Mvutu ya nkufi
Na kitini ya kati ya kimbevo ya kuvila mambu, bisalu ya mbote kele ya nkufi, ya mezabanaka mpi ya kukabuka na bitambi mosi-mosi: kupinda bilele, kutula basoseti na mapasa, kuyobisa malonga, kuyimba, kutambula ti lusadisu, kutala babuku ya bafoto mpi bansaka ya pete ya bafoto. Yidika bima, monisa kitambi ya ntete, baka bitambi ya mpasi mpi pesa kisalu kikuma. Yambula ntangu yo ke vutukaka diaka ve ya kiese.
- Bisalu ya nzo ya mezabanaka mbala mingi ke salaka mbote sambu yo ke pesaka muntu mawi ya kusala kima ya mfunu mpi ya kukonda lokumu.
- Monisa kuluta kutuba, pesa kitambi mosi na mbala mosi, mpi pesa bapondua zole ya pete na kisika ya bangyufula ya kukanguka.
- Baka kitambi ya mpasi mingi sambu muntu kakuka kusala kitambi yina ke pesaka kiese.
- Bikalulu ya kukonda kupema mbala mingi ke monisa nde muntu kesosa kima ya kusala. Pesa kisalu yina mefwana na kisika ya kubuya.
- Kutala, kusadisa fioti, to kuyambula ntete kele mambu yonso ya mbote.
Na lutiti yai (bitini 5)
Kitini ya kati ya kimbevo ya kuvila mambu mbala mingi kele kitini ya nda mingi, mpi na ntangu yina bisalu keyantikaka kusosa lusadisu ya kieleka. Bangogo kekwisa na mpasi, bitambi kesobasobanaka, mpi kuyantika kima mosi lenda vanda mpasi. Kansi mpusa ya kuvanda na mfunu mpi ya kukota na mambu mbala mingi kezingaka. Ti kuyidika fioti, muntu yina kele na kitini ya kati lenda baka ntete kiese na mambu mingi, mingi-mingi na bisalu ya mezabanaka, miziki mpi bafoto yina bo kesalaka pembeni-pembeni ti nge.
Inki bisalu kesalaka mbote na kitini ya kati ya kimbevo ya kuvila mambu?
Bisalu ya nkufi, ya mezabanaka mpi ya kusala na maboko, ya kukabuka na bitambi mosi-mosi, kesalaka mbote mingi. Alzheimer’s Association ketuba nde nge fwete ve kuyindula mambu ya mpa ya kusala: bisalu lenda vanda kitini ya luzingu ya konso kilumbu, bonso kulamba kumosi, kusala bilanga, kuwa miziki to kutambula.
Alzheimer’s Foundation of America kemonisa nde bantu na kitini yai mbala mingi kevandaka ti mpusa ya ngolo ya kuwa bonso bo kele na kikuma to ya kusansa kima mosi, mpi bo kesosaka lusadisu sambu na kuyantika to kutatamana bisalu. Na ndonga na yo sambu na kitini ya kati kele: kupinda bilele, kuyobisa malonga, kutula basoseti na mapasa, ngalasisi ya pete, kukina na miziki ya mezabanaka, kutambula ti lusadisu, kuyimba kumosi, kupenta ya pete mpi kutala babuku ya bafoto.
Inki mutindu ya kuyidika kisalu sambu yo sala mbote?
Bisalu mingi kelungaka to kenungaka ve na mutindu yo meyidikama. Bikalulu yai, ya mekatuka na Alzheimer’s Association mpi Family Caregiver Alliance, kesalaka luswaswanu ya nene:
- Kitula kisika pwelele. Zima televizio, kanga kielo mpi tula kaka bima yina kisalu kesosa.
- Yantika yo nge mosi. Yantika kupinda to kunikisa mpi bingisa yandi: «Lenda nge sadisa mono na yai?»
- Monisa, na nima vingila. Monisa kitambi mosi. Songa na musapi to sadila diboko na nge, mu mbandu kumonisa kisika ya kutula longa.
- Pesa kitambi mosi na mbala mosi. «Pinda yo na kati» kele pete kuluta «pinda yai mpi tula yo na kimvuka na mutindu ya mukubu».
