Сандаунинг: дийнан тӏаьхьара сакъера активносташ

Дукха адамаш хьаьжар: дийнахь сакъера ю, амма дийнан хенан тӏаьхьарчу хенахь деменци йолу адам лаам, дӏакхуьу, дукха дӏакхуьу е дош-дӏаяккхар хилла. Иза кхаьчна лелар, «кхьо сийсаза» аьлла хьоьгуш (хьо дера хьоьжуш а), е оьздангалла йоцу дийнахь. Иза дукхахьа сандаунинг аьлла дуьйцу.

Цхьаьна дарба йоцу. Амма дийнан тӏехьар, цкъа, дийнахь хилла хьостам е дӏакхуьучу ювлар хийцар дукхахьа тӏаьхьарчу хенахь сакъера дан мегар ду. Иза хуьлу National Institute on Aging а, Alzheimer’s Association а хьаьжаш долу дарба йоцу, медицинан бен йоцу кеп. Иза медицинан кхеташ цхьа ду. Керлачу симптомаш, хийцаш е кхиабар хилча, ларам йолчу адамах доктор кхьашде.

Сандаунинг хьо мел ду?

Сандаунинг — лаам, дӏакхуьу, дош-дӏаяккхар е дӏакхуьу, дийнахь ювхо сийсаза кортаваьлла, дийнан тӏаьхьарчу хенахь е дийнахь сарахь. National Institute on Aging (NIA) аьлла: тӏаьхьара дукха кортаваьлла хилла адам дийнахь лаам дукха хилла.

Тӏаьхьарчу хенахь лаам мел хийцаш ду?

Цхьа-ши хийцаш хилла, дукхахьа цхьаьна. Alzheimer’s Association лакхарш ду:

• дийнахь дукха кортаваьлла ювлар;
• ницкъ ца хилла е дуьхьала хилла мехалли;
• «дегнашхьа сахьта» кхаьна, дийнахь сийсаза, къонахь охьа хьоьгуш;
• сакъа юккъера е йолу тӏехьар, цуьнан шадерш дӏаяккхар;
• ларам йолчу адамах дукхах ювлар е дӏакхуьу лелар;
• къонахь бӏаьстар дукха йоцуш, дукхахьа оьлдар.

NIA аьлла дӏаяккхар мел хийцаш ду, цуьнан тӏехьара: дарба, дукха дийнахь е къонахь хьоьгуш, дукха юккъера дош, е дарбан тесташа хьоьгуш.

Дийнахь хенан тӏехьар мел … ювлан хьостам?

Декхарш тӏаьхьарчу хенахь дӏатаха, тӏаьхьарчу хенахь сакъера, хьоьжуш хилар дӏатаха. Регуляран дийнахь гӏо дан мегар ду — NIA а, Alzheimer’s Association а иштта аьлла. Дийнан хьостам, шуна тӏехьа долу:

Иза хьо дукхахьа ювхо сийсаза хьоьгуш:

• Дийнахь. NIA аьлла: дийнахь сийсаза дийнахь е кӏелахь хьоьгуш гӏо дан мегар ду.
• Дукха ювлар, амма дукха йоцуш. Дийнахь ювлар дукха йоцуш, хьоьгуш ювлар дӏаяккхар. NIA аьлла.
• Тӏаьхьарчу хенахь хьоьгуш. Алкоголь а, кофеин дукха йолу хьоьгуш (кофе, кола) тӏаьхьарчу хенахь ца тоьхьар (NIA). Alzheimer’s Association никотин а дуьйцу.
• Сийсаза. Тӏаьхьарчу хенахь дукха, дукха сийсаза йолу къонахь бӏаьстар ца хилар (NIA). Alzheimer’s Association аьлла: къонахь лаам хилча, дийнахь къонахь бӏаьстар ца дӏаяккхар.

Регуляран дийнан тӏехьар хьаьжар, хьо дийнан тӏехьара активносташ хьоьжуш.

Тӏаьхьарчу хенахь хьоьгуш сакъера мел дан мегар ду?

Дош-дӏаяккхар дукха йоцуш, сийсаза кортаваьлла, дийнахь сакъера дан.

• Сакъера, дегнаш сийсаза. Alzheimer’s Association аьлла: къонахь сийсаза кортаваьлла дийнахь гӏо. Сийсаза сийсаза кортаваьлла, хилла юхь лакхарш.
• Дош-дӏаяккхар дукха йоцуш. Телевизор, радио дӏаяккхар е тӏаьхьарчу хенахь хьоьгуш. Alzheimer’s Association аьлла: тӏаьхьарчу хенахь телевизор, декхарш, дукха музыка дӏа-дукха йоцуш.
• Ювлан-сакъера хинца. NIA аьлла: сакъера музыка, дукха ларам ювлан хьостам, суьрташ дийнахь кортаваьлла.
• Тӏехьа адам дийнахь хьаьжар. Alzheimer’s Association аьлла: лаам, дӏакхуьу, хьоьгуш, къонахь бӏаьстар, сийсаза, инфекци, кожа дӏакхуьу шайна хьажар; дийнахь сакъера адам тӏехьа.
• Шуна дагахь. Адамах дукха дагахь дӏатаха. NIA аьлла: шуна дукха дӏатаха, дагахь гайтина ца дӏатаха.

Тӏаьхьарчу хенахь мел сакъера активносташ дан мегар ду?

