, có thể dẫn đến một cuộc trò chuyện nhẹ nhàng.
4. Đi dạo ngắn. Quanh vườn, quanh xóm hoặc dọc hành lang, trước khi trời tối.
5. Cùng ăn nhẹ và uống chút gì. Một thứ đơn giản, ấm, không caffeine, cùng ngồi ở bàn.
6. Ghép đôi nhẹ nhàng. Ghép đôi hình với bốn ô và hình hiện rõ dễ bắt đầu và dễ dừng.
7. Tô màu. Tranh tô màu trên màn hình hoặc trên trang in ra, không cần mục tiêu tô xong.
8. Ngắm và trò chuyện. Thẻ trò chuyện đưa ra một hình ảnh và một gợi ý mở. Chỉ cần ngắm cũng đủ.
9. Một khoảnh khắc hít thở. Hít thở thư thái là một lúc dừng lại chậm rãi, yên lặng mà bạn tự bắt đầu và tự dừng.
10. Việc làm bằng tay. Phân loại cúc áo hoặc tất, vuốt phẳng một chiếc chăn mềm, hoặc cầm một đồ vật quen thuộc. Xem hoạt động giác quan.

Hãy tránh các trò chơi mới, những chuyến đi nhộn nhịp và mọi thứ đòi hỏi nhiều trí nhớ hay sự tập trung vào cuối ngày. Hãy để dành những thứ đó cho buổi sáng.

Tôi nên làm gì khi sự bồn chồn bắt đầu?

Hãy giữ bình tĩnh, trấn an và nhẹ nhàng chuyển hướng. NIA gợi ý nói chuyện bình tĩnh, lắng nghe những lo lắng của người thân, tránh tranh cãi, trấn an rằng họ an toàn, và dùng cái chạm nhẹ nhàng nếu có ích. Sau đó hãy thử làm họ phân tâm: ăn nhẹ, uống chút gì, nghe nhạc hoặc đi dạo.

Alzheimer’s Association gợi ý những câu như “Ở đây mình an toàn” và “Con xin lỗi vì mẹ đang buồn”, và khuyên bật thêm đèn, làm mọi thứ chậm lại và hạn chế kích thích. Đừng dồn ép, vây quanh hay giữ chặt người thân, và đừng tranh cãi với họ.

Nếu người thân trở nên hung hăng, NIA khuyên hãy giữ khoảng cách an toàn cho đến khi hành vi đó dừng lại. Trong trường hợp khẩn cấp, hãy gọi số khẩn cấp địa phương (115 ở Việt Nam, 911 ở Mỹ) và nói rõ rằng người đó bị sa sút trí tuệ.

Các hướng dẫn của chúng tôi về giao tiếp và nên làm gì khi người thân nói không có thêm những lời nói giúp làm dịu.

Làm sao tìm ra những yếu tố khơi mào?

Hãy ghi nhật ký ngắn trong một hai tuần. Alzheimer’s Association khuyên theo dõi những gì xảy ra trước các cơn hội chứng hoàng hôn để nhận ra yếu tố khơi mào. Ghi lại giờ bắt đầu bồn chồn, điều đã xảy ra trong giờ trước đó, giấc ngủ trưa, bữa ăn và đồ uống, khách đến, tiếng ồn và ánh sáng. Hãy mang nhật ký đến cho bác sĩ. NIA lưu ý rằng theo dõi những thay đổi trong hành vi có thể giúp người chăm sóc và nhân viên y tế nhận ra một quy luật.

Khi nào nên gọi bác sĩ về hội chứng hoàng hôn?

Hãy liên hệ bác sĩ của người thân nếu sự bồn chồn là mới, đột ngột nặng lên, hoặc đi kèm những thay đổi khác. NIA cho biết những thay đổi hành vi đột ngột hoặc dao động nhanh, nhất là sau một đợt nhiễm trùng hoặc khi vừa đổi thuốc, cần được báo cho bác sĩ ngay.

Hãy nhờ bác sĩ kiểm tra những điều có thể làm buổi tối khó khăn hơn. Alzheimer’s Association nhắc đến các vấn đề thể chất như nhiễm trùng đường tiết niệu, tiểu không tự chủ, hội chứng chân không yên và ngưng thở khi ngủ, và gợi ý hỏi xem mỗi loại thuốc nên uống vào thời điểm nào trong ngày là tốt nhất. NIA liệt kê đau, táo bón và tác dụng phụ hoặc tương tác của thuốc trong số các nguyên nhân có thể gây kích động.

Alzheimer’s Association cho biết các cách không dùng thuốc thường được ưu tiên đối với các vấn đề giấc ngủ liên quan đến bệnh Alzheimer, và thuốc cho sự kích động cuối ngày chỉ nên được cân nhắc nếu các cách đó không hiệu quả, sau khi cân nhắc rủi ro và lợi ích. Quyết định đó thuộc về bác sĩ. Đừng bắt đầu, ngừng hay thay đổi bất kỳ loại thuốc, thuốc ngủ hay thực phẩm bổ sung nào nếu chưa có lời khuyên y tế.

Làm sao tôi vượt qua những buổi tối của chính mình?

Cuối chiều có thể là phần vất vả nhất trong ngày của người chăm sóc. Nếu có thể, hãy nhờ một người trong gia đình, bạn bè hoặc người giúp việc được thuê đảm nhận cuối chiều vài ngày mỗi tuần, dù chỉ một giờ. Hướng dẫn về chăm sóc chính mình của chúng tôi liệt kê các lựa chọn chăm sóc thay thế và đường dây Alzheimer’s Association 24/7 Helpline miễn phí của Mỹ.