Haere kwadogina
Adi e diho negana (sundowning) be hekwakwanai, lalohadai hegame o badu e matamaia, eiava e badinaia adorahi o adorahikau negana ai. Gaukara reana e durua diba: dina ta ta ai dala tamona, dina matana ai diari bona gaukara, adorahi ai mahuta maragidia lasi, kofe maragidia lasi, diba e diho negana ai rumu lalona ai diari hahedinaraia, noho gabuna haheaukaia, bona laikamu gaukara hegeregere ane, laulau o ranu agelo. Bema hekwakwanai matamatana e vara o e badinaia, doketa ida oi hereva.
- Adi e diho negana anina be diari e diho negana ai hekwakwanai o lalohadai hegame e matamaia o e badinaia.
- Gaukara auka, lao mauri bona digu be daba o adorahi matana ai oi karaia.
- Diari, dina ta ta ai raka maragina, adorahi ai mahuta maragidia lasi bona adorahikau ai kofe lasi be adorahikau e haheauka diba.
- Diba e diho negana ai diari hahedinaraia, regerege hahemaraua, bona oi naria tauna e diba gaukara laikamu oi karaia.
- Sivarai maragina oi torea diba gaukara e hahekwakwanai oi diba totona, bona hekwakwanai e matama negana ai oi noho metauna bona oi hagoadaia.
- Hekwakwanai matamatana o e badinaia negana ai doketa oi boiria: hisihisi, gorere o muramura be unai ai e vareai diba.
Inai peisi ai (9 kahadia)
- Adi e diho negana be dahaka?
- Dahaka ese adorahikau hekwakwanai e habadua diba?
- Edena dala ai lau dina lau hahegaegae adorahikau e haheauka totona?
- Edena dala ai lau ruma lau haheauka adorahi ai?
- Adorahi ai edena gaukara laikamu ai karaia diba?
- Hekwakwanai e matama negana ai lau dahaka lau karaia?
- Edena dala ai lau diba dahaka ese e hahekwakwanai?
- Edana negai lau doketa lau boiria sundowning totona?
- Adorahikau ai lau ede lau goada noho diba?
Ruma bese momo e itaia dala tamona: daba ai e noho namo, to adorahi e lao negana ai, oi naria tauna dementia amo e hekwakwanai, e gari, lalona e hegame o badu e kamonai. Ia raka raka, “lau lao ruma” e gwaumu ruma ai e noho negana ai, o haraga e badu. Una be sundowning e gwauraia momo.
Dala ta sibona lasi, to dina ena dala, rumu, bona oi henia gaukara oi haidaua be adorahi e haheauka diba. Ina peji ai National Institute on Aging bona Alzheimer’s Association edia hereva e abia. Ina be doketa ena hereva lasi. Bema hekwakwanai be matamatana, haraga o e badinaia, tauna ena doketa oi hereva henia.
Adi e diho negana be dahaka?
Adi e diho negana (sundowning) be hekwakwanai, lalohadai hegame o badu e matamaia, eiava e badinaia diari e diho negana ai, adorahi o adorahikau matana ai. National Institute on Aging (NIA) e gwaumu, bema tauanina e hemarai momo, adorahikau ai hekwakwanai e badinaia diba.
Dahaka ese adorahikau hekwakwanai e habadua diba?
Gaukara momo ese e durua diba, nega momo ai ida. Alzheimer’s Association e gwaumu dala hegeregere:
- dina idoinai gaukara murinai hemarai;
- gabuna matamatana o lalohadai e hegame;
- tauanina ena “dina negana” (body clock) e kerere, unai dainai dina ai e mahuta bona hanuaboi ai e noga;
- diari maragina bona kerukeru, unai ese lalohadai e hahegame diba;
- ia dekenai taudia edia lalometau o badu e kamonai;
- mahuta maragina e ura lasi, una be tau bada edia e vara momo.
NIA e gwaumu danu, hekwakwanai ena badina hegeregere: hisihisi, lalobadu o lalometau, mahuta lasi, boka kerere, regerege momo o taunimanima momo, bona muramura haida o muramura edia hekwakwanai.
Edena dala ai lau dina lau hahegaegae adorahikau e haheauka totona?
Gaukara auka be daba ai oi karaia, bona adorahi oi haheaukaia bona dala tamona oi badinaia. NIA bona Alzheimer’s Association iboudiai e gwaumu, dala tamona be namo. Dina ena haheitalai ta, oi haidaua emu dala hegeregerena:
| Negana | Dahaka e durua diba |
|---|---|
| Daba | Hereva gauna, digu, lao mauri bona gaukara auka, taunimanima momo e noga namo negana ai |
| Daba gabena | Murimuri ai eiava windo diari badana kahana ai; raka eiava gaukara ma haida |
| Dina huanai | Adorahi ai aniani bada (Alzheimer’s Association e gwaumu adorahi ai aniani bada, adorahikau ai maragina) |
| Adorahi matana | Bema e ura, oi lagaani, to adorahi gabena ai mahuta daudau lasi |
| Adorahi gabena | Gaukara laikamu e diba; aniani maragina bona ranu; kofe lasi |
| Diba e diho negana ginigunana ai | Rumu lalona ai diari oi hahedinaraia bona windo oi koua diba e diho negana |
| Adorahikau | Aniani maragina, ane heauka, hekwakwanai maragina, mahuta negana ena dala tamona |
Herevadia haida:
- Diari. NIA e gwaumu, dina ta ta ai murimuri ai eiava windo kahana ai diari oi abia.
