Siñik iġġiḷḷu: Ilisimatqiñiq uqaqtuq

Siñik iġġiḷḷu atautchikun ilagiagniqaqtuk, aglaan qanuq ilagiagniqaŋatigik suli ilisimatqiñiqsraqaqtuq. Ilanich ilisimatqiñiġni siñiġniq ikitqiaq ilagiaqaqtuq dementia piḷḷuataġniaġniŋagun. Dementia-llu siñiġniq aŋalatchiyuġaa. Una makpiġaaq uqautigiyuġaa ilisimatqiñiq suna nalunaiqsaaŋanik nalunaiqsaŋiḷḷuŋaniglu, siñiġniġmiun ikayuutaŋnik tuniyuqlu, siñiġniġmiun ayuqhautiniglu uqautiyuq dementia-lik iñuŋni atuġatigisuŋnik. Una makpiġaaq siñiġniq taiguutaanik uqautchaitchuq; taamna uqautchiaq aŋuniaqtimun piñaqtuq.

Siñiġniq nakuŋił̣ł̣uq dementia-mun ilagiaqaqpa?

Ilanich takuyagaksraurani ilisimatqiñiq siñiġniq ikitqiaq ilagiaqaqtuq dementia piḷḷuataġniaġniŋagun, aglaan ilisimatqiñiq suli nalupqisuq.

• 25-nik ukiuŋnik UK-mi ilisimatqiñiq. Iḷisimatqiñiqsraurirat maliktuat qanitun 8,000-nik inutuqanik Whitehall II ilisimatqiñiġmi. Iñuich siñiġñiqat 6 hours-ik ikitqiaġluuniit 50-nik 60-niklu ukiuŋni dementia piḷḷuataġniaġniqaqtut kinguvani, siñiġñiqatun 7 hours-nik. Siñiġñiqat 6 hours-ik ikitqiaġluuniit 50-mi, 60-mi, 70-milu qanitun 30% piḷḷuataġniaġniqaqtut siñiġñiqatun 7 hours-nik. Una takuyagaqtuq ilisimatqiñiq, taamna ilagiagniq nalunaiqsaa, pisuktuŋił̣ł̣uq.
• Lancet Commission isumaa. 2024-mi Lancet Commission siñiġniq ilasinniġaaŋił̣ł̣ugu 14-nik savaaksraqaqtuŋanik. Iḷisimatqiñiq nakuurunniqsuŋił̣ł̣ugu isumaġivlugu. Atausiq pisuktuq “utimut pisuktuq”: iġġiḷiqmi allanguqtiqtuat dementia-m itqanaiġumiñaqtuat amihuni ukiuŋni nalunaiqsaqpaŋmuŋa siñiġniḷḷu aŋalatchiyuġaa. Atausimi aŋiḷ̣ł̣aami ilisimatqiñiġmi, siñiġniq takisuq dementia-lu ilagiagniŋa piiqł̣uni sivulliq 5 ukiunik takuyagaksaqpaŋmuŋa.

Taamna siñiġniq ikitqiaq atausiġmi unnuami isumaaġutiginiġñiaqtaitchuq. Siñiġniq nakuuruq atuġaksraqaqtuq ikayuqtuq isumamun, itqaumaniqmun, nakuurallaniqmunlu uvlaakun.

Suna “iġġiḷiq siḷuagniaġniq” ilisimatqiñiq?

Uqalugniqaqtuq siñik iġġiḷiq “siḷuagniaġniŋanik”. Taamna isumaaq ilisimatqiñiñiqaqtuq, aglaan nutaaq.

• Avigniqsraŋni. 2013-mi ilisimatqiñiq NIH-m uqautigaa nalunaiqsaa iġġiḷiqmi aullaqsauŋat akiani qanitun 60% aŋiḷ̣ḷaaqtut avigniqsrat siñiġman. Imiq iġġiḷiqqun aullaqtuq nalaummaġlutik, ilisimatqiñiqsraurirat taiguaqaat glymphatic system. Beta-amyloid, savaaġniq Alzheimer’s-mun ilagiaqatauruq, siḷuagniqsuq siñiġñiqsraŋni avigniqsraŋni iġġiḷiqmiñ.
• Iñuŋni. Mikiqsruaq 2018-mi ilisimatqiñiq takuyagaat 20-nik inutuqanik 22-miñ 72-mun ukiuŋni, ataasiġmi unnuami siñiġman ataasiġmilu unnuami siñiġñiŋił̣ł̣uni. Siñiġñiŋił̣ł̣uami unnuami kingunani, takuyagaq beta-amyloid-mik nalunaiqsaa aŋiḷ̣ḷaaqtuq qanitun 5% iġġiḷiqmi sumi hippocampus ittuq, itqaumanirmun atuġnaqtuq. Titiraqtut taamna sivulliq nalunaiqsaunmik taiguaqaat. Nalunaitchuat allanguqtiqtaq piiqniqaqpa siñiġumaŋmi, siḷuagniq suḷuŋniqpa uvvaluunniit beta-amyloid savautivalliaŋa.
• Maliġutchiḷik. Lancet Commission uqaqtuq amyloid katitñiqsi aŋalatchiyuġniaqtaa siñiġniq inutuqani.

