Aulahaatiniq Timim Iḷisimaraksraŋanun: Ilitchuġutit

Aulahaatiniq ilitchuġutaunaniqsuq timim iḷisimaraksraŋani. Ilitchuġutit uqautaiġaat aulahaatiniq dementia-risk-mik atautchikun ikitchuummaġaluaqtuq, aglaan nalunaiqsuŋił̣ḷuat aulahaatiniq dementia-mik paqitchiġniġmun. Nalupqisuktuq: aulahaatiniq ikayuutauniaqtuq sanasuqł̣utimun, nakuunmun, quviasuunmun, siniktuunmun-lu ukiuq naliŋni. Una makpiġaaq uqaqtuq ilitchuġutit qanuq uqausiŋiḷḷu, qanutun 60-nik ukiulikłuat aulahaaqtaġniaqput, qanuq-lu iñuŋmun dementia-liġmun akkuunaiqługu aulahaaqtaġniaqsi.

Aulahaatiniq dementia-risk-mik ikitchuġniqauva?

Ilitchuġutit uqautaiġaat aulahaaqtuat iñuich dementia-liñiqsut ikitchuanik, aglaan nalupqisutit aŋalat. 2024-mi Lancet Commission dementia-mik aulahaaqtuŋił̣ł̣uniŋa atausiuniqsuq 14-ni savaŋniaqtaġniġni. Taapkua 14-it atautchikun 45% dementia-nik nunami isumaaġaŋi.

Ilitchuġutit imaiññaqtut:

• Takummiqsaaqtut ilitchuġutit atausiġmik uqaqtut. 58-nik ilitchuġutinik takuaġlutik, Commission uqaqtuq aulahaaqtuat iñuich dementia-risk-ŋat 20%-mik ikitchuummaġaluaqtuq. Allatqiunŋaqpauruq aulahaaqtuŋił̣ḷ̣uat iñuich ikitqurraanik aulahaaqtuat iñuich.
• Atautchikun ilaa piŋa suullutiktauŋasugniaqtuq. Commission uqaqtuq aulahaaqtuŋił̣ł̣uniŋa risk-mik ikitqiġniaqtuq. Uqaqtullu dementia-m siŋai timim-mi pigiiqsaŋat, ukiut sivunniqsuata nalunaiqsaqtilaaŋŋiḷḷugu, iñuk aulahaaqtuŋitchuġniqsuq.
• Qimilġuuġutit nalunaiqsuiññaġaluat. Atausiq qimilġuuġun, 945 iñuich 78-nik ukiulikłuat malġuk aqulliq kingulliq tallimanik ukiuni aulahaalutiktitauvut, allat-lu nalaunŋaniqsuat. Kinguani, iḷisimaraksraŋat allatqiunŋił̣ḷuaq. Ammalat nalaunŋanmi aulahaalutiktut, taimainnaq nalunaiqsaut ilaani nalunaitchuŋnaqtuq.

National Institute on Aging (NIA) nalupqinaqtuq. Nalunaiqsuŋił̣ḷuaq aulahaatiniq Alzheimer’s-mik paqitchiġniġmun, qimilġuuġutillu ammalukitchut nalunaiqsuġlugit aulahaatiniq paqitchiġniqaq uvaluunniit nutqaġniqaq. Aulahaatiniq ikayuutauniaqtuq katakkumiññiq, quviasuunŋił̣ł̣uniñiq, diabetes, taġiuqtaq aunniq, stroke-lu ikitqisiġlugit. Ilai taapkua anniviaqtut iḷisimaraksraq ikitqiġniġmun atautchikun.

Nalupqisuktuq isuma: aulahaaqtuq uvlumi nakuulluni ikayuutauniaqtuq. Timim iḷisimaraksraŋanun ikayuutauŋasugniaqtuq, aglaan nalunaiqsuŋił̣ḷ̣uaq.

Qanutun 60-nik ukiulikłuat aulahaaqtaġniaqpat?

