MIND, Mediterranean-lu Niqiit Dementia-lu

Tautugukkukpiñ “tiŋŋumun nakuuruat” niqiit Alzheimer’s nutqaqtirutauŋniaqługu. Iḷumun nalunaitchuaq imña mikiñaqtuq. Ilaŋit niqiit atautchimuŋaqtut atautchimuŋaqtut ikitqiyaq dementiaqaqtitaunmik iḷitqusiatni iñuŋnik maliguaqtuatni, aglaan nakuuruaq naipiqtuq qimilġuut suli nalunaitchuamik ikayuŋitchuaq. Una makpiġaaq malġuk tamakuaq nalunaiqsaaq, tavra iñuum dementiaqaqtum iluani iḷumun taannaġnaqtuanun: niġiġaġniq imiqtuallu namaktumik, quviasuunmik-lu.

Una ilitqusiqaqtuaq, taaktuŋiññiqsuŋitchuq. Taaktuq uvluuniit dietitian uqautilugu niqiŋnik allaŋŋuqtillaktaġukkuvit ilviññiḷḷuuniit allamiḷḷuuniit. Taaktuŋiññiqsuŋiññiq nalunaitqusiq takulugu.

Sut Mediterranean MIND-lu niqiit?

National Institute on Aging (NIA) imña nalunaiqsaaqtuq (NIA niqiit Alzheimer’s-lu):

• Mediterranean niqiit: pauruuraat, nautchiat, grain-it savaaqtuat, uqsruqat, iqaluŋniq, olive oil-lu, ikitqiyanik niġuqpamik, mannik, aluŋmik-lu.
• MIND niqiit (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): Mediterranean niqiit DASH niqiiḷu taġiutaaġnigmun ilaqaqtut. Nautchiat, iḷḷattaaq qupquġniat; berry-t; grain-it savaaqtuat; uqsruqat; nut-t; iqaluq atausiqpata savaani; olive oil-lu atausiġivlugit. Niġuqpak, aluŋmik, cheese, butter uvluuniit margarine, uqsruqtauŋat niqiit ikitqisivlugit.

Niqiit makua ikitqisivaat dementiaqaqtitauniq?

Nalunaitqusiat allaŋŋuuruat. NIA uqaqtuq ilaan, aglaan iḷaŋŋiññaitchut, iḷitqusiat iñuŋnik maliguaqtuat Mediterranean MIND-lu niqiit atautchimuŋaqtut ikitqiyaq dementiaqaqtitaunmik Western-aaqtaġniŋñiŋñiqpata niġuqpamik, uqsrumik, aluŋmik-lu.

2024-mi Lancet Commission qimilġuuruq ilitqusiat (Lancet Commission):

• Atausiq iḷitqusiat katitniq uqautaa nakuuruat niqiit atautchimuŋaqtut immaqaa 20% ikitqiyaq dementiaqaqtitaunmik.
• Aŋiḷ̣ḷ̣aaq qimilġuut piŋasuŋni katitniġni uqautaa MIND niqiŋnik maliguaqtuat ikitqiyaq.
• Aglaan Sweden-mi iḷitqusiat 28,025-nik iñuŋnik maliguaqtuq 20-nik ukiunik nalunaitchuaq ikitqiyaqŋitchuq niqiŋni makuani Mediterranean-aaqtaġniġniḷu.

Iḷitqusiat iñuŋnik maliguaqtuat nalunaiqsaiññaqtut suŋiḷḷu. Niqiŋnik makuanik niġiġaat allaŋŋuuruasaaqtuq iñuuġniġmi, uvva maniġniq, ilisaqtuġniq, timimun savaaqtuġniq, taaktumun piyuumaġniq-lu. Commission uqaqtuq nalunaitqusiat naammaktuŋitchuat uqautigiyaġlugit nakuuruat niqiit nutqaqtiruat dementia, aglaan pauruuraanik nautchianiglu niġiġaġniq, niqiit savaŋaruakun sivunniuqtauŋat ikitqisivlugit, timimun nakuuruat, allaŋŋuqtiŋaġniaqtut taġġiuŋmi uvva quviasuġniq, diabetes, taġiutaaqtuq-lu. Diet atausiŋŋitchuq 14-nik aŋalatchiñiqaqtuŋnun.

Sumik nalunaiqsaa 2023-mi MIND niqiit qimilġuutaa?

Nakuuruaq naipiqtuq qimilġuut 2023-mi New England Journal of Medicine-mi saġvaq (MIND niqiit qimilġuutaa):

• Kiñat: 604 iñuk 65-nik ukiulik avlaallu Chicago Boston-lu nunaŋini, isumaġniġmi atautchikunŋitchuat, ilagiyaqaqtuat dementiaqaqtumik, uqumaiġḷutik, niqiŋiḷḷu nakuuruakunŋitchuq aullaqtillugu.
• Suna: piŋasunik ukiunik, avguŋat MIND niqiŋnik maliguaqtuat, avguŋat niqiŋisigik atullaktut. Malruk atuqtuk apiqsraŋagaat 250 calorie-nik ikitqiyaq uvlumi, dietitian-niḷu ikayuqtaugalaaqtuat.
• Qanuq: isumaġniq qimilġuutat qiñiġutaaqtuat malruŋniḷu atuqtugni. Allaŋŋuqtuq taapkua akunnagni mikiñaqtuq nalunaitchuamik allaŋŋuqtuŋitchuq. Tiŋŋun takunnagaat allaŋŋuqtut taimmaaq atautchikun.
• Uqumait: malruk atuqtuk imña 5 kilogram-nik miḷuqituk (imña 11 pound).

Suuq qimilġuut allaŋŋuqtuŋitchuaġaa?

Iḷitqusiqtiit uqautaat ilaan. Atuqtuq niqiŋiñiq allaŋŋuqtiruaġmiuŋ, miḷuqitauqłuni atautchikun. Qimilġuutit qanuq kiŋuvaqatigiŋniġaat qiñiġutaaqsiŋagaasaaqtut. Piŋasut ukiut ikitqiŋaġniaqtuat. Iñugiaktaa ilisaqtuġniġmiqsuuruat European-niġlu, nalunaitqusiat tamainnun atuutiŋaġniaŋitkumiñaitchut.

Iḷumun uqausiq una: MIND niqiit nalunaitchuamik nakuuruakunŋitchuat calorie ikitqiyaġnigñiŋñiññiqpata piŋasunik ukiunik. Taamna uqaqtuŋitchuq nakuuruat niqiit ikayuŋitchuat. Uqaqtuq kiñaliqaa niqiŋmik ataavmik dementia nutqaqtirutauŋniaqtuksrauvḷugu isumaniġñiaqtuksraŋitchutit.

Niqiḷḷuuniit aqsiutiḷḷuuniit?

NIA uqaqtuq nalunaitchuaqŋitchuq niqimik ataavmik niġiġniq niġiŋiġḷuuniḷu nutqaqtiruŋnaqtuq Alzheimer’s uvluuniit isummatigun itqaumaniġun ikitqiñiq. Blueberry-t, nautchiat qupquġniat, turmeric-lu qimilġuqtauŋaruŋaglaan nalunaiqsauŋitchut. NIA uqaqturlu vitamin-luuniit aqsiutiqaq-luuniit nalunaiqsauŋitchuq nutqaqtirutauvluni Alzheimer’s, atuqpagniŋaiññiaġnaiññiaqturlu. NIA nalunaiqsaaqtuq aqsiutit nalunaiqsauŋitchuat Alzheimer’s nutqaqtirutauŋniaqtut nakuuruakunŋitkumiñaitchut, akiḷiqatauruakunŋitkumiñaitchut, tammaġmigḷuuniit, taaktum aqsiutai aŋalatchiŋaġniaqtait, taaktuq uqautilugu atullaktaġukkuvit (NIA nutqaqtiruġniq Alzheimer’s).

Qanurli niġiġaġniq nakuuruak quviasuutaullu?

Iñuŋnun utuqqanauruŋnun, niqiit timimun nakuuruat, nalunaiġiruŋnik, quviasuutauruŋniglu naammaktuq, sapiġnaqtumik maliguaqtuŋitkumiñaitchuaq:

• Niqiit piḷugit ilviññun piugikpagit Mediterranean niqiŋiññiqpata: nautchiat, pauruuraat, uqsruqat, grain-it savaaqtuat, iqaluŋniq, olive oil-lu.
• Aluŋnik piugikpagit nagliktuksraŋitki. Quviasuun niġiukkullu iḷumun taannaġnaqtuuk, iḷḷattaaq utuqqanauruŋni.
• Allat ilagiḷugit niġilutit piyaaqpata. Atautchikun niġiġaġniq nakuuruq.
• Atautchikun igaqłutit. Nautchiat iġiġiḷugit uvluuniit niqimik immiuġlutit nakuuruq savaaq atuqtuġniaqtuq; iglum savai takulugu. Iḷagiññiq niqiuruat piugikpat itqaumaniġmun ikayuutausaaqtuq; itqaumaniq takulugu.

Utuqqanauruat calorie-nik ikitqisriñiaqtuksraŋitkumiñaitchut uvluuniit miḷuqiqsriñiaqtuksraŋitkumiñaitchut taaktum uqautingitkaa, niġiŋitkumiñḷu aŋalatchiŋaġniaqtuq. Niġiŋiññiq nalunaitqusiq takulugu.

Qanurli iñuk dementiaqaqtuq ikayuġniaġigaa niġiġaġluni nakuuruaq?