Uvat ilisimatqiñit ikayuqtut nalunaiqsaniqsi ilisimatqiñiqsraurirat siñiġmik piñiaġniqsuŋmata. Nalunaiqsaitchut siñiġniq nakuuruq Alzheimer’s nutqaġniaqtaa.

Siñiġniġmiun atuġaksrat ikayuġniaqpat?

Inutuqat siñiġñiaqtut 7-miñ 9-mun hours-nik unnuakun, aasiiviññik allatun inuktun, National Institute on Aging (NIA) uqaqtuq. Uqautai ilagit:

• Atuġaksraq ataasiun naatchiuk. Siñiġiḷḷaaqtuutin makinniaġḷaaqtuutinlu atausiġmi nalunaaqhuni uvlaakun, savakuiññiq uvlui ilautilugit.
• Saiqtuun siñiġiḷḷaaqpaŋmun savautiqaġitin. Siñiġiḷḷaaqpaŋmun taiguġiñ, atuutinik saiqtunik naalaktiñ, uvvaluunniit imiqmik uqumaitamik iġiaqsiñ.
• Siñiġvik nakuuruaqsiñ, uqumaiññatqiḷ̣ḷugu niġḷatqiḷ̣ḷugulu.
• Kafi-lik ikitqiḷ̣ł̣ugu uvlaakun kingulliqpaŋmi. Kafi, tii, imiq siḷaliġaaq, saakulik-lu siñiġñiġñiaġusiñaqtut.
• Alkohol atunniġñiaġuŋił̣ḷugu, mikiqsrualuuniit, NIA-m uqautaa.
• Niġiññaġuŋił̣ḷutin niqinik aŋiḷ̣ł̣aanik siñiġiḷḷaaqpaŋmuŋa 2-miñ 3-mun hours-ni, imiqmillu aŋiḷ̣ł̣aanik uvlaakun kingulliqpaŋmi.
• Savaqatigiksiñ atuġaksrauragun, aglaan siñiġiḷḷaaqpaŋmuŋa 3 hours-ni. Takulugu savaqatigiksramik makpiġaaq.
• Siñiġviñmi TV, computer, phone, tablet-lu atunniġñiaġuŋił̣ługit. NIA-m taamna uqautaa.
• Uvlupakumi siñiġñiġñiaġuŋił̣łutin sapillugu.

Siñiġniġmiun ayuqhautit dementia-lik iñuŋni

Siñiġniġmiun allanguqtiqtuat atuġatigisuut dementia-lik iñuŋni. NIA-m uqautigai siñiġniq takisuq ikitqiaġluuniit, unnuakun makinniaġniq amihuni, uvlaakunlu siñiġñiq amihuni. Uqautigaaġlu sundowning: saiqtusuiññiq, aŋalaġniq, nalunaiqsaiññiġlu uvluup qaummataa piiġman.

Nautchiviksraŋiññun NIA-m ikayuutaŋi ilagit:

1. Uvlup qaummaŋa savaqatigiiksraġlu uvlapaksiġlugi. Aniñ uvlaakun uvvaluunniit igalaaq quliaqtillugu iññutin, iñuġlu ikayuġlugu savaqatigiksraq uvlaakun. Qaummaġiksuaq ikayuġniaqtuq timim nalunaaqtaa utimmun itqaumaniġniġaa.
2. Savaqatigiiksrat savakkaġlugit uvlaapaksiġlugit. Uvlaapaksi iġiaġniqsiñ, uvvaluunniit niġiḷḷaaqtuq aŋiḷ̣ł̣aaq uvlaaqqami.
3. Siñiġñiq uvlaakun naittuq sivulliqsaaġlu. Siñiġñiġñiaġuŋił̣ługu uvlaakun kingulliqpaŋmi.
4. Unnuaq saiqtuaqsiñ. Qaummat ikitqiḷ̣ługit, nipit ikitqiḷ̣ługit, atuutiniglu saiqtunik atullaktiñ iñuk piuġigumiñi. Makpiġaavut uvlaakun kingulliqpaŋmi saiqtusuiññiq ikayuutaŋiqaqtuq.
5. Siñiġiḷḷaaqtuutin atuġaksraq naatchiuk. Atausiġmi nalunaaqhuni unnuakun taiguutiñ iñummun, NIA-m uqaluaa. Uvlaakun atuġaksraq naatchisaqtuq ikayuuġlu.
6. Kafi-lik alkohol-lu ikitqiḷ̣ługi.
7. Unnuakun qaummanik atullak siñiġviñmi, agviġmi, iġiaqviñmilu.