CDC-m maligunŋat 60-nik ukiulikłuanun piŋasut aulahaaqtuutit ataasiqsiññiqsaqługit kingulliq tamaat:

Ukua kisitchiñiich, pigiaqtitñiġñaitchut. CDC uqaqtuq nalunaiġuvigit, savaaqsraŋnikun anniviaqsraŋnikun-lu aulahaaqtuŋarutin. Ikitqurraqlu aulahaatiniq piŋił̣ḷ̣uŋanit nakuuruq.

Akkuunaiq aulahaaqtuutit inupiat 60-nik ukiulikłuanun

• Iḷagilugu pisuktuq. Uvlaakun piqatigivlugu pisuktuq uqaqatigiigñiq, nakuunmun-lu ikayuutauniaqtuq.
• Aquvit-mi aulahaatiniq. Aquvit-mi taliq saŋŋiqługu, isigaq aullaqtillugu, pisuktuuraq aquvit-mi, aquvit-mi uqumaitjutiñiq-lu sanasuqł̣utiniq ikayuutauniaqtuq nakuŋił̣ł̣uni.
• Iġałiq-mi uullaaġniq. Iñuum atuġaksraŋanik atuqługu, taġiuġlutin, tukiġaglutin, aullaaqłutin-lu. Takuaġuk atuġaksraq uullaaġniq-lu.
• Igaġvigmi saŋniqsuqł̣utit. Imiqaqtanik imiq-liknik saŋŋiqługu tautukługu piugiksraq.
• Nautchiuraq savaallu. Nautchiaq imiqługu, sanikuaqługu, igluqpa sanikuaqługu, atikłullu immiġlugit aulahaaqtuutiniaqtuq. Takuaġuk aniqsaaq nautchiaq-lu igluqpa savaaŋat-lu.
• Imiq-mi aulahaatiniq. NIA uqaqtuq imiq-mi aulahaatiniq atausiuqaqtut ikayuutauniaqtuq nunami aulahaatiniq saŋŋiqpata.

Qanuq iñuŋmun dementia-liġmun aulahaaqtaġniaqsi

Iñuŋmun dementia-liġmun, sivuniqpauruq nakuun, quviasuun, uvlaakun savaaqsraŋiḷḷu, kisitchiñiq taŋŋiqsraunani. NIA uqaqtuq aulahaatiniq ikayuutauniaqtuq sanani, iḷagani, uummanmi-lu, quviasuunmun siniktuunmun-lu. Nutaaq aulahaatiniq pigiaqtinŋagu taaktiŋan apiqsruġlugu. NIA-m ikayuqtuanik makpiġaaŋani maliguagaksrat:

1. Uvlaakun savaqatigiigñiq pisuktuq. Ilisaq, nakuuniaqtuq apqut atuqługu. Iñuk kisiŋmi pisukpata, atqa uqsruqtuaq taiguagaksaq uŋasiktuum taiguŋagun nakuuruq.
2. 60-nik ukiulikłuanun aulahaatiniq tautuktuaq atuqługu. Savaqatigiigñiq aquvit-mi uvaluunniit niŋŋaglusi.
3. Sivituniŋił̣ł̣ugu. Ikitqurat aulahaaqtuutit sivisuŋanit atausiŋanit nakuurraaqtut.
4. Atuġaksraq iḷaliutillugu. Atuqtuat atuġaksrat aulahaatiniq quviasuġniqsuq. Uullaaġniq piukpata.
5. Imiq kamiksuŋillu nakuut aitchuutiqługit. Imiq aitchuutiqługu aulahaaqtilaaŋani kinguani-lu, atillu kamiksuŋillu nakuut atuqługit.

Pisuktuksraunani, NIA-m makpiġaaŋani aquvit-mi uuktuutit atuqtaŋniaqtut. Aquvit-mi aulahaatiniq uqumaitjutiñiq-lu, niutaqtuġvik miḷuqtuq, puktuuyaaq qiḷamikun milugviñiq, aŋuyaqtit, ikitchuat saŋniqsuqł̣utit, aulahaaqtuġvik aquvit-mi-lu. Sanikuaqłuni aniqsaaq sanikuaqłunilu savaaŋaruk.

