Узьӧм да моз дзоньвидзалун: туяласъяс серти

Узьӧм да моз дзоньвидзалун йитчӧны, но кыдзи найӧ йитчӧны, на туялӧны. Кынымкӧ туяласъяс шуӧны, мый дженьыд узьӧм вермас йитчыны ыджыд деменция рисккӧд. Деменция, ас водзӧ, тшӧкыда дзугӧ узьӧмсӧ. Тайӧ лист бокын висьталӧма, мый туяласъяс петкӧдлӧны да мый оз петкӧдлыны, сетӧма олӧмын отсалан узьӧм привычкаяс да висьталӧма деменция дырйи тшӧкыда паныдасьлысь узьӧм сьӧкыдлунъяс йылысь. Узьӧм бурдӧданторъяс йылысь тшӧктӧм татӧн абу; тайӧ йылысь колӧ сёрнитны врачкӧд.

Лёк узьӧм йитчӧ-ӧ деменциякӧд?

Кынымкӧ кузь кад туяласъяс шуӧны, мый дженьыд узьӧм вермас йитчыны ыджыд деменция рисккӧд, но тӧдӧмъяс на абу ставнас тшӧтшкӧсь.

• 25 вося Великобританияын туялӧм. Туялысьяс видзӧдісны 8000 морт йылысь Whitehall II туялӧмын. Кодъяс узьлісны квайт час да этшаджыка 50 либӧ 60 арӧсын, найӧлы сёр деменция risk вӧлі ыджыдджык, сизим час узьлысьяс дорысь. Кодъяс узьлісны квайт час да этшаджыка 50-ын, 60-ын да 70-ын, найӧлы risk вӧлі гӧгӧр 30% ыджыдджык, тшӧтшкӧса сизим час узьлысьяс дорысь. Тайӧ вӧлі видзӧдлӧм туялӧм, сійӧн сійӧ петкӧдлӧ йитчӧм, но оз помка.
• Lancet комиссия видзӧдӧм. 2024 вося Lancet комиссия эз содты узьӧмсӧ 14 вежны позян risk фактор лыддзыс. Комиссия шуис, мый тӧдӧмъяс абу тырвыйӧ тшӧтшкӧсь. Ӧти помкаыс — «бӧрсянь помка»: деменция моз вежсьӧмъяс заводитчӧны диагноз водзын во сайын да вермасны дзугны узьӧмсӧ. Ӧти ыджыд туялӧмын кузь узьӧм да деменция кост йитчӧм бырис, кор медводдза вит во видзӧдлӧмсӧ бырӧдісны.

Сідзкӧ, ӧти-кык лун дженьыд узьӧм абу повод тшыкны. Тшӧтшкӧс да бур узьӧм дортӧ мунны колӧ, сы вӧсна мый сійӧ отсалӧ настроениелы, синмавидзӧмлы да лӧсьӧдлунлы талун.

Мый сійӧ «моз весалӧм» туялӧм?

Ті верманныд лыддьыны, мый узьӧм «весалӧ» мозсӧ. Тайӧ юӧрыс лоис збыль туяласъясысь, но сійӧ на висьӧм.

• Шыръяс вылын. 2013 воын туялӧм, кыдзи висьталӧ NIH, аддзис, мый шыръяс узьӧм дырйи моз клеткаяс кост са вӧлі ыдждӧма гӧгӧр 60%. Ва кокниа ветліс моз пыр, туялысьяс шуалӧны глимфатическӧй системаӧн. Бета-амилоид, Альцгеймеркӧд йитчӧм белок, регыдджыка весаліс узьысь шырлӧн мозысь.
• Мортъяс вылын. 2018 вося ичӧт туялӧмын сканируйтісны 20 бурдзонь 22-сянь 72 арӧса мортӧс тшӧтшкӧс вой борын да войтӧг узьӧм борын. Узьтӧм вой борын моз сканируйтӧмын бета-амилоид тӧдмӧдӧмыс содіс гӧгӧр 5% вынйӧрын, кӧні пырис и гиппокамп — казьтылӧмлы важ сикт. Гижысьяс шуисны, мый тайӧ водзвыв тӧдӧм. Найӧ оз тӧдны, шойччӧ-ӧ вежсьӧмыс шойччӧм борын, либӧ сійӧ петкӧдлӧ ньӧжйӧджык весалӧм либӧ унджык амилоид лӧсьӧдӧм.
• Тайӧ мунӧ кыкнан ладорӧ. Lancet комиссия шуӧ, мый ыджыд йӧзлы амилоид чукӧрмӧмыс ачыс вермас дзугны узьӧмсӧ.