Unnuakun makinniaġniġmun, NIA-m iglum nakuurallaniŋa uqautai ilagit unnuakun qaummat uvvaluunniit iñiqsaaġumiñaqtut qaummat, tigumiaġutit iġiaqviñmi, qaummaġiksuanik tuyuġaatigut nalunaiqsautit tumitchiñi, taiguutitlu qulillavikmi quliaqtuġvikmi.

Nailluni, saiqtuun savaqatigiik unnuakun ikayuġniaqtuq ilivsiññik saiqtuuniġlusi. Atullak suḷuŋniaqtuq Calm Breathing uvvaluunniit Conversation Cards. Siñiġiḷḷaaqpaŋmun piḷḷuataġniqaqtunik atunniġñiaġuŋił̣łusi, nutqaġlusilu iñuk namaksisimaġman.

Siñiġniq aŋalatchiqtuq nautchiviksraŋiññullu suanniqsuq. Nautchiviksraŋiññun nakuurallaniq makpiġaaq ikayuutaŋiqaqtuq siñiġniġmun ikayuutimunlu.

Siñiġmi aniqł̣iqatigiigñiq qanuk?

Siñiġmi aniqł̣iqatigiigñiq aniqł̣iq nutqaġaaqtuq siñiġman, amihuni unnuakun. NIA-m uqaqtuq ikayuutaŋiḷḷuni, ayuqhautit pisuġniaqtut, imatut taġiuġniq qakimauruq, taġiuġniġmun ayuqhaq, itqaumanirmiḷḷu ayuqhaq. Nalunaiqsautit ilagit nipiqsuaq siniqtuġmi, uvlaakunlu siñiġiļḷaŋniq, amihullu iñuich nalunaitchuat taamna pigivlugu. Lancet Commission uqautigaa 11-nik ilisimatqiñiñik takuyagaksranik, siñiġmi aniqł̣iqatigiigñiqaqtut iñuich qanitun 43% dementia piḷḷuataġniaġniqaqtut. Iḷitchuġigaitchuat uqumaiññiġniq amihuni ilisimatqiñiġni, taamna ilagiagniq nalupqisuq.

Siñiġmi aniqł̣iqatigiigñiq nalunaiqsalluaqtuq ikayuutaullasuaqtuqlu. NIA-m uqaqtuq CPAP savakti ikayuqtuuraqtuq. Iḷvich uvvaluunniit iñuk nautchivlugich nipiqsuamik siniqtuġumi, aniqł̣iq nutqaġaaqtuq siñiġman, uvvaluunniit uvlaakun siñiġiļḷaŋniqsuq, aŋuniaqti uqautigiuk.

Siñiġniq taiguutaanik uqausiq

Siñiġniq taiguutaanik ikayuutaŋiññiglu uqautchaitchuugut. NIA-m uqaqtuq siñiġniq taiguutit ikayuġniaqtuat sivisuuġumiŋ, aglaan insomnia piḷḷuataġniaġniŋa piiqsiññiaġaitchuat. Uqaġlu ilait taiguutit Alzheimer’s-lik iñuŋnik siñiġnaqtilaaġniġmun tuniyauyut uvayaaqataullasuaqtuat ulapiqsiġniqmun, katakł̣iġniqmun, iḷumunlu nalunaiqsaiññiġmun. Siñiġniq taiguutaa isivġuuniaġñiaġuŋił̣ḷuuniit, nutqaġniaġñiaġuŋił̣ḷuuniit, allanniaġñiaġuŋił̣ḷuuniit, niuviqsaqtuallu ilautilugit, aŋuniaqti uvvaluunniit taiguutinik tuniyuq uqautilaaġaniḷḷugu.

Aŋuniaqti uqautigiuk

Aŋuniaqti takulugu iḷvich uvvaluunniit iñuk nautchivlugich suanniqataġumiñaqtuk, siñiġñiq ayuqhautigigumiuk amihuni unnuani, nipiqsuamik siniqtuġumi, uvvaluunniit aniqł̣iq nutqaġaaqtuq unnuakun. Siñiġniġmiun ayuqhautit dementia-lik iñuŋmi itqanaiġumi, NIA-m uqautaa aŋuniaqti uqautigiññaqługu. Takusaġniq nalunaiqsaaqtuq pisuktunik, imatut anniaqtuġniq, alla siñiġniġmun ayuqhaq, anniaġniq, taiguutam ikayuutaŋalu. Piqpaksrauruq nalunaiqsaiññiq, uvvaluunniit siñiġniġmiun piqpaksrauruq allanguqtiqtuq nalunaiqsaiññiġluun, qilamik ikayuutaqtuq. Taiguġiñ qakugu aŋuniaqti takusagniqpa.

Una makpiġaaq ilisimatqusiun, aŋuniaqtim uqautaiŋił̣ł̣uq. Takulugu aŋuniaqtiq uqausiŋa.