Nalupqinaiqsuq qanuq aulahaatiniq ikayuutauniaŋa. Lancet Commission nalunaiqsuŋił̣ḷuaq aulahaatiniq iñuum qanuq ittuani allanniuġniġmun, uqautigigaa quviaŋił̣ł̣uniñiq. Savaqatigiigñiq nakuupkaqsraġigikput, uvluq annaurraġniġmun suliunani. Piŋikpata, nakuuruq. Takuaġuk makpiġaaq piŋikpata akkuunaiq apiġisuġniġmun. Nutqaqtitluni, aquvit-mi-lu aniqsaaq savaqatigiigñiq nakuuruq.

Aulahaamiñi, nutqaqtitaaq Calm Breathing nakuunmun ikayuutauniaqtuq. Aquvit-mi taliq aullaqtitilugu savaaq, Sort Together Picture Bingo-lu nakuuruuk niġrunmi.

Nakuulluni katakkumiññiq paqitchiġniq

Katakkumiññiq aktuuġivluniqsuq. CDC-m uqautaa sisamanit atauhuniq 60-nik ukiulikłuaq ukiuq tamaat katakkumiñaqtuq, aglaan avguqtaŋat taaktiq uqautigitchaat. Atausiq katakkumiññiq alla katakkumiññiq annaullasaaqtuq. CDC-m uqautai:

• Isigaġni kanakni-lu sanasuŋił̣ł̣uniñiq
• Pisuktuksraunani nakuŋił̣ł̣uni-lu
• Taamnaun atlat, siniktitit ilai-lu quviasuunŋił̣ł̣uniñiq taamnaunŋat
• Iġi qiñiqsraunani
• Isigaq anniqtuq, kamiksuŋiḷḷu nakuŋił̣ḷ̣uat
• Igluq-mi paqitkaq: savaktuat, atqusiat, apqutat nutqaqtuallu

Nakuulluni aulahaaqtuġniq:

• Aquvik nakuuruq aulaniŋitchuq atuqługu, niŋŋaġniq savaaqługu saŋŋiqsraq qaŋa ittuq.
• Iñiq piḷuktuq atqusiat, aŋuyaatit, savaktuat-lu piiqsraqługit.
• Sukkaqtuŋił̣ḷ̣utin niŋŋaġlutin, nutqaqtitlugu iñuk uiñiqpata nakuŋił̣ḷ̣uni-lu.
• Kamiksuŋit nakuut atuqługit, aliksiaġnaitchutin.
• Nakuun suli aulahaaġlugu. Aquviññiññiq niŋŋaglugu, itiġagniŋni pisuktuq-lu CDC-m uuktuutai.

CDC uqaqtuq 60-nik ukiulikłuaq kataguni niaquŋani aniqpata taaktiq tautuksraaqługu, taamnaun aunniq nutqaqtitit atuqpagik.

Taaktiq uqaqatigiiglugu

Nutaaq aulahaatiniq pigiaqtinŋagu taaktiq apiqsruġlugu, iñuŋmun uummatigaq puvalugaq-lu anniqpagik, iḷagaq anniqpagik, nakuŋił̣ł̣uni, dementia-liġñi-lu. Taaktiq aulahaaqtiḷḷu nakuut aulahaaqtuutit uqautigiġniaqtaak, taamnaun-lu nakuunmun aktuġniqaa takuaġniaqtaa. Katakkumiññiq nalunaiqsautilugu taaktiq, anniqtuŋił̣ḷ̣uni aglaan. Sumiñaq anniqtuq nakuŋił̣ḷ̣uni-lu, nutqaqtitlugu. Uumman anniqtuq suŋŋaruq, anisuuġniq aksuġnaqtuq, uvaluunniit iḷisimaraksraq suŋŋaruq allanniqtuq, 911-mi ququuġlutin.

Una makpiġaaq ilisaġutit, taaktiq uqausiŋiḷḷuat. Takuaġuk taaktiq paqinniksraq. Ilisimaġumiñaqtutin takuaġuk ilitchuġutit dementia-risk-mik dementia paqitchiġniqauva-lu.