Oviungura vyomonganda otjoviṋa vyokutjita

Ovandu ovengi mbe hupa n’otjindjandja tjomeripura va kara ozombura ozengi amave tjevere onganda, amave kurisa eṱunḓu poo amave ṱakamisa oviṋa potjiungura. Okuningirwa okuvatera noviungura vyatjiri mape yenene okutja, „ove ngamba u ri orupa rweṱunḓu ndi,” momuano oviṋa vyarwe ovingi mu avi ha yenene. Orupa ndwi maru hungirire kutja oviungura viṋe mbi ungura nawa, omomuano wokuvizikamisa, omomuano wokuvirundurura oviṋa tji vya runduruka, nokutja omomuano uṋe wokukara noupaṋi motjikuriro na motjituwo tjokukohorora ozombanda.

Ongwaye oviungura vyeyuva arihe tji vi ungura nawa otjoviṋa vyokutjita?

Oviungura vi ungura mena rokutja vya tjiukwa nu vi nondando ndji ri poṋa. National Institute on Aging i tja okukohorora oviyaha, okuzika otjitiṋa, okuṱutura, okupyoṋa orutumbo, okuhaṋa omambo, okupeta ozombanda nokuhaṋa oviṋa mbya sokuyarurwa mombungu mokati koviṋa vyeyuva arihe ovandu mbe nouvera wa Alzheimer’s mbu mave yenene okunyanda navyo. Alzheimer’s Association i tja oviungura otja okuzika otjitiṋa mavi vatere omundu okumuna kutja eye orupa orunanḓengu rweṱunḓu.

Otjiungura wina tji nondando yatjo oveni yokuta. „Mo yenene okundjivatera novitowel mbi?” otjipupu okutja ii ku tjo okukapita, „Mo vanga okutjita otjiṋa tjimwe?”

Oviungura viṋe vyomonganda mbi tu sokurora?

Uta noviungura omundu mbya tjitire morukapitaveze, nu u vi ṱunine ku imbi eye mbya yenena ndino.

Ozombanda novitowel

• Okupeta ovitowel novitowel oviṱiṱi. Mu pe otjimbakete novina oviṱiṱi, oviṱarazu. Ovitowel ombupu: kape nomuano omuposi wokupeta tjimwe.
• Okuṱuṱurisa ouzokisokisi. Twa otjimbumba tji tja vangavangwa kotjitiṋa. Tji oupanga wa rire ouzeu okumuna, ungurisa omavara yevari poo yetatu uriri nge nomapusaneko omanene.
• Okupukutisa nokutwa pamwe. Ovitowel vyokotjitiṋa, ovipando vyomusembero poo ovitowel vyoviyaha mavi pukutisiwa nokutwa pamwe. Ihi tji ungura nawa kombunda, okupeta tji kwa rire ozombazu ozengi.

Otjitiṋa notjikuriro

• Okuzika otjitiṋa. Zika poruveze rumwe otjotjihorera nu esa omundu e tjite otja tjo. Tji pe ri ovingi, mu pe otjiṋa tjimwe potjimwe: „Imba oforoko poruveze aruhe.”
• Okuhaṋa ovitiṋa vyokurya. Vanga ozoforoko, ouṋe novipanga vyombuttere mbya kohororwa motjimbakete nu u vi haṋene motjiyaha tji tja haṋika. Isa po omipanga omitwa.
• Okupukutisa oviyaha. Oviyaha vyoplastika poo mbi hi nokuteyika notjowel otjipore mavi tjiti otjiungura hi otjiṋa tji tji ri noupaṋi.
• Okupyoṋa otjitiṋa poo ovitiṋa. Otjitowel tji tja tututa noruveze orukohoke. Alzheimer’s Association i tunduuza okuyandja otjitowel indu omundu tje ri amaye pukutisa otjitiṋa neke, nokurundurura omuvingo mbu hi nokusuva motjiungura tji tji novatera.

Meṱunḓu arihe

• Okupyoṋa orutumbo. Otjipyoṋise otjipore noviṋa oviṱiṱi mbya zikama, otja otjitiṋa tjokofi poo otjipundi tjomambo.
• Okuhaṋa omambo. Mu pe omambo nge hi nonḓengu novimbapira vyomaraisiro okukara movimbumba: kara navyo, yarura mombungu, paturura kombunda. Kara nomambo wozondjambi nozotjeke poruveze rwarwe.
• Okuhaṋa oviṋa mbya sokuyarurwa mombungu. Ozombakete, omabotera nomapepa mbya kohororwa mozombungu pekepeke.
• Okuṱutura. Otjiṱuture otjiṱiṱi porupanda poo pehi motjikuriro, tji omuzikamo weṱunḓu wa zikama.
• Okutjatja ovihape. Okana okatjatjise okaṱiṱi, okapupu novihape oviṱiṱi mbi ri popezu.

Okutereka ouṱiṱi nomatarerero womomurungu

Okutereka maku yenene okuyarura omaumune omawa nomazeu. NIA i tunduuza okuesa omundu a wane ovikurya, a saneke, a ṱakanise nokutira, poo a raere omundu warwe kutja omuano uṋe wokutereka otjirwa tje tja suverwa. Oviungura oviwa mavi kamburire mo:

• okukohorora ovihape poo ovihape vyomiti
• okuṱakanisa orutjere poo osalata ombaṱu
• okuteya omafo wosalata
• okutura ombuttere komboroto nomupanga mbu u hi nomutwe
• okutwa orutjere rwomakuki porutjere
• okutwa ovikurya kombanda yopizza

Okusaneka tji kwa rire ouzeu, Alzheimer’s Association i tunduuza kutja ove u mane okusaneka nu u pe omundu ombazu yarwe, otja okuṱakanisa.