- Pesa bapondua zole, kansi ve bangyufula ya kukanguka. «Bitawele ya ble to ya mpembe?» kele pete na kupesa mvutu kuluta «Inki nge kezola kusala?»
- Sala kitambi ya mpasi nge mosi. Nge kemeza, yandi kenikisa. Nge ketula nsinga, yandi kevindumuna nsinga ya laine.
- Pesa yo kikuma. «Bitawele yai ya mesa kele sambu na madia ya Lumingu» kesalaka nde kisalu kuvanda ya kieleka.
- Bika yandi katala kana yandi mezola. National Institute on Aging kemonisa nde kutala kaka mpi lenda vanda kima ya kiese.
Bandongisila ya bisalu sambu na kitini ya kati
Bisalu ya mfunu
- Kupinda bitawele mpi bitawele ya fioti. Bima ya fioti, ya lalama kele ya pete mingi. Paniere ya bitawele ya fioti ya tiya lenda pindama, lenda lembika mpi lenda pindama diaka.
- Kutula basoseti na mapasa. Yantika ti mapasa fioti yina keswaswanaka mingi. Kukabula na mutindu ya mukubu kaka mpi kele mbote.
- Kuyobisa to kuyumisa malonga yina kebukaka ve. Maza ya tiya ti sabuni kele ya mbote na maboko. Kuyumisa ntangu muntu mevanda kele pete sambu na makulu.
- Kuyidika mesa. Pesa kima mosi na mutindu na mbala mosi, mpi yidika kisika mosi nge mosi bonso mbandu.
- Kusadisa na kulamba. Kuyobisa bambala, kupasula saladi to kunikisa na bakini. Nge kebaka bampu mpi tiya.
- Kukomba, kukatula putulu to kupangusa. Lenso sambu na mesa, kikombele ya pete sambu na verandah.
Tala bisalu ya nzo sambu na bandongisila mingi.
Miziki mpi kunikisa nitu
- Kuyimba bankunga ya ntama. Yantika kuyimba nge mosi; bantu mingi kekotaka na bankunga yina bo mezaba banda bamvula mingi. Tala bisalu ya miziki.
- Kukina na kimpwanza. Nikisa nitu, bula maboko to sala mutindu yina kewakana mbote. Kuvanda mpi kele mbote.
- Kubula balon ya mupepe. Yo ketambukaka malembe mpi yo kele pete na kubaka ntangu muntu mevanda.
- Kutambula ti lusadisu. Tambula kumosi na nzila ya nkufi mpi ya mezabanaka, maboko na maboko kana yo kesadisa.
Bafoto mpi masolo
- Kutala buku ya bafoto. Tuba sambu na mambu yina nge kemona na kisika ya kuyula bangyufula: «Tala kamio yina. Tuba mono sambu na yo.» Tala bisalu ya kuyibuka.
- Sadila bakarte ya masolo. Bakarte ya masolo kevukisaka foto ti ngyufula ya kukanguka, kukonda nsaka ya kizuzi.
- Kutala filme ya ntama kumosi. Pona filme ya mezabanaka, vanda pene mpi yambula sambu na kupema.
Bansaka ya pete, kukonda kupusa
- Mapasa ya bafoto ti bafoto ya kemonana. Mapasa ya bafoto kebikaka bafoto kemonana, yo yina yo ketadila kutala, kansi ve kuyibuka.
- Sosa kima ya mutindu mosi. Sosa kima ya mutindu mosi kemonisaka foto mosi mpi bapondua zole tii iya kaka.
- Kabula kumosi. Kabula kumosi kele bonso kukabula bilele na ekran: niema na foto, na nima na paniere na yo.
- Bingo ya bafoto. Bingo ya bafoto kesalaka mbote sambu na balukutakanu ya dibuta mpi ya kimvuka.
Kana nsaka mosi keyantika kupesa makasi to kukonda kiese, yambula yo mpi sala diaka kima yankaka. Tala mutindu ya kusakana kumosi.
