Gün Batımı Sendromu: Demansı Olan Kişiler İçin Sakin İkindi Etkinlikleri

Pek çok aile aynı örüntüyü fark ediyor: sabahlar oldukça sakin geçiyor, ama öğleden sonra ilerledikçe demansla yaşayan kişi huzursuzlaşıyor, kaygılanıyor, kafası karışıyor ya da sinirli oluyor. Gezinebilir, evindeyken bile “eve gitmek” isteyebilir ya da kolayca üzülebilir. Buna çoğu zaman gün batımı sendromu (sundowning) denir.

Tek bir çözüm yok, ancak günün ritminde, odada ve sunduğunuz etkinlik türlerinde yapılacak değişiklikler öğleden sonra geç saatleri daha sakin kılabilir. Bu sayfa, National Institute on Aging ve Alzheimer’s Association’dan pratik, tıbbi olmayan fikirleri bir araya getiriyor. Tıbbi tavsiye değildir. Belirtiler yeni, ani ya da giderek kötüleşiyorsa kişinin doktoruyla konuşun.

Gün batımı sendromu nedir?

Gün batımı sendromu, gün ışığı azaldığında, öğleden sonra geç saatlerde ya da akşamın erken saatlerinde başlayan ya da kötüleşen huzursuzluk, sinirlilik, öfke ya da kafa karışıklığıdır. National Institute on Aging (NIA), aşırı yorgun olmanın günün geç saatlerindeki huzursuzluğu artırabileceğini belirtiyor.

Günün geç saatlerindeki huzursuzluğu ne kötüleştirebilir?

Birkaç şey, çoğu zaman birlikte, buna katkıda bulunabilir. Alzheimer’s Association şu gibi etkenleri sayıyor:

• dolu bir günün ardından yorgunluk;
• yeni ya da kafa karıştırıcı çevreler;
• uyumsuzlaşmış bir “iç vücut saati”; kişi gündüz uykulu, gece uyanık kalır;
• kafa karıştırıcı olabilen düşük ışık ve gölgeler;
• çevresindekilerin stresini ya da hayal kırıklığını sezmek;
• daha az uykuya ihtiyaç duymak; bu yaşlılarda yaygındır.

NIA, daha genel olarak huzursuzluğun nedenlerini de ekliyor: ağrı, depresyon ya da stres, yetersiz dinlenme, kabızlık, çok fazla gürültü ya da çok fazla insan ve bazı ilaçlar ya da ilaç etkileşimleri.

Akşamları daha sakin kılmak için günü nasıl planlayabilirim?

Zorlayıcı şeyleri daha erkene alın ve öğleden sonranın geç saatlerini yumuşak ve öngörülebilir tutun. Hem NIA hem de Alzheimer’s Association düzenli bir günlük akış öneriyor. Kendinize göre uyarlayabileceğiniz örnek bir gün:

Kaynaklardan birkaç özel nokta:

• Gün ışığı. NIA, her gün güneş ışığı için dışarıda ya da bir pencerenin yanında vakit geçirmeyi düzenlemenizi öneriyor.
• Günlük hareket, ama çok fazla değil. NIA’ya göre çok fazla etkinlik planlamadan her gün fiziksel olarak aktif olmayı hedefleyin.
• Günün geç saatlerindeki içecekler. Günün geç saatlerinde alkolden ve kahve ya da kola gibi kafeinli içeceklerden kaçının (NIA). Alzheimer’s Association ayrıca nikotinden söz ediyor.
• Şekerlemeler. Günün geç saatlerinde uzun şekerlemeleri ve uyuklamayı caydırın (NIA). Alzheimer’s Association, gece uykusu sorun oluyorsa gündüz şekerlemelerini sınırlamayı öneriyor.

Düzenli bir gün kurma üzerine daha fazlası için günlük rutin etkinliklerine bakın.

Öğleden sonra geç saatlerde evi nasıl daha sakin yapabilirim?

Gürültüyü azaltın, ışık ekleyin ve tanıdık şeyleri yakında tutun.

• Parlak, dengeli aydınlatma. Alzheimer’s Association, akşamları evi iyi aydınlatılmış tutmayı öneriyor. Gölgeler belirmeden önce alanı aydınlatın.
• Daha az gürültü. Televizyonu ve radyoyu kapatın ya da kısın, bu saatte ziyaretçileri ve yoğun ev işlerini sınırlayın. Alzheimer’s Association, televizyon, ev işleri ve yüksek sesli müzik gibi akşam uyarımını azaltmayı öneriyor.
• Tanıdık rahatlıklar. NIA, yatıştırıcı müziği ve çok sevilen eşyaları ve fotoğrafları evin içinde yakın tutmayı öneriyor.
• Rahatlık kontrolleri. Alzheimer’s Association; ağrı, açlık, susuzluk, kabızlık, dolu mesane, yorgunluk, enfeksiyonlar ve cilt tahrişi olup olmadığını kontrol etmeyi ve odayı rahat bir sıcaklıkta tutmayı öneriyor.
• Kendi ruh haliniz. İnsanlar stresi sezer. NIA, kendi endişeleriniz gerginliğe katkıda bulunuyor olabilirse yavaşlamayı ve rahatlamaya çalışmayı öneriyor.

Öğleden sonra geç saatlerde hangi sakin etkinlikleri yapabiliriz?

Tanıdık, aceleye getirilmeyen ve bırakması kolay etkinlikler seçin. Alzheimer’s Association, huzursuzluğu hafifletmek için sakin müzik, fotoğraflar ya da sevilen bir film gibi yatıştırıcı etkinlikleri ve birlikte bir yürüyüşü öneriyor. NIA ise bir atıştırmalık ya da içecek, sevilen bir televizyon programı, müzik, bir yürüyüş, okumak ya da çamaşır katlamak gibi basit bir ev işi öneriyor.

Denemek için fikirler:

1. Birlikte çamaşır katlayın. NIA bu tür basit bir ev işini öneriyor. Havluları tutmak kolaydır ve işin net bir sonu vardır.
2. Sevdiği müziği çalın. Gençlik yıllarından tanıdık şarkılar, kısık sesle. Eşlik edip mırıldanmak da sayılır. Daha fazla fikir müzik etkinliklerinde.
3. Fotoğraflara bakın. Bir fotoğraf albümü ya da resimleri açık bırakılmış Fotoğraf eşleştirme içindeki birkaç aile fotoğrafı, sakin bir sohbete yol açabilir.
4. Kısa bir yürüyüşe çıkın. Bahçede, mahallede ya da koridorda, hava kararmadan önce.
5. Bir atıştırmalık ve içecek paylaşın. Basit, sıcak ve kafeinsiz bir şey, masada birlikte.
6. Nazik eşleştirme. Dört kare ve açık resimlerle Resim eşleştirme, başlaması da bırakması da kolaydır.
7. Boyama. Ekranda ya da basılı bir sayfada Boyama sayfaları, bitirme hedefi olmadan.
8. Bakmak ve konuşmak. Sohbet kartları bir resim ve açık bir ipucu sunar. Sadece bakmak da yeter.
9. Bir nefes molası. Sakin nefes, kendi başlatıp kendi bıraktığınız yavaş, sessiz bir moladır.
10. El işleri. Düğmeleri ya da çorapları ayırmak, yumuşak bir battaniyeyi düzeltmek ya da tanıdık bir eşyayı tutmak. Duyusal etkinliklere bakın.

Günün geç saatlerinde yeni oyunlardan, yoğun gezilerden ve çok fazla hafıza ya da konsantrasyon isteyen her şeyden kaçının. Bunları sabaha saklayın.

Huzursuzluk başladığında ne yapmalıyım?

Sakin kalın, güven verin ve nazikçe dikkati başka yöne çevirin. NIA, sakin konuşmayı, kişinin endişelerini dinlemeyi, tartışmalardan kaçınmayı, güvende olduğuna dair güvence vermeyi ve işe yarıyorsa nazik dokunuşu öneriyor. Sonra bir oyalama deneyin: bir atıştırmalık, bir içecek, müzik ya da bir yürüyüş.

Alzheimer’s Association, “Burada güvendesiniz” ve “Üzüldüğünüz için üzgünüm” gibi cümleleri öneriyor ve ışık eklemeyi, yavaşlamayı ve uyarımı sınırlamayı tavsiye ediyor. Kişiyi köşeye sıkıştırmayın, etrafını sarmayın, zapt etmeyin ya da onunla tartışmayın.

Kişi saldırganlaşırsa NIA, davranış durana kadar güvenli bir mesafede kalmanızı öneriyor. Acil bir durumda acil durum hattını arayın (Türkiye’de 112; ABD’de 911) ve kişinin demansı olduğunu açıklayın.

İletişim ve hayır dediklerinde ne yapılacağı rehberlerimizde yatıştırıcı sözler hakkında daha fazlası var.

Tetikleyicileri nasıl bulurum?

Bir iki hafta kısa bir kayıt tutun. Alzheimer’s Association, tetikleyicileri belirlemek için gün batımı sendromu nöbetlerinden önce neler olduğunu izlemeyi öneriyor. Huzursuzluğun başladığı saati, önceki saatte neler olduğunu, şekerlemeleri, yemekleri ve içecekleri, ziyaretçileri, gürültüyü ve ışığı not edin. Kaydı doktora götürün. NIA, davranış değişikliklerini takip etmenin bakım verenlerin ve sağlık hizmeti sağlayıcılarının bir örüntüyü fark etmesine yardımcı olabileceğini belirtiyor.

Gün batımı sendromu için ne zaman doktora başvurmalıyım?

Huzursuzluk yeniyse, aniden kötüleştiyse ya da başka değişikliklerle birlikte geliyorsa kişinin doktoruyla iletişime geçin. NIA, ani ya da hızla dalgalanan davranış değişikliklerinin, özellikle bir enfeksiyondan sonra ya da yakın zamanda ilaç değişikliği olduysa, hemen bir doktorun dikkatine sunulması gerektiğini söylüyor.

Doktordan akşamları zorlaştırabilecek şeylere bakmasını isteyin. Alzheimer’s Association; idrar yolu enfeksiyonları, idrar kaçırma, huzursuz bacak sendromu ve uyku apnesi gibi fiziksel sorunlardan söz ediyor ve her ilaç için günün hangi saatlerinin en uygun olduğunu sormayı öneriyor. NIA ise ağrı, kabızlık ve ilaç yan etkilerini ya da etkileşimlerini huzursuzluğun olası nedenleri arasında sayıyor.

Alzheimer’s Association, Alzheimer’la bağlantılı uyku sorunları için ilaç dışı yaklaşımların genellikle tercih edildiğini ve günün geç saatlerindeki huzursuzluk için ilacın ancak bunlar başarısız olursa, riskler ve yararlar tartıldıktan sonra düşünülmesi gerektiğini söylüyor. Bu karar doktora aittir. Tıbbi tavsiye almadan hiçbir ilacı, uyku yardımcısını ya da takviyeyi başlatmayın, bırakmayın ya da değiştirmeyin.

Akşamları kendim nasıl atlatırım?

Öğleden sonra geç saatler, bir bakım verenin gününün en zor kısmı olabilir. Mümkünse bir aile üyesinden, arkadaştan ya da ücretli bir yardımcıdan haftada birkaç gün, bir saatliğine bile olsa ikindi vaktini üstlenmesini isteyin. Bakım verenin kendine bakımı rehberimiz geçici bakım seçeneklerini ve ABD’deki ücretsiz Alzheimer’s Association 7/24 Yardım Hattı’nı listeliyor; başka ülkelerde yerel Alzheimer derneğine ve belediye sosyal hizmetlerine başvurabilirsiniz.