چالاکییەکان بۆ قۆناغی ناوەڕاستی دیمێنسیا

قۆناغی ناوەڕاستی دیمێنسیا زۆرجار درێژترین قۆناغە، و ئەو کاتەیە کە چالاکییەکان دەست دەکەن بە پێویستیان بە پشتگیریی ڕاستەقینە. وشەکان بە ئاسانی نایەن، هەنگاوەکان تێکەڵ دەبن، و دەستپێکردنی هەر شتێک لەوانەیە سەخت بێت. بەڵام خواستی بەسوودبوون و بەشداربوون زۆرجار دەمێنێتەوە. بە کەمێک ئامادەکاری، ئەو کەسەی لە قۆناغی ناوەڕاستدایە دەتوانێت هێشتا چێژ لە زۆر شت وەربگرێت، بە تایبەتی کارە ئاشناکانی ناوماڵ، مۆسیقا و وێنەکان کاتێک لە تەنیشت ئێوەدا ئەنجام دەدرێن.

چ چالاکییەکان لە قۆناغی ناوەڕاستی دیمێنسیا باش کاردەکەن؟

چالاکیی کورت، ئاشنا و کرداری کە دابەشکراون بۆ هەنگاوی تاک باشترینن. Alzheimer’s Association دەڵێت پێویست ناکات شتی نوێ داهێنیت بۆ ئەنجامدان: چالاکییەکان دەتوانن بەشێک بن لە ژیانی ڕۆژانە، وەک پێکەوە چێشت لێنان، باخەوانی، گوێگرتن لە مۆسیقا یان چوون بۆ پیاسە.

Alzheimer’s Foundation of America تێبینی دەکات کە ئەو کەسانەی لەم قۆناغەدان زۆرجار پێویستیان بە هەستکردن بە مەبەست یان ئاگاداربوون لە شتێک هەیە، و پێویستیان بە یارمەتی هەیە بۆ دەستپێکردن یان بەردەوامبوون لە چالاکییەکان. لیستی قۆناغی ناوەڕاستی ئەوان دەستمال پێچانەوە، قاپ شتن، گۆرەوی جووتکردن، وەرزشە ئاسانەکان، سەماکردن لەگەڵ مۆسیقای ئاشنادا، پیاسەی بەڕێوەبراو، پێکەوە گۆرانی گوتن، وێنەکێشانی سادە و سەیرکردنی ئەلبوومی وێنە لەخۆدەگرێت.

چۆن چالاکییەک ئامادە بکەیت تاکوو باش کار بکات؟

زۆربەی چالاکییەکان لە ئامادەکارییەکەدا سەرکەوتوو یان شکستخواردوو دەبن. ئەم ڕەفتارانە، کە لە Alzheimer’s Association و Family Caregiver Alliance وەرگیراون، گەورەترین کاریگەریان هەیە:

1. شوێنەکە پاک بکەوە. تەلەفزیۆنەکە بکوژێنەوە، دەرگاکە دابخە و تەنها ئەو شتانە دابنێ کە چالاکییەکە پێویستی پێیەتی.
2. خۆت دەستی پێ بکە. دەست بکە بە پێچانەوە یان تێکەڵکردن و بانگهێشتی بکە: «دەتوانیت لەمەدا یارمەتیم بدەیت؟»
3. پیشان بدە، پاشان چاوەڕێ بکە. یەک هەنگاو پیشان بدە. ئاماژە بکە یان بە دەست ڕێنمایی بکە، بۆ نموونە پیشان بدە قاپەکە لە کوێ دانرێت.
4. هەنگاوێک لە یەک کاتدا بدە. «لە نیوەوە بیپێچەوە» ئاسانترە لە «ئەمانە بپێچەوە و بەپێی ڕەنگ ڕێکیان بخە».
5. دوو هەڵبژاردە پێشکەش بکە، نەک پرسیاری کراوە. «دەستمالە شینەکان یان سپییەکان؟» وەڵامدانەوەی ئاسانترە لە «دەتەوێت کامیان بکەیت؟»
6. بەشی سەخت خۆت ئەنجام بدە. ئێوە دەپێون، ئەوان تێکەڵ دەکەن. ئێوە دەزوو تێدەکەن، ئەوان دەزووی پێ دەئاڵێنن.
7. هۆکارێکی بدێ. «ئەم دەستمالە بچووکە بۆ نانی یەکشەممەیە» وای لێدەکات کارەکە ڕاستەقینە هەست پێ بکرێت.
8. ڕێگەی بدە سەیر بکات ئەگەر ویستی. National Institute on Aging تێبینی دەکات کە تەنها سەیرکردنیش لەوانەیە خۆش بێت.

بیرۆکەی چالاکی بۆ قۆناغی ناوەڕاست

کارە بەسوودەکان

• دەستمال و دەستمالی بچووک پێچانەوە. شتە بچووک و تەختەکان ئاسانترن. سەبەتەیەک دەستمالی بچووکی گەرم دەتوانرێت بپێچرێتەوە، ڕاست بکرێتەوە و دووبارە بپێچرێتەوە.
• گۆرەوی جووتکردن. بە چەند جووتێکی زۆر جیاواز دەست پێ بکە. جیاکردنەوە تەنها بەپێی ڕەنگیش باشە.
• قاپی نەشکێنەر شتن یان وشککردنەوە. ئاوی گەرم و سابوون بۆ دەست خۆشە. وشککردنەوە لەکاتێکدا دانیشتوویت بۆ قاچەکان ئاسانترە.
• ئامادەکردنی مێز. لە یەک کاتدا یەک جۆر شت بدە، و یەک شوێن خۆت وەک نموونە ئامادە بکە.
• یارمەتیدان لە چێشت لێناندا. شتنەوەی پەتاتە، دڕاندنی کاهوو یان تێکەڵکردنی قاپێک. ئێوە چاقۆ و گەرمی بەکار دەهێنن.
• گێسککردن، تۆزسڕینەوە یان پاککردنەوە. قوماشێک بۆ مێزەکە، گێسکێکی سووک بۆ بەردەرگاکە.

بۆ بیرۆکەی زیاتر سەیری کارەکانی ناوماڵ بکە.

مۆسیقا و جووڵە

• گۆرانییە دێرینە خۆشەکان بڵێن. خۆت دەست بە گۆرانی گوتن بکە؛ زۆر کەس لەگەڵ ئەو گۆرانیانەدا دەبێژێن کە بۆ ساڵانێکی زۆر دەیانناسن. سەیری چالاکییەکانی مۆسیقا بکە.
• بە ئازادی سەما بکەن. هەڵبسوڕێنەوە، چەپڵە لێ بدەن یان بەو شێوەیە بجووڵێن کە خۆشە. دانیشتنیش باشە.
• باڵۆن بەیەکەوە هاوێژ بکەن. بە هێواشی دەجووڵێت و لەسەر کورسییەوە بە ئاسانی دەگیرێت.
• پیاسەی بەڕێوەبراو بکەن. پێکەوە پیاسەیەکی کورت و ئاشنا بکەن، ئەگەر یارمەتیدەر بێت قۆڵ لە قۆڵ.

وێنە و چیرۆک

• سەیرکردنی ئەلبوومی وێنە. لەبری پرسیارکردن، باسی ئەوە بکە کە دەیبینیت: «سەیری ئەو ئۆتۆمبێلە بکە. باسی بکە.» سەیری چالاکییەکانی بیرەوەری بکە.
• کارتی گفتوگۆ بەکار بهێنە. Conversation cards وێنەیەک لەگەڵ داواکارییەکی کراوە و بێ تاقیکردنەوە تێکەڵ دەکات.
• پێکەوە فیلمێکی کۆن سەیر بکەن. فیلمێکی ئاشنا هەڵبژێرە، لە نزیکەوە بمێنەوە و بۆ پشوو وەستێنە.

یاریی سادە و بێ فشار

• Picture pairs لەگەڵ وێنە دیارەکان. Picture pairs ڕێگە دەدات وێنەکان دیار بمێننەوە، بۆیە سەرنجدانە نەک بیرخستنەوە.
• Find the same. Find the same یەک وێنە و تەنها دوو تا چوار هەڵبژاردە پیشان دەدات.
• Sort together. Sort together وەک جیاکردنەوەی جل لەسەر شاشەیە: وێنەیەک دابگرە، پاشان سەبەتەکەی.
• Picture bingo. Picture bingo بۆ کۆبوونەوەی خێزان و گرووپەکان باش کاردەکات.

ئەگەر یارییەک دەستی کرد بە دروستکردنی بێزاری، وەستە و شتێکی تر بکە. سەیری چۆن پێکەوە یاری بکەین بکە.

گۆڕینی بێئارامی بۆ چالاکییەک

ڕەفتاری بێئارام یان دووبارەبووە زۆرجار هۆکارێکی هەیە. Family Caregiver Alliance ئاماژە بەوە دەکات کە کەسێک کە بەردەوام ناوەڕۆکی دولابێک دەکاتە دەرەوە لەوانەیە هەوڵ بدات پێویستییەکی خۆی بۆ سەرقاڵبوون و بەسوودبوون جێبەجێ بکات. Alzheimer’s Association پێشنیار دەکات وزەی وا بگۆڕدرێت بۆ چالاکییەکی گونجاو، نەک ڕاوەستێنرێت.

کەی وەستەین یان ڕێگا بگۆڕین

کاتێک نیشانەی ماندوو بوون، بێزاری، شەرمەزاری یان بێحەزی دەبینیت وەستە، وەک بێئارامی، تووڕەبوون، پاڵنان لە شتەکان یان گوتنی «ناتوانم». Alzheimer’s Association پێشنیار دەکات لە کاتێکی جیاواز لە ڕۆژدا هەوڵ بدەیتەوە یان چالاکییەکە سادەتر بکەیت. ناچاری مەکە. ڕەتکردنەوە لەوانەیە لە ترس یان لەوە بێت کە ئەرکەکە زۆر سەختە؛ سەیری کاتێک دەڵێن نەخێر بکە.

زوو کۆتایی پێهێنان باشە. تەنها پێکەوە دانیشتنیش باشە لەگەڵ کوپێک چادا. کاتێک تواناکان زیاتر دەگۆڕێن، لەوانەیە بیرۆکەکانی چالاکییەکانی قۆناغی دواتر زیاتر گونجاو بن، و 101 چالاکی بیرۆکەی زۆری تری تێدایە بۆ تاقیکردنەوە.