Тайӧ аддзӧмторъяс отсалӧны гӧгӧрвоны, мыйла туялысьяс узьӧмӧн интересуйтчӧны. Найӧ оз петкӧдлыны, мый бурджык узьӧм видзӧ Альцгеймерысь.

Кутшӧм узьӧм привычкаяс вермасны отсавны?

Ыджыд йӧзлы колӧ узьны войнас 7-сянь 9 часӧдз, ставыс мукӧд йӧз моз, шуӧ National Institute on Aging (NIA). Сылӧн отсӧгъяс пырӧны:

• Видзӧй тшӧтшкӧс кад. Кузялӧй да чеччалӧй ӧти кадӧ быд лун, шойччӧм лунъясын тшӧтш.
• Лӧсьӧдӧй лӧнь рыт routine. Лыддьӧй, кывзӧй лӧнь музыка либӧ пуксьӧй шоныд ваннаӧ узьӧм водзын.
• Лӧсьӧдӧй узьланінсӧ кокниӧн, медым эз вӧв вывті шоныд либӧ кӧдзыд.
• Этшаджык юйӧй кофеин рытын. Кофе, чай, газировка да шоколад вермасны видзны саялӧм вылын.
• Эн юй алкоголсӧ, ещӧ ичӧт кадколастӧн, шуӧ NIA.
• Эн сёй ыджыд сёян узьӧм водзын кык-куим часын, да эн юй уна рытын.
• Быдлунъя вӧчӧй зарядка, но абу узьӧм водзын 3 часын. Видзӧдӧй миян зарядка йылысь гижӧд.
• Видзӧй экранъяссӧ узьланінысь ылысьӧн. NIA шуӧ, оз ков видзӧдны телевизор либӧ вӧдитны компьютер, телефон либӧ планшет сэн.
• Эн узь лунвылын либӧ рытын, кӧ позьӧ.

Узьӧм сьӧкыдлунъяс деменция дырйи

Узьӧм вежсьӧмъяс тшӧкыда паныдасьлӧны деменция дырйи. NIA лыддьӧ: уна либӧ вывті этша узьӧм, войнас унаысь саялӧм да лунтырйи уна узьӧм. Сійӧ висьталӧ и сандунинг йылысь: беспокойство, дзугсьӧм либӧ гудыртчӧм, мый заводитчӧ либӧ чорыдджыка лоӧ югӧр вошӧм дырйи.

NIA-ысь видзӧдысьяслы отсӧгъяс:

1. Босьтӧй югӧр да ворсӧм асывнас. Петӧй ортсыӧ либӧ пуктӧй ӧшинь дорӧ луннас, отсалӧй мортлы быд лун ворсӧмӧн. Югыд югӧр вермас отсавны бергӧдны организм кадколаст.
2. Энергияа уджъяс планируйтӧй асывнас. Видлӧй купайтчӧм асывнас либӧ медся ыджыд сёянсӧ луншӧрын.
3. Видзӧй узьӧмсӧ дженьыдӧн да водзын. Этшаджык лунвылын узьӧй.
4. Лӧсьӧдӧй рытсӧ лӧньӧн. Этшаджык югӧд, чинтышта шум да, кӧ мортлы окота, пукты лӧнь музыка. Миян гижӧдын рытся беспокойство йылысь эм унджык юӧр.
5. Видзӧй тшӧтшкӧс узьӧм routine. Быд вой тшӧтш кадӧ лыддьыны гораӧн — NIA-ысь ӧти пример. Тшӧтшкӧс быдлунъя routine тшӧтш отсалӧ.
6. Этшаджык юйӧй кофеин да алкоголь.
7. Пукты вой биа узьланінӧ, коридорӧ да ваннаӧ.