Kukumisa kukonda kupema na kisalu
Bikalulu ya kukonda kupema to ya kuvutukila mbala mingi mbala mingi kevandaka ti kikuma. Family Caregiver Alliance kemonisa nde muntu yina ketatamana kukatula bima na armuare lenda vanda na mpusa ya kuwa bonso yandi kele ti kima ya kusala mpi ya mfunu. Alzheimer’s Association kepesa ndongisila ya kukumisa ngolo yina na kisalu yina mefwana, na kisika ya kuyimisa yo.
| Mambu yina nge kemona | Kima ya kupesa |
|---|---|
| Kupangusa to kukanga mesa na maboko | Lenso ya madidi mpi kulomba na kupangusa mesa |
| Makulu ya kukonda kupema to kubula ntoto | Miziki ti ritmo ya pwelele sambu na kubula maboko to makulu na ntangu mosi |
| Kukatula bima na batiroire to na baarmuare | Paniere ya bilele to ya bitawele ya fioti ya kupinda mpi ya kukabula |
| Kuyula ngyufula mosi mbala na mbala | Kikesa ya malembe, na nima nkunga to kisalu ya kusala kumosi |
| Kutambula-tambula | Kutambula kumosi, to kisalu yina kesosa kunata bima |
| Kukonda kupema na nima ya midi | Kisalu ya pima, ya mezabanaka na mwinda ya mbote; tala kukonda kupema na nima ya midi |
Ntangu ya kuyambula to ya kusoba nzila
Yambula ntangu nge kemona bidimbu ya kulemba, ya kukonda kiese, ya nsoni to ya kulemba mabanza, bonso kunikisa maboko, kukangama na luse, kutindika bima to kutuba «Nakukuka ve». Alzheimer’s Association kepesa ndongisila ya kumeka diaka na ntangu yankaka ya kilumbu to ya kukitula kisalu pete mingi. Pusa ve. Kubuya lenda katuka na boma to sambu kisalu kele mpasi mingi; tala ntangu yandi ketuba ve.
Kuyambula ntete kele mbote. Kuvanda kaka kumosi ti dikopa ya tii mpi kele mbote. Ntangu makuki kesobaka diaka, bandongisila na bisalu sambu na kitini ya nsuka lenda fwana mingi, mpi 101 bisalu kele ti bandongisila mingi ya kumeka.
Bangiufula ya mbala mingi
Inki bisalu mefwana sambu na kitini ya kati ya kimbevo ya kuvila mambu?
Bisalu ya nkufi, ya mezabanaka mpi ya kusala na maboko mbala mingi ke salaka mbote: kupinda bitawele, kutula basoseti na mapasa, kuyobisa malonga, kuyidika mesa, kuyimba bankunga ya ntama, kutambula ti lusadisu, kutala babuku ya bafoto mpi bansaka ya pete ya bafoto. Kabula konso kisalu na bitambi mosi-mosi mpi sala yo kumosi.
Inki mutindu nakukusa muntu yina kele na kimbevo ya kuvila mambu na kuyantika kisalu?
Yidika bima yonso ntete, na nima yantika kisalu nge mosi mpi bingisa yandi na kusadisa: «Lenda nge sadisa mono ti bitawele yai?» Bantu mingi kezola kukota na kisalu kansi kebaka mpasi na kuyantika. Kumonisa kitambi ya ntete mbala mingi kesalaka mbote kuluta kutendula yo.
Inki nakusala kana yandi ketatamana kusala kima mosi mbala na mbala?
Kuvutukila kusala kima mosi mbala mingi kele ve kigonsa mpi lenda monisa nde muntu kezola kuwa bonso yandi kele ti kima ya kusala to yandi kesosa kikesa. Na kisika ya kuyidika yandi, pesa kisalu yina mefwana ti kikalulu yina, bonso paniere ya bitawele ya fioti ya kupinda to nkunga ya kuyimba kumosi.
Inki nakusala kana yandi kesala kisalu na mutindu ya mbi?
Kana yo kele ve kigonsa, bika yo mutindu yina. Bitawele ya kupindama na mutindu yankaka to balutuya na kisika ya mbi kele ve diambu ya mfunu. Kuyidika lenda vanda bonso kufunda, kansi kubika yandi kusala na mutindu na yandi kepesa yandi mawi ya kukuka mpi ya kusala kima ya mfunu.
Bisina ya masolo
Beto ke tulaka balien na bimvuka mpe bansosa yina lutiti yai me simbama. Konso kima me talatamaka ntangu lutiti me vutukilamaka na mpa.
- Middle-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Activities · Alzheimer's Association
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging