Dementia Nutqaqtinniġñiqsaŋagun? Ilisimaruat Uqautait

Iñuŋmik dementia-lik ikayuġiguvin, uvvaluunniit aakaġnik aapanniklu taatniñik takkuuvikuvin, isumaaqsiḷḷasuurutin nutqaqtinniġñiqsaġniqpa, ilviññullu nutqaqtinniġñiqsaġniqpan. Una makpiġaaq ilisimaruat uqausiġait nalunaiqsaa, tusaayugaaqtuakun uqausiġmik. Qilamik uqausiq: kialuunniit dementia nutqaqtinniġñiqsaŋaitchaa, aglaan ilisimaruat uqautaat ilaan annikłiġniŋit annikłiġniġniaqtaŋat, iñuŋnullu tamatkunuŋa annikłiġniġniq dementia-kam annikłiġniŋa annikłiqsaaġniqsuq uvvaluunniit kinguvraqsipkaġniqsuq.

Una nalunaitkutaqtuq, taġiuġniksramun uqausiŋitqaġmiñaitchuq. Atiqtuġlugu taġiuġniq nalunaitkutaa taġiuġniksramullu uqaqatigivlugu timiñik.

Dementia nutqaqtinniġñiqsaŋagun?

Nalupqisuirut atausiŋŋuamun dementia nutqaqtinniġñiqsaġniŋanik. National Institute on Aging (NIA) uqaqtuq suli nalupqisuirut Alzheimer nutqaqtinniġñiqsaġniŋanik, aglaan ilisimaruaqtiit paqitchaiḷḷasuut nakuuruat aallat, ilisaqtuallu sunanik suliqsauŋniaqtaŋanik suliqsauŋił̣ł̣uŋniaqtaŋaniglu.

Ilisimaruat takkuġiksuat ilaan timiñik annikłiġniŋit iñuusiiñillu aallat dementia-kamun annikłiġniŋanik aullaqtiruq. Taapkua annikłiġniŋit iñuŋnun tamatkunuŋa annikłiġniġumiŋa, dementia-kannik piḷḷasuurut ikitqiat uvvaluunniit kinguvraqsipkaġniaqtaat iñuusimini. Taamna quliaqtuġniŋitqaġmiñaitchuq.

Nakuuruamik takkuġiksaq: 2024-mi Lancet Commission-kut uqautaat ilaani nunani, aasii US-mi UK-miḷu, utuqqaanun dementia-ligaat ikitqiakpata. Aglaŋiŋit isumaaġaat taamna iliŋarutqisuuġnaqtuq ilisaġniq nakuuruŋŋaruaq, taġiuġniq nakuuruŋŋaruaq, taġullu iñuusim iluani asriġniŋa ikitqiaq iñuusim iluani, University College London-kut uqausiŋiññi.

Sumik paqitchai 2024-mi Lancet Commission-kut?

Lancet Commission on dementia prevention, intervention and care 27-nik ilisimaruaqtiŋuruq, ukiuqattaaq qiñiġñiqsuaq ilisimaruanik. 2024-mi aglaŋiñi nalunaiqsiñŋuat 14-nik annikłiġniŋanik allaksaġniaqtaġnik, nalautchillutillu tamatkunuŋa 45%ŋuuq nunami dementia-kam annikłiġniŋanik. Aglaŋiŋit uqausiŋiññi, taapkua annikłiġniŋit isumaaluutiqaqtut nutqaqtinniġñiqsaġniaqtaat uvvaluunniit kinguvraqsipkaġniaqtaat, piḷḷuiññaqpata (2024 Lancet Commission-kut aglaŋiŋat).

14 annikłiġniŋit, iñuusim sivunniuŋiŋani ilisaqtauruat:

• Iñuusim atuliŋani: ilisaġniq ikitqiaq.
• Ukiuġutqusiġmi (ukiunik 40-65-nik): tusraallakłiq, LDL auktuaq (asriḷiq) cholesterol aŋi, aliahuġniq, niaquq asriun, sulliqłuiññiġniq, diabetes, iglaavik, auktuaqtuat taŋŋiġniŋa, uqsrigniq, imiq aŋiḷḷaŋuaq.
• Ukiuġutqiksraŋani: iñuŋniññiġniq avataŋni, sila aniqłiq asriq, iġiñiq aullaqtiŋił̣ł̣ugu.

2024-mi nutaat ilagisaak LDL cholesterol aŋi iġiñiġlu aullaqtiŋił̣ł̣ugu. Aŋiḷḷaŋuruaq annikłiġniq tusraallakłiq LDL-lu cholesterol aŋi (tamatkuak 7%ŋuuq), maliglugik ilisaġniq ikitqiaq iñuŋniññiġniqlu avataŋni (tamatkuak 5%ŋuuq).

Annikłiġniŋit makpiġaaŋa 14 tamaita takkuġiksuaq, ilisimaruat aullaqtitkaŋit suliqsauŋniaqtaŋniglu.

45% suna paqitkaġmiñaitkaa

Una kisitchisiraq tusaayunnaqtuq, nalunaiqsiruk:

• Nunami nalautchiaqtuq. Nunami iñuŋnun dementia-ligaat uqausiġai, ilviññun uvvaluunniit aakaġnun aapaġnullu nalautchiaqtuŋitqaġmiñaitchuq.
• Pisitkaġiksraŋanik isumaaġaa. Aglaŋiŋit uqautaat ilaan annikłiġniŋit nalupqisuirut, aglaan ilaani pisitkaġniq ilaqaġmiñaitqisuuġnaqtuq. Aasii, aliahuġniq kingulliq ukiuġmi dementia-kam sivunniuŋiŋagisuuġnaqtuq, pisitkaġniŋiññiġmiñaitqisuuġnaqtuq.
• Atausiŋŋuamun quliaqtuġniŋitqaġmiñaitchuq. UCL-kut uqausiŋiññi annikłiġniq annikłiġniġniq iñuŋnun tamatkunuŋa aullaqtiruq, atausiŋŋuaq dementia-kanniññiqsaaŋanik quliaqtuġmiñaitchuq.
• Aallaat ilaan nalunaiqsimaitchut. Utuqqaaġniq, iḷagiñiġniq, ilisimaruaqtiŋillu suli ilisimaitchait ilaan uqaluktuat.

Sumik allaniqsua “annikłiġniq annikłiġniġniq” “nutqaqtinniġniġlu”?

Annikłiġniq annikłiġniġniq nalautchiaq annikłiġniġniq. Iñuŋnik amigaitchuanik auktuaqtuat taŋŋiġniŋat annikłiġniġumiŋa, ikitqiat dementia-kannik piḷḷasuurut ukiuni. Ilaani taapkua iñuŋnit suli piḷḷasuurut.

Nutqaqtinniġniq suna piḷḷuġumiñaitchuanik uqausiqsuq. Dementia-kamun, ilisimaruat taamna quliaqtuġniŋitqaġmiñaitchaa uvlumi.

Ilisimaruaqtiit kinguvraqsipkaġniġmullu uqaqtuut. Lancet Commission-kut uqautaat nutaat ilisimaruat takkuġiksuat annikłiġniq annikłiġniġniq dementia-kam aullaqtiŋa kinguvraqsipkaġisuuġnaqtuq, iñuullu iñuusimi asriḷiqaqtuami sivunniuŋa iḷuiqsipkaġisuuġnaqtuq. Ukiunik ikituŋanik kinguvraqsipkaġniq iñuŋmun iḷagiinutlu aŋiḷḷaŋuruq.

Una makpiġaaq atuġai “annikłiġniq annikłiġniġniq” “aullaqtiruq”lu. Tautukkuvin niuviġvik, ikayuutaq uvvaluunniit aallat “Alzheimer nutqaqtinniġñiqsaaġaa” uqaqtuq, nalupqiŋaruk. NIA uqaqtuq taġiuġniksramun apiqsriñiaġniaqtuq ikayuutaġmik uuktuġumiñakpan Alzheimer nutqaqtinniġñiqsaaġnianik, taapkua ikayuutat asriḷiqaaqtuġnaqtuut, maniñiglu aŋalatchiġniq, tamarmiglu.