- Dina ta ta ai raka, to momo lasi. Dina ta ta ai tauanina oi hamarerea, to gaukara momo lasi, NIA e gwaumu.
- Adorahikau ai inua. Adorahi gabena ai alkohol bona kofe badana inua, hegeregere kofe o kola, oi kokia lasi (NIA). Alzheimer’s Association be nicotine danu e gwaumu.
- Mahuta. Adorahi gabena ai mahuta daudau bona mahuta maragina oi hahedokoa lasi (NIA). Bema hanuaboi mahuta e kerere, Alzheimer’s Association e gwaumu dina ai mahuta oi hahemaraua.
Dina dala tamona ena hereva ma haida, oi itaia dina ta ta ena gaukara.
Edena dala ai lau ruma lau haheauka adorahi ai?
Regerege oi hahemaraua, diari oi habada, bona gaukara e diba oi noho henia.
- Diari namo, hegegemadai. Alzheimer’s Association e gwaumu, adorahikau ai ruma lalona oi hadiaria namonamo. Kerukeru e vara negana ginigunana ai diari oi hahedinaraia.
- Regerege maragina. TV bona redio oi hahedokoa o oi hahemaraua, bona unai negana ai vadivadi momo o ruma gaukara momo oi hahedokoa. Alzheimer’s Association e gwaumu adorahikau hekwakwanai hegeregere TV, ruma gaukara bona ane regerege oi hahemaraua.
- Gaukara e diba. NIA e gwaumu ane heauka, bona ruma lalonai oi naria tauna e lalokau henia gaudia bona laulau oi noho henia.
- Namo itaia. Alzheimer’s Association e gwaumu, hisihisi, hitolo, ranu mate, boka kerere, mimi e gunalaia, hemarai, gorere bona kopina kerere oi itaia, bona rumu ena siahu oi haheauka.
- Oi emu lalo. Taunimanima be lalometau e kamonai diba. NIA e gwaumu, oi emu lalometau ese e habadaia diba, unai dainai oi raka metauna bona oi haheauka noho.
Adorahi ai edena gaukara laikamu ai karaia diba?
Oi naria tauna e diba, haraga lasi, bona e dokona e mai gaukara oi abia hidi. Alzheimer’s Association e gwaumu gaukara heauka hegeregere ane, laulau o movie e ura henia, bona ida raka maragina hekwakwanai haheauka totona. NIA e gwaumu aniani maragina o ranu, TV ena gaukara e ura henia, ane, raka, duahiduahi, o ruma gaukara maragina hegeregere ranu agelo.
Oi tohohoa diba:
- Ida ranu agelo. NIA e gwaumu unai bamona ruma gaukara maragina. Taol be e abia mai, bona gaukara ena dokona e maoro.
- Ane e ura henia oi abia. Ia ena tau matamata negana ena ane, regerege maragina. Ida ane hebou be namo. Hereva ma haida oi itaia ane gaukara.
- Laulau oi itaia. Laulau buka, o ruma bese laulau haida Photo Pairs lalonai laulau e itaia noho, be hereva heauka e havaraia diba.
- Raka maragina. Gadena ai, dala ai o rumu lalona ai, diba e diho negana ginigunana ai.
- Aniani maragina bona ranu. Gaukara maragina, siahu maragina, kofe lasi, pata ai ida.
- Laulau rua rua hegeregere. Picture Pairs laulau hani bona laulau e itaia noho be e matamaia mai bona e dokona mai.
- Kala karaia. Coloring screen ai eiava pepa ai, dokona ena ura lasi.
- Itaia bona hereva. Conversation Cards be laulau bona henanadai e henia. Itaia sibona be e namo.
- Laga metau maragina. Calm Breathing be metau maragina, heauka, oi matamaia bona oi dokona emu ura hegeregerena.
- Ima gaukara. Button o soke oi hahegeregere, ranu heauka oi hahemaragina, o e diba gauna oi dogoatao. Oi itaia kamonai gaukara.
Gaukara matamatana, lao mauri momo, bona lalohadai o laloa bada e ura gauna be adorahikau ai oi karaia lasi. Unai be daba ai oi karaia.
Hekwakwanai e matama negana ai lau dahaka lau karaia?
