સાંજની બેચેની (સનડાઉનિંગ): ડિમેન્શિયા ધરાવતા લોકો માટે શાંત સાંજની પ્રવૃત્તિઓ

ઘણા પરિવારો એ જ ઢાંચો જુએ છે: સવાર ઠીક ઠીક શાંત હોય છે, પણ જેમ બપોર ઢળે તેમ ડિમેન્શિયા સાથે જીવતી વ્યક્તિ બેચેન, ચિંતિત, મૂંઝાયેલી કે ચીડિયા બને છે. તેઓ આંટા મારે, ઘરમાં હોય તો પણ “ઘરે જવા” કહે, કે સહેલાઈથી અસ્વસ્થ થઈ જાય. આને ઘણી વાર સનડાઉનિંગ કહેવાય છે.

કોઈ એક ઉપાય નથી, પરંતુ દિવસની લયમાં, ખંડમાં અને આપ જે પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ આપો છો તેમાં ફેરફારો મોડી બપોર વધુ શાંત બનાવી શકે. આ પાનું National Institute on Aging અને Alzheimer’s Association ના વ્યવહારુ, દવા વગરના વિચારો એકત્ર કરે છે. તે તબીબી સલાહ નથી. જો લક્ષણો નવાં હોય, અચાનક હોય કે વધી રહ્યાં હોય, તો વ્યક્તિના ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.

સનડાઉનિંગ એટલે શું?

સનડાઉનિંગ એટલે બેચેની, ઉશ્કેરાટ, ચીડિયાપણું કે મૂંઝવણ જે દિવસનો પ્રકાશ ઓછો થતાં, મોડી બપોરે કે વહેલી સાંજે, શરૂ થાય કે વધે. National Institute on Aging (NIA) નોંધે છે કે વધુ પડતો થાક સાંજની બેચેની વધારી શકે.

સાંજની બેચેની શું વધુ ખરાબ કરી શકે?

ઘણી બાબતો ફાળો આપી શકે, ઘણી વાર સાથે મળીને. Alzheimer’s Association આવાં પરિબળો ગણાવે છે:

• આખા દિવસના કામ પછીનો થાક;
• નવું કે ગૂંચવણભર્યું વાતાવરણ;
• “શરીરની આંતરિક ઘડિયાળ” જે તાલમાં નથી, જેનાથી વ્યક્તિ દિવસે ઊંઘમાં અને રાત્રે જાગતી રહે;
• ઓછો પ્રકાશ અને પડછાયા, જે મૂંઝવણભર્યા હોઈ શકે;
• આસપાસના લોકોના તણાવ કે અકળામણને પારખી લેવી;
• ઓછી ઊંઘની જરૂર, જે વૃદ્ધોમાં સામાન્ય છે.

NIA વધુ સામાન્ય રીતે ઉશ્કેરાટનાં કારણો ઉમેરે છે, જેમાં દુખાવો, ડિપ્રેશન કે તણાવ, ઓછો આરામ, કબજિયાત, વધુ પડતો અવાજ કે ઘણા લોકો, અને અમુક દવાઓ કે દવાઓની પરસ્પર અસરો સામેલ છે.

સાંજ વધુ શાંત બને તે માટે હું દિવસનું આયોજન કેવી રીતે કરું?

મહેનત માગતી બાબતો વહેલી રાખો અને મોડી બપોર હળવી અને અનુમાન કરી શકાય તેવી રાખો. NIA અને Alzheimer’s Association બંને નિયમિત ટેવની ભલામણ કરે છે. એક નમૂનારૂપ દિવસ, જેને આપ પોતાના પ્રમાણે ગોઠવી શકો:

સ્રોતોમાંથી થોડા ચોક્કસ મુદ્દા:

• દિવસનો પ્રકાશ. NIA સૂચવે છે કે દરરોજ સૂર્યપ્રકાશ માટે બહાર કે બારી પાસે સમય ગોઠવો.
• રોજની હલનચલન, પણ બહુ વધારે નહીં. NIA કહે છે કે ઘણી બધી પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કર્યા વગર દરરોજ શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવાનો ધ્યેય રાખો.
• સાંજનાં પીણાં. દિવસમાં મોડે દારૂ અને કેફીનવાળાં પીણાં, જેમ કે કૉફી કે કોલા, ટાળો (NIA). Alzheimer’s Association નિકોટિનનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે.
• ઊંઘ. દિવસમાં મોડે લાંબી ઊંઘ અને ઝોકાં ન આવવા દો (NIA). જો રાત્રિની ઊંઘ સમસ્યા હોય તો Alzheimer’s Association દિવસની ઊંઘ મર્યાદિત કરવાનું સૂચવે છે.

સ્થિર દિવસ કેવી રીતે બનાવવો તે વિશે વધુ માટે રોજિંદી ટેવની પ્રવૃત્તિઓ જુઓ.

મોડી બપોરે હું ઘરને વધુ શાંત કેવી રીતે બનાવું?

અવાજ ઘટાડો, પ્રકાશ ઉમેરો અને જાણીતી વસ્તુઓ નજીક રાખો.

