Sundowning: Ọrụ Dị Jụụ N'ịgbụ Mgbede Maka Ndị Nwere Dementia

Ọtụtụ ezinụlọ na-achọpụta otu ụkpụrụ ahụ: ụtụtụ na-adị jụụ ma ọ bụ nke ọma, mana ka ehihie na-agafe, onye na-ebi ná dementia na-adị ahụ erughị ala, nchegbu, mgbagwoju anya ma ọ bụ iwe. Ọ nwere ike ịga ije ala na ala, jụọ ka ọ “laghachi ụlọ” ọbụna mgbe ọ nọ n’ụlọ, ma ọ bụ ewute ngwa ngwa. A na-akpọkarị nke a sundowning.

Enweghị otu ọgwụgwọ, mana mgbanwe n’usoro ụbọchị, n’ụlọ na n’ụdị ọrụ ị na-enye nwere ike ime ka ịgbụ mgbede dị jụụ karị. Ibe a na-achịkọta echiche bara uru, na-abụghị nke ahụike, sitere na National Institute on Aging na Alzheimer’s Association. Ọ bụghị ndụmọdụ ahụike. Ọ bụrụ na mgbaàmà bụ ihe ọhụrụ, nke mberede ma ọ bụ na-akawanye njọ, kparịta na dọkịta onye ahụ.

Gịnị bụ sundowning?

Sundowning bụ ahụ erughị ala, iwe ngwa ngwa ma ọ bụ mgbagwoju anya nke na-amalite ma ọ bụ na-akawanye njọ ka ìhè ụbọchị na-ada, n’ịgbụ mgbede ma ọ bụ n’oge mbụ n’anyasị. National Institute on Aging (NIA) na-ekwu na ịgwụ nnukwu nwere ike ibuli ahụ erughị ala n’ịgbụ mgbede.

Gịnị nwere ike ime ka ahụ erughị ala n’ịgbụ mgbede ka njọ?

Ọtụtụ ihe nwere ike inye aka, na-abụkarị ọnụ. Alzheimer’s Association depụtara ihe dị ka:

• ike ọgwụgwụ mgbe ụbọchị jupụtara ọrụ gasịrị;
• gburugburu ọhụrụ ma ọ bụ nke na-agbagwoju anya;
• “elekere ahụ n’ime” nke na-adịghị na usoro, na-eme ka onye ahụ rahụ ụra n’ehihie ma bụrụ onye na-ehi ụra n’abalị;
• ìhè dị ala na ndò, nke nwere ike ime ka ihe gbagwoo anya;
• ịnata nrụgide ma ọ bụ iwe sitere n’ndị gbara ya gburugburu;
• ịchọ ụra pere mpe, nke a na-ahụkarị n’ndị okenye.

NIA na-agbakwunye ihe ndị ọzọ na-akpata iwe n’ozuzu, gụnyere mgbu, ịda mba n’obi ma ọ bụ nrụgide, izu ike pere mpe, afọ ntachi, mkpọtụ ma ọ bụ ndị mmadụ ọtụtụ, na ọgwụ ụfọdụ ma ọ bụ ọgwụ ndị na-emetụta ibe ha.

Kedu ka m ga-esi hazie ụbọchị ka mgbede dị jụụ karị?

Bupụ ihe na-achọ ike n’oge mbụ, debe ịgbụ mgbede dị nwayọọ ma a pụrụ ịkọ ama. NIA na Alzheimer’s Association abụọ na-atụ aro usoro a na-ahụkarị. Ụbọchị nlereanya, ị ga-agbanwe n’ihe nke gị:

Ọtụtụ isi ihe sitere n’isi mmalite:

• Ìhè ụbọchị. NIA na-atụ aro ịhazi oge n’èzí ma ọ bụ n’akụkụ windo maka ìhè anyanwụ kwa ụbọchị.
• Mmegharị kwa ụbọchị, mana ọ bụghị nke ukwuu. Gbalịa ime mmegharị ahụ kwa ụbọchị n’ejighị hazie ọrụ ọtụtụ, ka NIA kwuru.
• Ihe ọṅụṅụ n’ngwụsị ụbọchị. Zere mmanya na ihe ọṅụṅụ nwere kọfị, dị ka kọfị ma ọ bụ kola, n’ngwụsị ụbọchị (NIA). Alzheimer’s Association na-ekwukwa banyere nicotine.
• Ụra ehihie. Gbochie ụra ogologo na ịrahụ ụra n’ngwụsị ụbọchị (NIA). Alzheimer’s Association na-atụ aro ibelata ụra ehihie ma ọ bụrụ na ụra abalị bụ nsogbu.

Maka ọtụtụ banyere iwu ụbọchị kwụsiri ike, lee ọrụ usoro ụbọchị.

Kedu ka m ga-esi mee ka ụlọ dị jụụ karị n’ịgbụ mgbede?

Belata mkpọtụ, tinye ìhè, ma debe ihe ndị a maara nso.

• Ìhè na-egbuke egbuke, nke ha nhata. Alzheimer’s Association na-atụ aro idebe ụlọ nwere ìhè nke ọma n’anyasị. Tinye ìhè n’ebe ahụ tupu ndò apụta.
• Mkpọtụ pere mpe. Gbanyụọ ma ọ bụ belata TV na redio, ma belata ndị ọbịa ma ọ bụ ọrụ ụlọ jupụtara n’oge a. Alzheimer’s Association na-atụ aro ibelata mkpali anyasị dị ka TV, ọrụ ụlọ na egwu dị elu.
• Nkasi obi a maara. NIA na-atụ aro egwu na-eme obi dị jụụ na idebe ihe ndị a hụrụ n’anya na foto n’ụlọ.
• Nyocha nkasi obi. Alzheimer’s Association na-atụ aro ịlele mgbu, agụụ, akpịrị ịkpọ nkụ, afọ ntachi, afọ mmamịrị jupụtara, ike ọgwụgwụ, ọrịa na mgbakasị akpụkpọ ahụ, ma debe ụlọ n’ọnọdụ ọkụ dị mma.
• Obi gị. Ndị mmadụ na-ejide nrụgide. NIA na-atụ aro ịdị nwayọọ na ịnwa ịdị jụụ ma ọ bụrụ na nchegbu nke gị nwere ike ịbawanye esemokwu.

Kedu ọrụ dị jụụ anyị nwere ike ime n’ịgbụ mgbede?

Họrọ ọrụ ndị a maara, na-adịghị ọsọ, dị mfe ịkwụsị. Alzheimer’s Association na-atụ aro ọrụ na-eme obi dị jụụ dị ka egwu dị jụụ, foto ma ọ bụ ihe nkiri o hụrụ n’anya, na ije ọnụ iji belata ahụ erughị ala. NIA na-atụ aro nri ntakịrị ma ọ bụ ihe ọṅụṅụ, ihe ngosi TV ọ hụrụ n’anya, egwu, ije, ịgụ akwụkwọ, ma ọ bụ ọrụ ụlọ dị mfe dị ka ịpịkọta akwa.

Echiche ị ga-anwa:

1. Pịkọta akwa ọnụ. NIA na-atụ aro ụdị ọrụ ụlọ dị mfe a. Akwa nhicha dị mfe ijide, ọrụ ahụ nwekwara njedebe doro anya.
2. Kpọọ egwu ọ hụrụ n’anya. Egwu a maara sitere n’afọ ntorobịa ya, n’olu dị ala. Ịkwụ egwu n’ọnụ bụkwa isonye. Echiche ndị ọzọ dị n’ọrụ egwu.
3. Lee foto. Akwụkwọ foto, ma ọ bụ foto ezinụlọ ole na ole n’Foto ndị dakọrọ ebe a hapụrụ onyonyo ka na-ahụ anya, nwere ike ibute mkparịta ụka dị jụụ.
4. Gaa obere ije. N’ogige, gburugburu ụlọ ma ọ bụ n’ụzọ ụlọ, tupu ọchịchịrị abata.
5. Kesaa nri ntakịrị na ihe ọṅụṅụ. Ihe dị mfe, dị ọkụ nke na-enweghị kọfị, n’elu tebụl ọnụ.
6. Ịhụ ndị dakọrọ dị nwayọọ. Onyonyo ndị dakọrọ nwere kaadị anọ na onyonyo na-ahụ anya dị mfe ịmalite ma dị mfe ịkwụsị.
7. Ịtee agba. Ibe ịtee agba n’ihuenyo ma ọ bụ n’ibe e bipụtara, enweghị ebumnuche ịmechaa.
8. Ilele na ikwu okwu. Kaadị mkparịta ụka na-enye onyonyo na ihe a ga-ekwu mepere emepe. Naanị ilele zuru ezu.
9. Obere ịkwụsị maka iku ume. Iku ume nwayọọ bụ obere ịkwụsị dị jụụ, nwayọọ ị na-amalite ma na-akwụsị n’onwe gị.
10. Ọrụ aka. Ịhazi bọtịnụ ma ọ bụ sọks, ịgbasa akwa mkpuchi dị nro, ma ọ bụ ijide ihe a maara. Lee ọrụ mmetụta ahụ.

Zere egwuregwu ọhụrụ, njem jupụtara ma ihe ọ bụla na-arịọ ọtụtụ ncheta ma ọ bụ nlebara anya n’ngwụsị ụbọchị. Debe ndị ahụ maka n’ụtụtụ.

Gịnị ka m kwesịrị ime mgbe ahụ erughị ala malitere?

Nọrọ jụụ, mee ka obi sie ya ike, ma jiri nwayọọ chee uche ya n’ebe ọzọ. NIA na-atụ aro ikwu okwu n’ụzọ dị jụụ, ige ntị n’nchegbu onye ahụ, izere esemokwu, ime ka ọ mara na ọ nọ n’ebe nchekwa, na iji imetụ aka dị nro ma ọ bụrụ na ọ na-enyere aka. Mgbe ahụ nwaa ihe na-adọpụ uche: nri ntakịrị, ihe ọṅụṅụ, egwu ma ọ bụ ije.

Alzheimer’s Association na-atụ aro okwu dị ka “Ị nọ n’ebe nchekwa ebe a” na “Ewela iwe, ana m ewute na obi adịghị gị mma”, ma na-adụ ọdụ itinye ìhè, ịdị nwayọọ na ibelata mkpali. Ejila onye ahụ n’ebe a na-agbaba ya, ejikwala igwe mmadụ chere ya ihu, ijide ya ike ma ọ bụ iso ya rụọ ụka.

Ọ bụrụ na onye ahụ ghọọ onye na-eme ihe ike, NIA na-adụ ọdụ ịnọ n’ebe dị nchebe ruo mgbe omume ahụ kwụsịrị. N’oge mberede, kpọọ nọmba mberede nke mpaghara gị ma kọwaa na onye ahụ nwere dementia.

Nduzi anyị banyere mkparịta ụka na ihe ị ga-eme mgbe ha na-asị mba nwere ọtụtụ banyere okwu na-eme obi dị jụụ.

Kedu ka m ga-esi chọta ihe na-akpalite ya?

Debe obere ndetu n’ime otu izu ma ọ bụ abụọ. Alzheimer’s Association na-atụ aro idebe ndetu nke ihe na-eme tupu oge sundowning iji chọpụta ihe na-akpalite ya. Dee oge ahụ erughị ala malitere, ihe mere n’ime elekere tupu ya, ụra ehihie, nri na ihe ọṅụṅụ, ndị ọbịa, mkpọtụ na ìhè. Jiri ndetu ahụ gaa n’ebe dọkịta. NIA na-ekwu na idebe ndetu mgbanwe omume nwere ike inyere ndị na-elekọta na ndị na-enye nlekọta ahụike aka ịchọpụta usoro.

Oge ole ka m kwesịrị ikpọ dọkịta banyere sundowning?

Kpọtụrụ dọkịta onye ahụ ma ọ bụrụ na ahụ erughị ala bụ ihe ọhụrụ, na-akawanye njọ na mberede, ma ọ bụ na-esonye mgbanwe ndị ọzọ. NIA na-ekwu na mgbanwe n’omume nke na-abịa na mberede ma ọ bụ na-agbanwe ngwa ngwa, karịsịa mgbe ọrịa ma ọ bụ mgbanwe ọgwụ n’oge na-adịbeghị anya, kwesịrị ịkọrọ dọkịta ozugbo.

Rịọ dọkịta ka ọ lelee ihe nwere ike ime ka anyasị sie ike. Alzheimer’s Association na-ekwu banyere nsogbu ahụ dị ka ọrịa ụzọ mmamịrị, enweghị ike ijide mmamịrị, ụkwụ na-adịghị ahụ ụra (restless legs), na ịkwụsị iku ume n’ụra (sleep apnea), wee tụọ aro ịjụ oge ụbọchị kacha mma maka ọgwụ ọ bụla. NIA depụtara mgbu, afọ ntachi na mmetụta ọgwụ ma ọ bụ ọgwụ ndị na-emetụta ibe ha n’ime ihe nwere ike ịkpata iwe.

Alzheimer’s Association na-ekwu na a na-ahọrọkarị ụzọ na-abụghị ọgwụ maka nsogbu ụra jikọtara na ọrịa Alzheimer, na iji tụlee ọgwụ maka iwe n’ịgbụ mgbede naanị ma ndị ahụ adaa, mgbe a tụlechara ihe ize ndụ na uru. Mkpebi ahụ bụ nke dọkịta. Amalitela, ekwụsịla ma ọ bụ gbanwee ọgwụ, ihe enyemaka ụra ma ọ bụ ihe mgbakwunye ọ bụla na-enweghị ndụmọdụ ahụike.

Kedu ka m ga-esi gafee anyasị n’onwe m?

Ịgbụ mgbede nwere ike ịbụ akụkụ kacha sie ike nke ụbọchị onye na-elekọta. Ọ bụrụ na ị nwere ike, rịọ onye ezinụlọ, enyi ma ọ bụ onye enyemaka a kwụrụ ụgwọ ka ọ nọchie ịgbụ mgbede ụbọchị ole na ole n’izu, ọbụna maka otu awa. Nduzi anyị banyere ilekọta onwe gị dị ka onye na-elekọta depụtara nhọrọ izu ike na ahịrị enyemaka n’efu nke Alzheimer’s Association 24/7 (na United States); chọọ ahịrị enyemaka dementia nke mba gị.