Ницкъ ца хилла, хьоьжуш, сийсаза кортаваьлла активносташ хьаьжар. Alzheimer’s Association аьлла: сакъера музыка, суьрташ е дагахь вина кино, цкъа лелар, сакъера дега. NIA аьлла: хьоьгуш, дагахь телевизор, музыка, лелар, дешар, е цхьа ахь — ахь-лакха кхаьнаш, масала, лелар.

Ахь хьоьжуш ювлар:

1. Ахь лелар. NIA аьлла иштта ахь. Ахь мел йолу хьостам дукха, хьоьгуш.
2. Дагахь вина музыка. Цхьана кхаьнашаш-дешнаш, сакъера даьхьа. Дӏаюккхуш, дукха даха. Мел музыкан активносташ — музыкан активносташ.
3. Суьрташ хьаьжар. Суьрташ-туьйра, е Photo Pairs гӏо дан, суьрташ гайтина, цхьа дешар.
4. Сийсаза лелар. Кӏел, дег, е коридор, сийсаза кортаваьлла.
5. Хьоьгуш, дега. Дукха йоцуш, дега, кофеин йоцуш, мехалли-юккъера.
6. Сакъера цхьа ахь. Picture Pairs, цхьа кийча суьрташ гайтина, юха ца хьоьжуш.
7. Колоринг. Coloring — экранахь е кехатахь, дӏаяьккхина ца дан.
8. Хьаьжар, дешар. Conversation Cards: суьрт а, дешар а. Хьаьжар кхин мел дан.
9. Тӏаьхьара дехар. Calm Breathing — сакъера дехар, шуна дӏаюккхуш.
10. Кийчара хьостам. Тӏехьа кнопкаш, е шарна, дегнаш, е дагахь вина хӏума. Вода: сенсорни активносташ.

Тӏаьхьарчу хенахь ницкъ ца хилла хьостам, дукха дӏа-йолу кехаташ, е дагахь ювлар дукха … ца дан. Иза дийнахь дан.

Лаам хилча мел дан мегар ду?

Сакъера хилла, гӏо дӏа-хилла, дӏа-хьоьгуш. NIA аьлла: дешар сакъера, дош-дӏаяккхар ца дан, ларам йолчу адамах дешнаш дагахь, шуна дӏаюккхуш, дегнаш тӏехьа. Тӏаьхьарчу хенахь дегнаш: хьоьгуш, дега, е дукха сийсаза.

Alzheimer’s Association аьлла: «Бертахь хьо дика ю» е «Сан хьоьга гӏаь ду, хьо доьхна ву» иштта дешнаш. Сакъера дегнаш: ларам йолчу адамах ца кхачар, ца дӏатаха, ца хьоьгуш, ца дош-дӏаяккхар.

Адам агрессивни хилча, NIA аьлла: цкъа дийнахь ца кхачар, ахь-лакха кхаьнаш ца дан. Кхин хенахь, 112 кхьашде е аьлла: адам деменци йолу.

Шу дешан хьостам а, хьо «ца» аьлла хилча мел дан мегар ду а хьаьжар — хӏинца дешнаш.

Гӏо дӏа-хилла мел хьостам хьаьжар?

Цхьа-ши кхин тӏаьхьа хьаьжар: дийнахь, хенан тӏаьхьарчу хенахь хилла лаам. Цхьа-ши кхин дийнахь хьо дагахь дӏатаха — хенан, дагахь хилла хӏума: лаам хилла хенахь, цуьнан хьалхара хенахь, сийсаза кортаваьлла, дийнахь е къонахь хьоьгуш, дош-дӏаяккхар, дегнаш. Ахь ларам йолчу адамах доктор гайтина. NIA аьлла: адамах дукха хьо дагахь кхиабар хилла цуьнан дукха йоцу, лакхарш хьо дукха тӏаьхьара.

Доктора кхьашде мел хенахь?

Доктора кхьашде, лаам хилча кхиабар, е дукха хийцаш хилча. NIA аьлла: дукха йолу тӏехьар, инфекци е дарбан хийцаш тӏаьхьара, доктора даьхьа дукха дӏатаха.

Доктора хьаьжар хьо мел дӏа-хилла: Alzheimer’s Association аьлла: инфекци (коьрта гӏо бӏаьстар), къонахь бӏаьстар ца тӏехьар, кхин тӏехьа дукха, апноэ. Иза аьлла: дарбан хенахь хьоьгуш мел дӏа.

Alzheimer’s Association аьлла: Alzheimer’s-ан къонахь лаам дарбан бен гӏо-кепаш дукхахьа хьаьжаш ду, дарба тӏаьхьарчу хенахь лаам-хьостам дукха хилла, пайда-дӏаяккхар хьаьжар. Иза доктора кхьаш долу хьостам ду. Дарба, къонахь дарба, е кхин дарба ца дӏаяьккхар, ца хийцар доктора йоцуш.

Тӏаьхьарчу хенахь ларам йолчу адамах мел хилла дӏа?

Тӏаьхьарчу хенахь дукха ларам йолчу адамах кхин дукха дӏа хилла. Хьо хилча, дукха дийнахь цхьана дехар, дукха дегнаш — иштта цхьа-ши сахьт кхиа. Цхьа дийнахь сахьт, цхьа дукха дош, ларам йолчу адамах. Хьо дукха дӏа-хилла ларам йолчу адамах оьздангалла тӏехьа: иза дегнаш, оьздангалла, Alzheimer’s Association 24/7 Helpline, ахь дӏа-хьоьгуш хилла.