Iñuŋnun dementiaqaqtuŋnun, niġiġaġniq imiqtuallu namaktumik taannaġnaqtuġiyauq. Alzheimer’s Association uqaqtuq iñuit puigukumiñaitchut niġiġaġnigmun, niġiġaġruŋniaġumiñaitchut, uvluuniit niqiñiagviŋiññiqpata sapiġnaqtuġumiñaitchut, niġiñiq nakuuruakunŋitchuq atautchimuŋaġniaqtuq allaŋŋuqtuġnigmun uqumaiġnigmun-lu (Alzheimer’s Association niġiġaġniq). Uqausiit makua Alzheimer’s Association, NIA, Alzheimer’s Society-ḷu:

1. Argagnikun niġiġnaqtuat niqiit aitchuutilugit. Niqit mikiruuruat argagnikun tigusauŋnaqtuat, uvva sandwich-aŋnik, aqvaluqtaaqnik, iqaluŋnik, orange-nik ilipquqtuanik, broccoli-nik igalaaqtuaniglu, iñuk niġiŋaġniaqtuq saviksraliqiniġumi.
2. Akkiutit allaŋŋuuruat aturlugit. Iġiñiq allaŋŋuqtuaq niqimik akkiutiññiḷu nalunaiqsiñiq sapiġnaqsiŋagaa. Akkiutit qaŋatat uvluuniit qaluktuat allaŋŋuuruaq nakuuruq. Akkiutit iḷuqaqtuat atuŋitki.
3. Atausiq malruk-luuniit niqik aitchuutilugiik. Niqiit amiqł̣iŋit sapiġnaqsiŋagaat.
4. Niġiġaġniq saŋiġumiñaitchuq. TV nutqaqtilugu, niġiġaġvik saŋiḷlugu, sivisuumik utaqqiḷlugu. NIA uqaqtuq suksraungitkumiñaitchuaq tuvaŋitchumiñaitchuaġlu.
5. Mikiruuruat niqiit niġiñaqtuallu ataramik aitchuutilugit. NIA uqaqtuq mikiruuruat niġiġaġniġit, calorie-qaġniġlu niġiñaqtuat ikayuutausaaqtuat niġiñiġumi ikitqiyamik (NIA niġiġaġniq nakuuruakun).
6. Imiqtuġniq ikayuġlugu. Imiq mikiruuruakun uvluuniit alla imiq ataramik uvlumi aitchuutilugu, niqiillu imiqaqtuat uvva pauruuraat, soup, milkshake-t, smoothie-t-lu. Imiq piŋił̣ł̣uni, NIA uqaqtuq juice, imiq aluamik, broth, milk, uvluuniit coffee tea-lu caffeine-ŋitkuaq atuġniaġigiik.
7. Uunaqtuq nalunaiqlugu. Iñuum uunaġniq nalunaiġumiñaitkaa niqim imiqmiḷḷuuniit.
8. Savigḷuat imiqutit-lu allaŋŋuqtilugit. Akkiutit qaluŋnaqtuat, savigḷuat tigumiagviŋit aŋiḷ̣ḷ̣aat, imiqutit umigaaqtuallu ikayuutausaaqtuat. Savaaq naqtuġumiñaitkumiñaitchuaq.
9. Niqit niġiŋnaqtuat milugiŋnaqtuallu sivunniuqlugit. Niqit mikiruuruakun ikipkaiġlugit uvluuniit niqiit ittuat aitchuutilugit. Qaġvaiḷḷuniḷuuniit milutniġluniḷuuniit niġiġami, taaktuq uqautilugu.
10. Niġiġniŋagniq piŋitkumiñaitchuaq. NIA uqaqtuq niġiukkaq ikitqisuuruq Alzheimer’s kinguliqpaŋani.

Taaktumun uqautiyukhat

Uqumaiġniq ikitqiyaq, niġiñiq piŋił̣ḷ̣uni, iḷ̣ḷ̣aġniq uvluuniit saŋiġniq nalunaiqsiŋagaat niġiñiq naamaktuŋitchuq. Alzheimer’s Society uqaqtuq kiutit, kiutit aullaqtuat, aliasuġniq, anaqtuaḷuk, taaktum aqsiutai allaŋŋuqtaiḷu niġiukkaq ikitqisiŋagaat (Alzheimer’s Society niġiukkaq). Imiqsruŋiññiq nalunaitqusiat NIA-mi, uvva qaniq panniuq, uivvaġniq, uumman sukkasuuq, tautuktauŋitchuat-lu (NIA timimun atautchikun atanniġutai).

Taaktuq uqautilugu

Ilvich niqiŋnik uvluuniit allam niqiŋanik allaŋŋuqtillaktaġukkuvit, taaktuq uvluuniit dietitian uqautilugu, iḷḷattaaq diabetes-qaqpata, taġiuq aŋalatchiġumi, milugiñiq sapiġnaqpat, uqumaiġniq ikitqiyauqpat-lu. Iñuum dementiaqaqtum, apiqsrilugu qavsiñik niġiġaġniaqpa imiqtuġniaqpaḷu uvlumi, dietitian-luuniit aqsiutit-luuniit ikayuutausaaqpat.

Tuyuġviŋmun ikayuqtiksramun uqautilugu kiña milutniġumi, uvluuniit allaŋŋuqtuġniq qakugutik, uivvaġniq suurlu, pattaqtauġniglu.