Sumik paqitchaat aŋiḷḷaġniqsuat uuktuutit?

Iñuŋnik qiñiġñiqsuat uuktuutit (ilisimaruat qiñiġñiqsut iñuŋnik qanuq piḷḷasuaqtut) aullaqtitkaŋanik takkuġiksaaqtuut. Nalautchiqsuat uuktuutit, iñuŋnik aullaqtitkutimun uvvaluunniit nalaunŋaruanun nalautchiqsuat, sapiqłuŋaruq uuktuun. Tautuguk ilaan ilisimanaqtuat uuktuutit paqitchaŋit.

FINGER (Finland)

FINGER uuktuutim ilaullautai 1,260 iñuk 60-nik 77-niklu ukiuŋniqsuat, dementia-kamun annikłiġniġruat. Ilaŋat ukiunik malġuŋnik niqiksraġmik, timiñik suliqsigutimik, qaritauyakkut qiñiqsautinik, taġullu taŋŋiġniŋaniglu qiñiġñiqsuanik pitqiksrait; ilaŋat taġiuġniq nalunaitkutaq pitqiksraat. Aallat ilaŋat qiñiġñiqsimata mikiruamik nakuuruŋaruamik takkuġiksuani, mikiruaglaan nalupqisuġniaqtuq allaniq (FINGER uuktuun The Lancet-mi). Uuktuun takkuġiksuat qiñiġñiqsuaq, dementia-lu nalunaiqsimaniŋitqiññaitchuq.

US POINTER (United States)

US POINTER ilaullautai 2,111 iñuk 60-nik 79-niklu ukiuŋniqsuat, sulliqłuiñŋiġruat, niqiksraallu nakuuł̣ł̣uġnaqł̣uni, annikłiġniġruallu. Tamarmik ilaŋik ikayuqtauŋarut timiñik isumallu suliqsigutiniġmik, nakuuruamik niġiniġmik, iñuŋnullu suliqatigivluni, taġullu taŋŋiġniŋa qiñiġñiġlugu. Atausiq ilaŋat aullaqtitkunik ikayuqtigiksuanik pitqiksraq; aipaa ilimiñik aullaqtiruq. Ukiunik malġuŋnik, qiñiġñiqsimata takkuġiksuat nakuuruŋaruq tamatkunuŋa ilaŋni, mikiruamik nakuuruŋaruq aullaqtitkunik pitqiksrani (US POINTER uuktuun JAMA-mi). Aglaŋiŋit uqautaat suli qiñiġñiqsaqtuġniaqtuq nalunaiqsigumiñaklugu taamna allaniq uvlaakun iñuusimun aŋiḷḷaŋuruaqpan. “Suliqsuġmiñaitchuamik” ilaŋiġmiñaitchuat, uuktuun nalunaiqsuġmiñaitchaa qanuq tamatkua ikayuutaŋagik suliqsuġmiñaitchuanik nalaunŋaruŋ.

SPRINT MIND (auktuaqtuat taŋŋiġniŋa)

SPRINT MIND qiñiġñiqsuq 9,361 iñuŋnik US-mi 50-nik ukiuŋniqsuanik, auktuaqtuat taŋŋiġniŋalinnik. Nalautchiruq auktuaq ikitqiaq taŋŋiġniqsaġmik (qulaani 120-nik ikitqiaq) uvvaluunniit nalupqisuiruaq taŋŋiġniqsaġmik (140-nik ikitqiaq). Ikitqiaq taŋŋiġniqsaq annikłiġñiġaa qiñiġñiqsimata mikiruak asriun (mild cognitive impairment), isuma puqtusraŋallu asriun, dementia-kam sivunniuŋiŋagisuuġnaqtuq. Nalupqisuiruaq dementia-kamun, ikitqiaq taŋŋiġniqsaġmi ikitqiat piḷḷasuat, aglaan allaniq nalupqisuirut. Uuktuun nutqaqtitauq sivulliq, dementia-lu ikitqiat piḷḷasuat nalautchiruamik, taamna apqun nalunaiqsuġumiñaitqisuuġaa (SPRINT MIND JAMA-mi).

Qanuq ilisimaruat katimmaruat uqausiġaat

2021-mi Cochrane-kut qiñiġñiqsuat katimmaruŋit quliŋŋuŋnik aŋiḷḷaġniqsuanik uuktuutinik, amigaitchuanik annikłiġniŋnik aullaqtitiruq, 18,000-nik iñuŋniqsuq. Paqitchaa mikiruamik ikayuġniq qiñiġñiqsimata takkuġiksuani, aglaan nalunaiqsuġmiñaitchuq qanuq amigaitchuat dementia-kannik piḷḷasuat malġuŋni uuktuutini taamna qiñiġñiqsuani (Cochrane qiñiġñiqsuaq multi-domain interventions).

2017-mi National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine qiñiġñiqsuaŋat, NIA-kut uqausiġaa, takkuġiksuaq “nakuuruatun aglaan nalupqisuġniaqtuq” piŋasunik aallanik: auktuaqtuat taŋŋiġniŋa aullaqtitniq, timiñik suliqsigutiniq, isuma qitiġniqsiunillu.

Sumik aŋiḷḷaŋuruaq qakugu aullaqtinniq?

Lancet Commission-kut uqausiŋat annikłiġniŋit annikłiġniġlugi sivulliq, taimaalu annikłiqsaaġlugi sivisuruakun: “sivulliq, nakuuruq” “sivisuruakun, nakuuruq”. Uqaqtullu nutqaqtinniġniq taimaŋŋa uvvaluunniit kingulliq uvlaallu piñiaġniaqtuq. Ilisimaruat aŋiḷḷaat ukiuġutqusiġmik uqaqtuut, aasii 40-nik 65-niklu ukiuŋni, aglaan ilaan, aasii iġiñiq asriun iñuŋniññiġniqlu avataŋni, kingulliq ukiuġmi annikłiġniŋit suliqsauŋniaqtuut.

Aglaun uqaqtuq nutaat ilisimaruat takkuġiksuat sivisuruakun annikłiġniq aŋiḷḷaŋuruaq asriun. Aasii, diabetes ukiuġutqusiġmi aullaqtiruq aŋiḷḷaŋuruaq kingulliq ukiuġmi aullaqtiruamit.

Dementia-kam annikłiġniŋa tamatkunuŋa adsigaa?

Naagga. Commission-kut paqitchaat nunani maniġiksaunmik ikitqianik, iñuŋni allatqiŋni, maniġiksaunmiglu ikitqianik, taapkua iñuŋnit amigaitqiat annikłiġniŋit, taamna dementia ukiuŋni ikitqiani aullaqtiruq. Amigaitchuat annikłiġniŋit aullaqtiruq iñuŋnik nalautchimaitchuanik, aasii ilisaġniq qanuq piḷḷuŋaruaq, sila qanuq piḷḷuŋaruaq, niqi nakuuq akituruapan uvvaluunniit qanittuqpan.

Taamna pisigivlugu Commission-kut uqausiŋit kavamaŋnunlu iñuŋnullu: ilisaġniq nakuuruq miqłiqtunun tamatkunuŋa, sila aniqłiq nakuuruŋaruaq, iglaavik ikitqiaġniq, sugar salt-lu ikitqiaġniq niqini niuviġviŋni, tusraallakłiq ikayuġutit tamatkunuŋa piḷuktunun. Atausiŋŋuam suliqsaŋa aŋiḷḷaŋuruq, nunallu iñuusiat aŋiḷḷaŋuruq. Taamna atuġniqsuq kiŋa pasiksuġumiñaitchuanik nalunaiqsimaniġmun.

Sumik nalupqisuirut una ilisimaruakun?