Oi noho metauna, oi hagoadaia, bona metauna oi haidaua. NIA e gwaumu, gado metauna oi hereva, tauna ena lalohadai oi kamonai, heai lasi, ia be namo ai e noho oi hamaoroa, bona bema e durua, metauna oi dadabaia. Gabeai gaukara ma ta oi hahedinaraia: aniani maragina, ranu, ane o raka.
Alzheimer’s Association e gwaumu hereva hegeregere “Oi be inai ai oi namo” bona “Oi e badu lau kamonai, lau dika,” bona e gwaumu diari oi habada, oi raka metauna, bona hekwakwanai oi hahemaraua. Tauna oi koua lasi, oi kahilakahila lasi, oi dogoatao lasi, o ia ida oi heai lasi.
Bema tauna e badu momo, NIA e gwaumu, unai kara e dokona ela bona oi noho daudau. Bema kerere bada, 111 oi boiria bona oi hamaoroa tauna be dementia amo e noho.
Emu hereva totona, oi itaia hereva namodia bona bema ia “las” e gwaumu.
Edena dala ai lau diba dahaka ese e hahekwakwanai?
Wiki ta o rua lalonai sivarai maragina oi torea. Alzheimer’s Association e gwaumu, sundowning e vara negana ginigunana ai dahaka e vara oi torea, diba gaukara oi diba totona. Hekwakwanai e matama negana, unai ginigunana aua ta lalonai dahaka e vara, mahuta, aniani bona inua, vadivadi, regerege bona diari oi torea. Unai sivarai doketa oi hahedinaraia. NIA e gwaumu, kara haidaua torea be naria taudia bona doketa ese dala e itaia diba.
Edana negai lau doketa lau boiria sundowning totona?
Bema hekwakwanai be matamatana, haraga e badinaia, o haidaua ma haida ida e vara, tauna ena doketa oi boiria. NIA e gwaumu, kara haidaua haraga o e haidaua momo, bema gorere murinai o muramura haidaua murinai e vara, doketa dekenai haraga oi hamaoroa.
Doketa oi noia adorahikau e haheauka diba gaudia oi itaia. Alzheimer’s Association e gwaumu tauanina kerere hegeregere urinary tract infection, mimi e dogoatao lasi, ae hekwakwanai (restless legs) bona mahuta negana ai laga kerere (sleep apnea), bona muramura ta ta be dina edana negana ai e namo oi nanadaia. NIA e gwaumu hisihisi, boka kerere bona muramura ena hahekwakwanai be hekwakwanai badina diba.
Alzheimer’s Association e gwaumu, Alzheimer’s ida mahuta kerere totona muramura lasi dala be guna oi tohohoa, bona adorahikau hekwakwanai totona muramura be unai e goada lasi negana ai, kerere bona namo umui laloa murinai mo. Unai laloa be doketa ena. Doketa ena hereva lasi negana ai, muramura, mahuta muramura o supplement oi matamaia lasi, oi dokona lasi, o oi haidaua lasi.
Adorahikau ai lau ede lau goada noho diba?
Naria tauna totona adorahi be dina lalonai auka bada negana. Bema e mai, ruma bese ta, turana ta o durua tauna ta oi noia wiki ai dina haida adorahi ai ia e naria, aua ta sibona danu be namo. Naria tauna ena nari ena peji ai lagaani daladia bona Alzheimer’s Association ena durua boiboi namba e noho, dina bona hanuaboi ai e davana, davana lasi.
Henaidai momodia
Adi e diho negana be dina edana negana ai e vara momo?
Una be adorahi o adorahikau matana ai e matamaia momo, diari e diho negana ai. Dina ta ta taudia edia e idau. Unai dainai, wiki ta o rua lalonai sivarai maragina oi torea be e durua diba.
Edena gaukara ese adi e diho negana e durua diba?
Adorahi ai, gaukara laikamu, e diba, bona e auka lasi be e namo momo: ane heauka, laulau itaia, TV eiava movie e ura henia, ranu agelo, raka maragina, o aniani maragina. Gaukara matamatana o auka be daba ai oi karaia.
Adi e diho negana be tauanina kerere ena toana diba, a?
Tauanina kerere hegeregere hisihisi, gorere (urinary tract infection), mahuta kerere o muramura ena hahekwakwanai ese e habadua diba. Bema hekwakwanai be matamatana, haraga o e badinaia, tauna ena doketa oi boiria.
Adi e diho negana totona muramura dekenai doketa oi nanadaia be namo, a?
Unai be doketa ida umui herevaia gauna. Alzheimer's Association e gwaumu muramura lasi dala be guna oi tohohoa, bona adorahikau hekwakwanai totona muramura be kerere bona namo umui laloa murinai mo. Ina peji ai muramura herevadia lasi.
Badina sivarai
Inai peisi ese ia badinaia oganaisesen bona tahua sivarai ai haheboua. Inai peisi hamatamataia neganai iboudiai ai itaia maoromaoro.
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Sleep Issues and Sundowning · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging