Вăтам тапхăрти деменци вăхăтĕн ĕҫ-хĕлĕсем

Деменцин вăтам тапхăрĕ час-часах чи вăрăм, çав вăхăтра ĕҫ-хĕлĕсем чăнах пулăшăва кирлĕ тăваççĕ. Сăмахсем йывăррах тупăнаççĕ, ушкăнсем пăтранса пыраççĕ, ĕҫе пуçласси те йывăр пулма пултарать. Анчах кирлĕ тата пĕрле ĕçлеме кăмăлани час-часах юлать. Сахал хатĕрленÿпе вăтам тапхăрти деменципе пурăнакан çын нумай ĕçрен килĕшÿ тума пултарать, уйрăмах паллă ĕҫсене, кĕве тата сăнÿкерчĕксене сирĕнпе пĕрле тăвать пулсан.

Вăтам тапхăрти деменци вăхăтĕнче мĕнле ĕҫ-хĕлсем лайăх ĕçлеççĕ?

Кĕскерех, паллă, алăпа тăвас ĕҫсем, кашнине пĕр-пĕр ушкăнпа пайланă чухне, чи лайăх ĕçлеççĕ. Alzheimer’s Association палăртнă тăрăх, çĕнĕ ĕҫсем шухăшласа кăларма кирлĕ мар: вĕсем кулленхи пурнăç пайĕ пулма пултараççĕ, сăмахран, пĕрле апат хатĕрлени, пахча ĕçĕ, кĕвĕ итлени е уçăлса çÿрени.

Alzheimer’s Foundation of America çырнă тăрăх, ку тапхăрра çынсем час-часах хăйсене кирлĕ туйма е ташăш çине пăхма кăмăлаççĕ, çавăнпа ĕҫе пуçарма е малалла тăсма пулăшăва кирлĕ тăваççĕ. Вăтам тапхăр валли сĕннĕ ĕҫсен хушшинче căмсана çÿрелени, тавассене çуни, нускисене ушкăнлани, ансат хускану, паллă кĕвĕсемпе ташă, йĕркеленĕ уçăлса çÿрени, пĕрле юрлани, ансат сăрни тата сăнÿкерчĕк альбомĕсене пăхни пур.

Ĕҫе лайăх ирттерме мĕнле хатĕрленмелле?

Нумай ĕҫсен йăнăшĕпе ăнăçу хатĕрленÿре. Alzheimer’s Association тата Family Caregiver Alliance сĕннĕ çак хăнăхусем чи нумай пулăшаççĕ:

1. Вырăна уçăмлатăр. Телевизора сÿнтерĕр, алăка хупăр тата ĕҫ валли кирлĕ япаласене кăна тухăр.
2. Ĕҫе хăвăр пуçлăр. Çÿрелме е пăтăртма пуçлăр та ăна чĕнĕр: «Кунпа пулăшма пултаратăр-и?»
3. Кăтартăр, кайран кĕтĕр. Пĕр ушкăна кăтартăр. Алăпа кăтартма пулать, сăмахран, тăрăлкăна ăçта хума кирлине.
4. Пĕрре пĕр ушкăн парăр. «Çурлама икĕ пайла» — «вĕсене çÿрелесе тĕсĕпе вырнаçтар» тенинчен ансатрах.
5. Икĕ суйлав парăр, уçă ыйтăв мар. «Кăвак ал тутăрĕсем е шуррисем?» — «Мĕн тăвасшăн эсир?» ыйтăвĕнчен хуравлама ансатрах.
6. Йывăр пайне хăвăр тăвăр. Эсир виçетĕр, вăл пăтăртать. Эсир йĕп çитеретĕр, вăл çипе çавăрать.
7. Ĕҫе тĕллев парăр. «Ку салфеткăсем вырсарни апатшăн» тенни ĕҫе чăннипе кирлĕ тума пулăшать.
8. Кăмăл пулсан пăхса ларас май парăр. National Institute on Aging палăртнă тăрăх, пăхса ларни те килĕшÿлĕ пулма пултарать.

Вăтам тапхăр валли ĕҫ-хĕл сăлтавĕсем

Кирлĕ ĕҫсем

• Ал тутăрĕсене çÿреле. Пĕчĕк, лаптак япаласем чи ансат. Вăри ал тутăр корзинкине çÿрелме, тÿрлетме тата тепĕр хут çÿрелме пулать.
• Нускисене мăшăрла. Питĕрĕшлĕ икĕ-виçĕ мăшăрпа пуçлăр. Тĕсне кура кăна ушкăнлани те аван.
• Вăранман тавассене çу е типĕтле. Вăри, купăкаллă шыв аллисене хăтлă туйăнтарать. Ларса типĕтлени урасене çăмăлрах.
• Сĕтел хатĕрле. Пĕр хутра пĕр тĕс япала парăр тата пĕр вырăна хăвăр хатĕрлесе кăтартăр.
• Апат хатĕрлеме пулăш. Çĕр улмисене çу, салат çурăсене çĕр, пăтăра çине пăтăрт. Çĕçĕкпе вĕрисене эсир тытăр.
• Çÿп, тĕпĕр е шăл. Сĕтел валли тутăр, ура валли çăмăл çÿпкă.

Ытти сăлтавсене килти ĕҫсем страницинче тупма пулать.

Кĕвĕпе хускану

• Юратнă кĕвĕсене юрла. Хăвăр юрлама пуçлăр; нумай çын ун чухнехи пĕлнĕ кĕвĕсене пĕрле юрлать. Кĕвĕ ĕҫ-хĕлĕсем страницине пăхăр.
• Ирĕклĕн ташă. Çавăрăнса, алă çапса е мĕнле килĕшет çавăн пек хусканăр. Ларса та пулать.
• Шăркăнчăкпа выля. Вăл иртсе хусканать, пуканран та тытаççĕ.
• Йĕркеленĕ уçăлса çÿрĕ. Кĕске, паллă çулпа пĕрле çÿрĕр; кирлĕ пулсан, алăран тытса.

Сăнÿкерчĕксемпе калавсем

• Сăнÿкерчĕк альбомĕсене пăхăр. Ыйтăвсем вырăнне курăнни çинчен калаçăр: «Ку машинăна пăхăр-ха. Ун çинчен каласа парăр-и». Аса илÿ ĕҫ-хĕлĕсем страницине пăхăр.
• Калаçу карттисене усă курăр. Калаçу карттисем сăнÿкерчĕкпе ыйтусăр, уçă сăмах майлă сĕннине пăраççĕ.
• Пĕрле авалхи фильм пăхăр. Паллă фильм суйлăр, аякрах ларăр тата канма вăхăт парăр.

Ансат, пусарусăр вăййисем

• Сăнÿкерчĕксем уçă мăшăрсем. Сăнÿкерчĕксем мăшăрĕ сăнÿкерчĕксене курăмалли тăвать, çавна май аса илме мар, асăрхамлама пулать.
• Пĕр пеккине туп. Пĕр пеккине туп пĕр сăнÿкерчĕк кăтартать тата икĕрен тăваттăн суйлав парать.
• Пĕрле ушкăнла. Пĕрле ушкăнла экран çинче căмсана ушкăнланă пек: сăнÿкерчĕке пусăр, кайран унăн корзинне.
• Сăнÿкерчĕк бинго. Сăнÿкерчĕк бинго çемье тата ушкăн валли лайăх.

Вăйă çынна йăлăхтарма пуçласан, чарăнăр та урăх ĕҫ тăвăр. Пĕрле мĕнле вылямалли страницине пăхăр.

Хăрушлăха ĕҫе куçарасси

Хăрушсăр лартăм е тепĕр хутланакан хусканусен сăлтавĕ пулма пултарать. Family Caregiver Alliance палăртнă тăрăх, шкапа тап-таша пуçтаракан çын хăйне ĕçлесе тата кирлĕ тума кăмăлнине пурнăçлама тăрăшма пултарать. Alzheimer’s Association çав вăйне чарса лартнине вырăнне ăна лайăх ĕҫе куçарма сĕнет.

Хăçан чарăнмалла е ĕҫе улăштармалла

Ывăнни, йăлăхтарни, намăсланни е кăмăлсăрланни паллисене курсан чарăнăр: хăрушсăр лартăм, çÿне çĕрни, япаласене çĕне каяни е «Эпĕ пултараймастăп» тенни. Alzheimer’s Association урăх вăхăтра тепĕр хут туса пăхма е ĕҫе ансатрах тума сĕнет. Вăй кĕртмен. Йышăнни хăраса е ĕҫ ытла йывăр пулнăран килме пултарать; хăçан вăл «çук» тет страницине пăхăр.

Ирттерех чарăнни те аван. Пĕрле ларса чей ĕçни те аван. Пултарулăхсем улшăннă май юлашки тапхăр ĕҫ-хĕлĕсем лайăхрах килĕшме пултараççĕ, 101 ĕҫ-хĕл страницинче те нумай сăлтав пур.