• Dementia sivisuruakun aullaqtiruq, ukiunik qulitnik, aglaan uuktuutit aŋiḷḷaat ukiunik malġuŋnik tallimaniglu sivunniuruut. Dementia nalunaiqsuġniq, takkuġiksuat qiñiġñiqsimata kisiisaŋiññiġmiñaitchuaq, sivisuruamik aŋiḷḷaġniqsuamiglu uuktuutimik piḷuktuaq.
• Uuktuutit aŋiḷḷaat takkuġiksuat qiñiġñiqsimata qiñiġñiqsut. Mikiruak nakuuruŋaruq takkuġiksuami paqitchimiñaitchaa ikitqiat dementia-kannik piḷḷasuaġniŋanik uvvaluunniit uvlaakun iñuusiq nakuuruŋaruġniŋanik.
• Ilaullasuurut nakuuruŋaruamik timiqaġruut ilisaqtuŋaruallu iñuŋnit tamatkunuŋnit. Lancet Commission-kut uqautaat ilisimaruat aŋiḷḷaat nunani maniġiksaunmik aŋiñni, iñuŋnillu allatqiŋni ikitqiat ilaullasuurut.
• Ilaan aullaqtitkaŋit malġuŋniŋŋuurut. Sulliqłuiññiġniq iñuŋniññiġniqlu avataŋni ikitqiaq dementia-kam sivunniuŋiŋagisuuġnaqtuq, pisitkaġniŋiññiġmiñaitqisuuġnaqtuq.
• Niqi uuktuutit suli nakuuruŋaitchut. Ukiunik piŋasunik uuktuutimi MIND niqiksiuŋaniq takkuġiksuaq qiñiġñiqsimata allanik takkuġiksuamik nalaunŋaniññiqsuanik. Tautuguk niqi makpiġaaq.
• Isuma qitiġniqsiutit nalupqisuirut dementia nutqaqtinniġñiqsaġniŋanik. Tautuguk makpiġaaq isuma qitiġniqsiutit dementia-lu.
• Niqiqsuġmiñaitchuaq (fasting) iñuŋni ilisimaruak ikitqiaq, utuqqaanullu asriḷiqaaqtuġnaqtuq. Tautuguk niqiqsuġmiñaitchuaq makpiġaaq.

Iñuk tamaita nakuuġnaqtuamik piḷḷuġumiñaqpan, sumik suli dementia-kannik piḷḷasua?

Dementia nalautchiruakun piḷḷuŋitqaġmiñaitchuq. NIA uqaqtuq utuqqaaġniq ilisaqtauruat annikłiġniŋa Alzheimer-kamun, kialuunniit allaksaġniaqtaŋaitchaa. Iḷagiñiġniq ilauraaqtuq. Ilisimaruaqtiit suli nalunaiqsuġaitchaat sunik Alzheimer aullaqtiruat amigaitchuani iñuŋni. 14 annikłiġniŋit tamaita piḷḷuiññaqpata, Lancet Commission-kut nalautchiruŋat aippaanik aŋiḷḷaŋuruanik nalunaiqsimaitchuq.

Taamna pisigivlugu, ikayuġiguvin iñuŋmik timiñik suliqsigutiruamik, nakuuġnaqtuamik niġiruamik, iglaaviŋił̣ł̣uamik, dementia-kanniglaan piḷḷasuaq, kiŋaliqaa piḷḷuatun iññiġmiñaitchuq, ilviññullu. Ilvich dementia-lik, ilviññun pasiksaunŋitchuq. Iḷagiit pasiksaġniq atuġniaqtuq, aglaan nalupqisuiññaitchuq. Uvluakun nakuuruq, suliqatigiġniq, uvluallu nakuuġnaqtuat aŋiḷḷaŋuruut, suliqsigutit isumaat ikayuqtimullu ikayuġniq makpiġaaŋalu aullaqtitkutiksraqtuuk.

Sumik taġiuġniksramun uqautigiñiaġniaqpin?

Taapkua ilisaqtauruat qiñiġñiqsuaruat. Taġiuġniq qiñiġñiqtinni uqautigiñiaqtat, amigaitchuat taġullu, isumaallu, ilimiñiglu ikayuutausuurut, dementia-kamun qanuq piḷḷuŋaruapan.

1. Auktuaqtuat taŋŋiġniŋa. Apiqsrilugu kisitchisit qanuq iññiġit, suna nalautchiaq nalunaaqtaŋa ilviññun. Lancet Commission-kut uqautaat qulaani kisitchisaq 130-nik ikitqiaq nalautchiġlugu 40-nik ukiuŋniqsuakun, aglaan nalautchiaq nalunaaqtaq utuqqaanun timiŋat tamatkunuŋa aullaqtiruq.
2. Tusraallakłiq. Apiqsrilugu tusraallakłiq qiñiġñiqsaġmik, tusraallakłiq ikayuġutit ikayuutaġniqpaat. Tusraallakłiq makpiġaaŋa ilisimaruanik nalunaiqsaaqtuq.
3. Iġiñiq. Iġiñik qiñiġñiqtigiñiaġnik, apiqsrilugillu asriutit, aasii cataract, aullaqtitñiaġniqpaat.
4. Cholesterol. Apiqsrilugu LDL cholesterol qiñiġñiqsaġniqpan, sunallu allanniqsaġniqpan.
5. Auktuaŋmi sugar. Diabetes-likuvin, apiqsrilugu qanuq aullaqtinniġlugu nakuuruakun.
6. Isuma. Aliahuġniq atuġniaqtuq aullaqtitñiaġniaqtuqlu. Taġiuġniksranik uqautilugu aliahuġuvin uvvaluunniit sunnik piuġumiñaiḷḷuvin malġuŋnik sivunniuġutimik sivisuruakun.
7. Iglaavik imiq aŋiḷḷaŋuaqlu. Apiqsrilugu ikayuġniġmik iglaaviġmiñaitquvlutin, imiq aŋiḷḷaŋuamiglu nalautchiġmik.
8. Sulliqsigutiniq. Apiqsrilugu qanuq suliqsigutiniq nakuuruq ilviññun. Suliqsigutiniq makpiġaaŋa isumaqaġruq.
9. Niaquq nalunaiqsaġniq. Niaqqun nalunaiqsautaq atuġlugu siksriigiqtiġuvin uvvaluunniit qiñiqsiġuvin, katakłuiññiq nutqaqtinniġniġlu apiqsrilugu.
10. Iñuŋnullu suliqatigiġniq. Iñuŋnullu iñuusiiq nakuuruam ilaŋa. Tautuguk makpiġaaq iñuŋnullu suliqatigiġniq, siñikłuiññiġlu.

Taġiuġniq ikayuutit, niqi, ikayuutat, niqiqsuġmiñaitchuaq uvvaluunniit suliqsigutiniq allanniġumiñakpan, sivulliq taġiuġniksranik uqaqatigivlugu, taġuvluasriḷikuvin, diabetes-likuvin, katakłuiññiq atuġniqaqtuvin, uvvaluunniit dementia-likuvin.

Taġiuġniksranik uqaqatigivlugu

Isuma puqtusraŋani allaniq tautukkuvin ilviññi uvvaluunniit allami, taġiuġniksraq qiñiġñiqtinni qiniruk. NIA uqaqtuq isuma puqtusraŋani asriutit aallanik pisitkaġniaqtuut, aasii taġiuġniq ikayuutit asriutaat, thyroid asriutaa, aliahuġniq, vitamin B12 ikitqiaglu, ilaan taapkua asriutit piḷḷuiññaġuurut pisitkaa aullaqtitaġumiŋa. Nalunaitkutat makpiġaaŋat nalunaiqsaaqtuq sunanik tautuġniaġnianik.

Qilamik ikayuġniq qiniruk qilamik allanniqaqpan: qilamik isumaallakłiq, saniani nuŋasriun uvvaluunniit qimilġuun, uqaqsiġniq asriun, uvvaluunniit niaquq aŋiḷḷaŋuaq asriun — taapkua stroke uvvaluunniit alla qilamik asriun nalunaitkutaaġnaqtuut. Qairuk 911.

Golden Moments sumik ikayuġniqaqpa

Golden Moments savaaqtuq suliqsigutinik nakuuruanik, aasii uqaqatigiġniq aglaŋit, agiqsraq bingo nalaŋnaqtuamik aniġñiqsivik. Quviasuutiqaġlutik iñuŋnullu suliqatigivlutik. Taapkua taġiuġniŋitqaġmiñaitchut, dementia nutqaqtinniġñiqsaġmiñaitchaallu uvvaluunniit annikłiġumiñaitchaa.