Войнас саялӧм дырйи NIA-лӧн гортса лӧсьӧдлун отсӧгъясын эмӧсь вой би, автоматическӧй югӧр_sensorъяс, ваннаын кутанъяс, посводз доръяс вылын югыд скотч да замокӧ пуктытӧм бурдӧданторъяс.

Рытын дженьыд, лӧнь удж вермас отсавны тіянлы кыкнанныд лӧньӧдчыны. Видлӧй ньӧжйӧ Calm Breathing либӧ кынымкӧ лӧнь Conversation Cards. Эшӧдӧй ставсӧ, мый чорыда чукӧртчӧ узьӧм водзын, да дугдӧй, кор мортлы тырмас.

Торъя узьӧм омӧльтӧ и видзӧдысьӧс. Миян видзӧдысьлы ас видзӧм гижӧдын эмӧсь шойччӧм да отсӧг босьтӧм йылысь юӧр.

А узьӧм дырйи лолалӧм (апноэ)?

Узьӧм дырйи лолалӧм (апноэ) вӧчӧ лолалӧм дженьыд дугдӧмъяс, тшӧкыда унаысь войӧ. NIA шуӧ, кӧ сійӧс оз бурдны, вермасны лоны сьӧкыдлунъяс, шуам, ыджыд виртӧм, инсульт либӧ казьтылӧм омӧльтчӧм. Тӧдмӧдӧмъяс пырӧны гора храп да лунтырйи мудзӧм, да уна морт оз тӧдны, мый найӧлӧн тайӧ эм. Lancet комиссия висьталӧ 11 туялӧм видзӧдӧм йылысь, кӧні узьӧм апноэа йӧзлы вӧлі гӧгӧр 43% ыджыд деменция risk. Но найӧ туяласъясысь этшанін лыддьывлісны сьӧкта сикас, сійӧн йитчӧмыс на абу ставнас тшӧтшкӧс.

Узьӧм апноэсӧ позьӧ тӧдмавны да бурдны. NIA шуӧ, мый CPAP аппарат дзик пыр отсалӧ. Кӧ ті либӧ тіян видзӧдӧм морт гораа храпитӧ, дугдӧ лолавны узьӧм дырйи либӧ зэв мудзӧ луннас, висьталӧй врачлы.

Узьӧм бурдӧданторъяс йылысь пасйӧд

Ми огӧ сетӧй тшӧктӧм узьӧм бурдӧданторъяс либӧ содтӧдъяс йылысь. NIA шуӧ, мый узьӧм бурдӧданторъяс вермасны отсавны дженьыд кад кежлӧ, но найӧ оз лоны инсомнияысь бурдӧмтор. Сійӧ тшӧтш шуӧ, мый кынымкӧ бурдӧданторъяс, мыйяс сетӧны Альцгеймер висьысьӧн йӧзлы узьӧм могысь, вермасны содтыны юрбергӧдчӧм, усьӧм да гудыртчӧм риск. Эн заводитӧй, эн дугдӧдӧй да эн вежӧй некутшӧм узьӧм бурдӧдантор, рецепттӧм узьӧм отсӧгторъяс тшӧтш, врачкӧд либӧ фармацевткӧд сёрниттӧг.

Сёрнитӧй врачкӧд

Мунӧй врач дорӧ, кӧ ті либӧ тіян видзӧдӧм морт пыр мудзӧ, оз вермы узьны уна вой, гораа храпитӧ либӧ войнас лолалӧмыс дугдӧ. Кӧ деменция дырйи узьӧм сьӧкыдлунъяс оз мунны, NIA шуӧ корны врачсянь отсӧг. Видлалӧм вермас аддзыны помкаяс, шуам, дой, мукӧд узьӧм сьӧкыдлун, висьысьлун либӧ бурдӧдантор боксянь вӧчӧмтор. Виччысьтӧг гудыртчӧм либӧ узьӧм виччысьтӧг вежсьӧм гудыртчӧмкӧд корӧ пырджык отсӧг. Лыддьӧй кор мунны врач дорӧ.

Тайӧ лист бокыс — ӧтувъя юӧр, абу медтшӧктӧм. Видзӧдӧй миян медпасйӧд.