• તેજસ્વી, સરખો પ્રકાશ. Alzheimer’s Association સાંજે ઘરને સારી રીતે પ્રકાશિત રાખવાની ભલામણ કરે છે. પડછાયા દેખાય તે પહેલાં જગ્યાને પ્રકાશિત કરો.
• ઓછો અવાજ. ટીવી અને રેડિયો બંધ કરો કે ધીમા કરો, અને આ સમયે મુલાકાતીઓ કે વ્યસ્ત ઘરકામ મર્યાદિત કરો. Alzheimer’s Association સાંજની ઉત્તેજના, જેમ કે ટીવી, ઘરકામ અને મોટું સંગીત, ઘટાડવાનું સૂચવે છે.
• જાણીતી હૂંફ. NIA સુકૂન આપતું સંગીત અને ઘરમાં વહાલી વસ્તુઓ અને ફોટા આસપાસ રાખવાનું સૂચવે છે.
• આરામની તપાસ. Alzheimer’s Association દુખાવો, ભૂખ, તરસ, કબજિયાત, ભરેલું મૂત્રાશય, થાક, ચેપ અને ત્વચાની બળતરા તપાસવાની અને ખંડનું તાપમાન આરામદાયક રાખવાની ભલામણ કરે છે.
• આપનો પોતાનો મિજાજ. લોકો તણાવ પારખી લે છે. NIA સૂચવે છે કે જો આપની પોતાની ચિંતાઓ તણાવ વધારતી હોય તો ધીમા પડો અને હળવા થવાનો પ્રયત્ન કરો.

મોડી બપોરે આપણે કઈ શાંત પ્રવૃત્તિઓ કરી શકીએ?

જાણીતી, ઉતાવળ વગરની અને અટકવામાં સહેલી પ્રવૃત્તિઓ પસંદ કરો. Alzheimer’s Association શાંત સંગીત, ફોટા કે મનપસંદ ફિલ્મ જેવી સુકૂન આપતી પ્રવૃત્તિઓ અને બેચેની ઓછી કરવા માટે સાથે લટાર સૂચવે છે. NIA નાસ્તો કે પીણું, મનપસંદ ટીવી કાર્યક્રમ, સંગીત, લટાર, વાંચન, કે કપડાંની ઘડી વાળવા જેવું સાદું ઘરકામ સૂચવે છે.

અજમાવવાના વિચારો:

1. સાથે કપડાંની ઘડી વાળો. NIA આવું સાદું ઘરકામ સૂચવે છે. ટુવાલ સંભાળવા સહેલા છે, અને કામનો સ્પષ્ટ અંત છે.
2. મનપસંદ સંગીત વગાડો. યુવાનીનાં જાણીતાં ગીતો, ધીમા અવાજે. સાથે ગણગણવું પણ ગણાય. વધુ વિચારો સંગીતની પ્રવૃત્તિઓમાં.
3. ફોટા જુઓ. ફોટા આલ્બમ, કે ફોટો જોડીઓમાં તસવીરો દેખાતી રાખીને થોડા પરિવારના ફોટા, શાંત વાતચીત તરફ દોરી શકે.
4. ટૂંકી લટાર લો. બગીચામાં, શેરીમાં કે પરસાળમાં, અંધારું થાય તે પહેલાં.
5. નાસ્તો અને પીણું વહેંચો. કંઈક સાદું, ગરમ અને કેફીન વગરનું, ટેબલ પર સાથે.
6. હળવી જોડી મેળવવી. ચાર ટાઇલ અને દેખાતી તસવીરો સાથે તસવીર જોડીઓ શરૂ કરવી સહેલી અને અટકાવવી સહેલી છે.
7. રંગકામ. સ્ક્રીન પર કે છાપેલા પાના પર રંગકામ પાના, પૂરું કરવાના કોઈ ધ્યેય વગર.
8. જોવું અને વાત કરવી. વાતચીતના કાર્ડ એક તસવીર અને ખુલ્લું સૂચન આપે છે. ફક્ત જોવું પણ પૂરતું છે.
9. શ્વાસનો વિરામ. શાંત શ્વાસ ધીમો, શાંત વિરામ છે જે આપ જાતે શરૂ અને બંધ કરો છો.
10. હાથનાં કામ. બટન કે મોજાં છાંટવાં, નરમ ધાબળો સરખો કરવો, કે જાણીતી વસ્તુ પકડવી. ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ જુઓ.

દિવસમાં મોડે નવી રમતો, ગીચ બહાર જવાનું અને યાદશક્તિ કે એકાગ્રતા માગતી કોઈપણ વસ્તુ ટાળો. તે સવાર માટે રાખો.

જ્યારે બેચેની શરૂ થાય ત્યારે મારે શું કરવું?

