Sundowning bij dementie: rustige activiteiten aan het eind van de middag

Veel families herkennen hetzelfde patroon: de ochtenden zijn redelijk rustig, maar naarmate de middag vordert, wordt iemand met dementie onrustig, angstig, verward of prikkelbaar. Iemand kan ijsberen, naar “huis” willen terwijl hij of zij al thuis is, of snel van streek raken. Dit heet vaak sundowning.

Er is niet één oplossing, maar aanpassingen in het ritme van de dag, in de kamer en in het soort activiteiten dat je aanbiedt kunnen late middagen rustiger maken. Deze pagina verzamelt praktische, niet-medische ideeën van het National Institute on Aging en de Alzheimer’s Association. Het is geen medisch advies. Zijn klachten nieuw, plotseling of worden ze erger, praat dan met de huisarts van je naaste.

Wat is sundowning?

Sundowning is onrust, agitatie, prikkelbaarheid of verwarring die begint of erger wordt als het daglicht afneemt, aan het eind van de middag of in het begin van de avond. Het National Institute on Aging (NIA) merkt op dat te moe zijn de onrust laat in de dag kan vergroten.

Wat kan onrust laat op de dag erger maken?

Meerdere dingen kunnen bijdragen, vaak tegelijk. De Alzheimer’s Association noemt factoren als:

• uitputting na een volle dag;
• nieuwe of verwarrende omgeving;
• een “interne biologische klok” die niet meer goed loopt, waardoor iemand overdag slaperig is en ’s nachts wakker;
• weinig licht en schaduwen, die verwarrend kunnen zijn;
• stress of frustratie opvangen van mensen in de omgeving;
• minder slaap nodig hebben, wat bij ouderen vaak voorkomt.

Het NIA voegt oorzaken van onrust in het algemeen toe, waaronder pijn, depressie of stress, te weinig rust, verstopping, te veel lawaai of te veel mensen, en bepaalde medicijnen of wisselwerkingen tussen medicijnen.

Hoe plan ik de dag zodat de avonden rustiger worden?

Verplaats veeleisende dingen naar eerder op de dag en houd het eind van de middag rustig en voorspelbaar. Zowel het NIA als de Alzheimer’s Association raden een vaste routine aan. Een voorbeelddag om aan te passen aan je eigen situatie:

Een paar specifieke punten uit de bronnen:

• Daglicht. Het NIA stelt voor elke dag tijd buiten of bij een raam te regelen voor zonlicht.
• Dagelijks bewegen, maar niet te veel. Probeer elke dag lichamelijk actief te zijn zonder te veel activiteiten te plannen, zegt het NIA.
• Drankjes laat op de dag. Vermijd alcohol en dranken met cafeïne, zoals koffie of cola, laat op de dag (NIA). De Alzheimer’s Association noemt ook nicotine.
• Dutjes. Ontmoedig lange dutjes en wegdommelen laat op de dag (NIA). De Alzheimer’s Association stelt voor dutjes overdag te beperken als de nachtrust een probleem is.

Meer over een vaste dag vind je bij activiteiten voor een dagelijkse routine.

Hoe maak ik het huis rustiger aan het eind van de middag?

Verminder lawaai, voeg licht toe en houd vertrouwde dingen dichtbij.

• Helder, gelijkmatig licht. De Alzheimer’s Association raadt aan het huis in de avond goed verlicht te houden. Zet het licht aan voordat er schaduwen komen.
• Minder lawaai. Zet de tv en de radio uit of zachter, en beperk op dit moment bezoek of drukke huishoudelijke klussen. De Alzheimer’s Association stelt voor avondprikkels als tv, klussen en harde muziek te verminderen.
• Vertrouwde troost. Het NIA stelt rustgevende muziek voor en het in huis houden van geliefde voorwerpen en foto’s.
• Comfortcontroles. De Alzheimer’s Association raadt aan te controleren op pijn, honger, dorst, verstopping, een volle blaas, vermoeidheid, infecties en huidirritatie, en de kamer op een prettige temperatuur te houden.
• Je eigen stemming. Mensen voelen stress aan. Het NIA stelt voor te vertragen en te proberen te ontspannen als je eigen zorgen de spanning kunnen vergroten.

Welke kalme activiteiten kunnen we aan het eind van de middag doen?

Kies activiteiten die vertrouwd, ontspannen en makkelijk te beëindigen zijn. De Alzheimer’s Association stelt rustgevende activiteiten voor, zoals kalme muziek, foto’s of een favoriete film, en samen wandelen om onrust te verminderen. Het NIA stelt een hapje of drankje voor, een favoriet tv-programma, muziek, een wandeling, lezen of een eenvoudig huishoudelijk klusje zoals was opvouwen.

Ideeën om te proberen:

1. Vouw samen de was op. Het NIA stelt zo’n eenvoudig huishoudelijk klusje voor. Handdoeken zijn makkelijk te hanteren en het werk heeft een duidelijk einde.
2. Zet favoriete muziek op. Vertrouwde liedjes uit hun jongere jaren, zachtjes. Meeneuriën telt mee. Meer ideeën vind je bij muziekactiviteiten.
3. Bekijk foto’s. Een fotoalbum, of een paar familiefoto’s in Fotoparen met de plaatjes zichtbaar, kan leiden tot een rustig gesprek.
4. Maak een korte wandeling. Door de tuin, om de straat of door een gang, voordat het donker wordt.
5. Deel een hapje en een drankje. Iets eenvoudigs, warms en zonder cafeïne, samen aan tafel.
6. Rustig paren zoeken. Paren zoeken met vier tegels en zichtbare plaatjes is makkelijk te beginnen en makkelijk te stoppen.
7. Kleuren. Kleurplaten op het scherm of op een uitgeprinte pagina, zonder het doel om af te maken.
8. Kijken en praten. Gesprekskaarten bieden een plaatje en een open vraag. Alleen kijken is genoeg.
9. Een ademhalingspauze. Rustig ademen is een langzame, stille pauze die je zelf start en stopt.
10. Bezigheden met de handen. Knopen of sokken sorteren, een zachte deken gladstrijken of een vertrouwd voorwerp vasthouden. Zie zintuiglijke activiteiten.

Vermijd nieuwe spelletjes, drukke uitstapjes en alles wat veel geheugen of concentratie vraagt laat op de dag. Bewaar die voor de ochtend.

Wat doe ik als de onrust begint?

Blijf kalm, stel gerust en leid zachtjes af. Het NIA stelt voor rustig te praten, naar de zorgen van de persoon te luisteren, ruzie te vermijden, hem of haar gerust te stellen dat hij of zij veilig is en zachte aanraking te gebruiken als dat helpt. Probeer daarna af te leiden: een hapje, een drankje, muziek of een wandeling.

De Alzheimer’s Association stelt zinnen voor als “Je bent hier veilig” en “Het spijt me dat je van streek bent”, en adviseert licht toe te voegen, te vertragen en prikkels te beperken. Zet de persoon niet klem, ga er niet dicht op staan, houd hem of haar niet vast en ga niet in discussie.

Wordt de persoon agressief, dan adviseert het NIA op veilige afstand te blijven tot het gedrag ophoudt. Bel in een noodgeval 112 en leg uit dat de persoon dementie heeft.

Onze gidsen over communicatie en wat je doet als je naaste nee zegt hebben meer over kalmerende woorden.

Hoe vind ik de uitlokkers?

Houd een week of twee een kort logboek bij. De Alzheimer’s Association raadt aan bij te houden wat er voor sundowning-momenten gebeurt om uitlokkers te vinden. Noteer wanneer de onrust begon, wat er het uur ervoor gebeurde, dutjes, maaltijden en drankjes, bezoek, lawaai en licht. Neem het logboek mee naar de arts. Het NIA merkt op dat het bijhouden van gedragsveranderingen mantelzorgers en zorgverleners kan helpen een patroon te herkennen.

Wanneer bel ik een arts over sundowning?

Neem contact op met de huisarts van je naaste als de onrust nieuw is, plotseling erger wordt of samengaat met andere veranderingen. Het NIA zegt dat plotselinge of snel wisselende veranderingen in gedrag, vooral na een infectie of recente medicijnwijzigingen, meteen onder de aandacht van een arts moeten worden gebracht.

Vraag de arts te controleren op dingen die avonden zwaarder kunnen maken. De Alzheimer’s Association noemt lichamelijke problemen zoals urineweginfecties, incontinentie, rustelozebenensyndroom en slaapapneu, en stelt voor te vragen op welke tijden van de dag elk medicijn het best werkt. Het NIA noemt pijn, verstopping en bijwerkingen of wisselwerkingen van medicijnen als mogelijke oorzaken van onrust.

De Alzheimer’s Association zegt dat een aanpak zonder medicijnen meestal de voorkeur heeft bij slaapproblemen die met alzheimer te maken hebben, en dat medicijnen voor onrust laat op de dag pas overwogen moeten worden als die niet werken, na afweging van risico’s en voordelen. Die beslissing hoort bij de arts. Begin, stop of verander geen enkel medicijn, slaapmiddel of supplement zonder medisch advies.

Hoe kom ik zelf de avonden door?

Late middagen kunnen het zwaarste deel van de dag van een mantelzorger zijn. Als het kan, vraag dan een familielid, vriend of betaalde hulp om de late middag een paar dagen per week over te nemen, al is het maar voor een uur. Onze gids over zorg voor jezelf als mantelzorger noemt mogelijkheden voor respijtzorg en de gratis 24/7-hulplijn van de Alzheimer’s Association in de VS. In Nederland kun je terecht bij Alzheimer Nederland, je huisarts en het Wmo-loket van je gemeente.