શાંત રહો, આશ્વાસન આપો, અને ધીમેથી ધ્યાન બીજે વાળો. NIA સૂચવે છે કે શાંતિથી બોલો, વ્યક્તિની ચિંતાઓ સાંભળો, દલીલ ટાળો, તેમને ખાતરી આપો કે તેઓ સલામત છે, અને જો મદદ કરે તો હળવો સ્પર્શ કરો. પછી ધ્યાન બીજે વાળવાનો પ્રયત્ન કરો: નાસ્તો, પીણું, સંગીત કે લટાર.

Alzheimer’s Association “આપ અહીં સલામત છો” અને “આપ અસ્વસ્થ છો તેનું મને દુઃખ છે” જેવાં વાક્યો સૂચવે છે, અને પ્રકાશ ઉમેરવાની, ધીમા પડવાની અને ઉત્તેજના મર્યાદિત કરવાની સલાહ આપે છે. વ્યક્તિને ઘેરશો નહીં, ભીંસમાં લેશો નહીં, રોકશો નહીં, કે તેમની સાથે દલીલ કરશો નહીં.

જો વ્યક્તિ આક્રમક બને, તો NIA સલાહ આપે છે કે વર્તન બંધ થાય ત્યાં સુધી સલામત અંતરે રહો. કટોકટીમાં, આપના સ્થાનિક ઇમર્જન્સી નંબર પર કૉલ કરો અને સમજાવો કે વ્યક્તિને ડિમેન્શિયા છે.

શાંત કરનારા શબ્દો વિશે વધુ માટે વાતચીત અને તેઓ ના પાડે ત્યારે શું કરવું અંગેની આપણી માર્ગદર્શિકાઓ જુઓ.

કારણો કેવી રીતે શોધવા?

એક-બે અઠવાડિયાં માટે ટૂંકી નોંધ રાખો. Alzheimer’s Association કારણો ઓળખવા માટે સનડાઉનિંગના પ્રસંગો પહેલાં શું થાય છે તે નોંધવાની ભલામણ કરે છે. બેચેની ક્યારે શરૂ થઈ, તે પહેલાંના કલાકમાં શું થયું, ઊંઘ, જમણ અને પીણાં, મુલાકાતીઓ, અવાજ અને પ્રકાશ નોંધો. નોંધ ડૉક્ટર પાસે લઈ જાઓ. NIA નોંધે છે કે વર્તનના ફેરફારો પર નજર રાખવાથી સંભાળ રાખનારાઓ અને આરોગ્ય સેવા પ્રદાતાઓને ઢાંચો ઓળખવામાં મદદ મળી શકે છે.

સનડાઉનિંગ વિશે મારે ડૉક્ટરને ક્યારે બોલાવવા?

જો બેચેની નવી હોય, અચાનક વધી ગઈ હોય, કે બીજા ફેરફારો સાથે આવે, તો વ્યક્તિના ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો. NIA કહે છે કે વર્તનમાં અચાનક કે ઝડપથી બદલાતા ફેરફારો, ખાસ કરીને ચેપ પછી કે દવાઓમાં તાજેતરના ફેરફારો પછી, તરત ડૉક્ટરના ધ્યાન પર લાવવા જોઈએ.

ડૉક્ટરને એવી બાબતો તપાસવા કહો જે સાંજને અઘરી બનાવી શકે. Alzheimer’s Association પેશાબના ચેપ, અસંયમ, રેસ્ટલેસ લેગ્સ અને સ્લીપ એપ્નિયા જેવી શારીરિક સમસ્યાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે, અને પૂછવાનું સૂચવે છે કે દરેક દવા માટે દિવસનો કયો સમય સૌથી સારો છે. NIA દુખાવો, કબજિયાત અને દવાઓની આડઅસરો કે પરસ્પર અસરોને ઉશ્કેરાટનાં સંભવિત કારણોમાં ગણાવે છે.

Alzheimer’s Association કહે છે કે અલ્ઝાઇમર સાથે જોડાયેલી ઊંઘની સમસ્યાઓ માટે સામાન્ય રીતે દવા વગરના અભિગમો પસંદ કરવામાં આવે છે, અને સાંજની ઉશ્કેરાટ માટે દવાનો વિચાર ફક્ત જો તે નિષ્ફળ જાય તો, જોખમો અને લાભો તોળ્યા પછી, કરવો જોઈએ. તે નિર્ણય ડૉક્ટરનો છે. તબીબી સલાહ વગર કોઈ દવા, ઊંઘની દવા કે પૂરક શરૂ ન કરો, બંધ ન કરો કે બદલશો નહીં.

સાંજ હું પોતે કેવી રીતે પસાર કરું?

મોડી બપોર સંભાળ રાખનારના દિવસનો સૌથી અઘરો ભાગ હોઈ શકે. જો શક્ય હોય, તો કુટુંબના સભ્ય, મિત્ર કે પગારદાર મદદગારને અઠવાડિયામાં થોડા દિવસ, એક કલાક માટે પણ, મોડી બપોર સંભાળવા કહો. સંભાળ રાખનારની પોતાની કાળજી અંગેની આપણી માર્ગદર્શિકા વિરામના વિકલ્પો અને આપના દેશની ડિમેન્શિયા હેલ્પલાઇનની યાદી આપે છે.