Me zikamisa vi otjiungura kokutja tji kayende nawa?

1. Toorora oruveze oruwa. Toorora orupa rweyuva omundu mu poruveze ndwo a suva okukara a suva nokuhworera. Kovandu ovengi ihi omuhuka.
2. Kohorora oruveze. Otjiungura tjimwe, oruveze rumwe, kape notjiṋa tjarwe kotjitiṋa.
3. Ṋanga, o rakiza. „Me hepa ombatero novitowel mbi” ku ungura nawa okukapita „Oruveze rwokupeta ozombanda.”
4. Raisa otjitenga. Peta otjitowel tjimwe noupore, nu u yandje otjarwe. Okuraisa ku ri poṋa tjinene okukapita okuhungira.
5. Yandja ombazu imwe potjimwe. Omahongero omengi potjimwe mape yenene okupiyarisa omundu. Undja ombazu imwe i yande ngunda au hiya tumbura indji yarwe.
6. Ungura pamwe mene. Okutjita otjiungura tjimwe pamwe maku munika otja oupanga, kauṋangarere.
7. Hungirira kotjiungura, kauṋingandu. „Ovipore tjinene” poo „Ndjiraere kutja wa suverere vi okutuna otjipundi tjovitowel” ku ṋanga ehungiriro nokuhinokurora omundu.

Me rundurura vi oviungura omasa tji maye runduruka?

Omasa maye runduruka moruveze nu nandarire eyuva ku indi. Alzheimer’s Association i tunduuza okuyaruka koviungura oviṱiṱi, mbi yarukirwa ouvera tji mau kayenda komurungu.

Okutara ku vara otja orupa. NIA i tja ovandu tjiva ve nyanda okutara uriri, nu indjo omuano omuwa wokukara mo.

Me tjevere vi oupaṋi moviungura vyomonganda?

Oupaṋi oupenga, tjinenenene motjikuriro. Omahongero woupaṋi meṱunḓu wa NIA kovatjevere mbe nouvera wa Alzheimer’s ye kamburira mo:

• Pata poo isa po oviṋa vyokukohorora, mbya kamburira mo omaundu wokusukura ozombanda, nge munika otja ouyumbwa.
• Twa omipanga, oviteto noviṋa vyomasa moruveze ndwa patwa.
• Twa po ovipato vyoupaṋi nomahaka wezuko notjirwise tjokuzepa otjinihi tji tja zuko kezuko.
• Twa po ovizemburukiro „Kurama” poo „Tja pupyara tjinene” popezu nezuko, nomuhina wokuyakisa omboroto notjitenda, nu u vi twe poruveze pu avi hi nokuyakisa omuriro.
• Twa otjipupe tjomeva ku 120°F okukutisa oumba wokusosoka.
• Isa po ovihape vyomahongero nomazemburukiro wovikurya, mbi mavi munika otja ovikurya.

Omitiro vyarwe vyomasa mavi vatere:

• Kara motjituwo indu ezuko, omuhina wokuyakisa poo otjirwise tji tja twa omutwe tji tji ri motjiungura.
• Ungurisa oviyaha mbi hi nokuteyika okupukutisa nokuzika otjitiṋa.
• Kara nehi ekukutu neukohoke ngunda amo ṱutu poo okupyoṋa.
• Omundu tja ungurisire ovirwise rukuru, Alzheimer’s Association i tunduuza okuisa po oviṋa vyomba motjituwo tjovirwise kokutja otjiungura tji tji ri noupaṋi, otja okukuna otjipande tjomuti, tji yenene okunyandwa.

Eye tje hi nokutjita „nawa”?

Tji esa. Otjitowel tji tja petwa mozombazu ndatu pendje noozombazu mbari ngamba otjitowel tji tja petwa. Alzheimer’s Association i hungire poṋa: otjinanḓengu okukara pamwe noruveze nomundu okumuna kutja eye omunanḓengu, kakutja ovitowel vya petwa nawa. Tji otjiṋa tji tja sokutjitwa rukwao tjiri, undja ngandu kombunda nu u tjite kehi nokumunika.

Okuvyurira moruveze ndwo maku yenene okurundurura otjiungura otjiwa otja otjizemburukiso tjoviṋa mbya pandjara. „Okuhepa, ove wa ndji vatere tjinene” potuingi omambo omawa okutja.

Ruṋe tji matu sokukurama?

Kurama poo rundurura tji wa munu ovizemburukiso vyombameno, ouru poo okutja omundu ke nonḓero. Okuyanda rukuru otjiṋa otjiwa, kauṋingandu. Ove mo yenene:

• okuyaruka kombazu ndji ri poupupu
• okuyaruka kotjiṋa tjokuhworera, otja omizumbi poo okofi
• okurora rukwao kombunda poo eyuva rarwe
• okukara pamwe uriri

Omundu tja tja kaa vanga, o mu ṋiṋikiza. Tara tji ma sokutjitwa eye tja tja indee komiano omipore vyokuzira.

Oviṋa vyarwe oviṱiṱi vyoruveze oruṱiṱi

Tji oviungura vyorutu avi hi nokuyenena, okuhaṋa nokuṱuṱurisa mavi yenene okutjitwa omundu a haamene. Sort Together mai yandjere okutuna oviperendero mozombakete vyotjikuriro poo vyotjikunino, nu Picture Pairs otjiraisiro tjokuṱuṱurisa otjipore noviperendero ovinene nu tji hi noruveze ndu maru verwa. Conversation Cards i nomapuriro omapaturuke ohunga neṱunḓu nonganda nge hitasana nawa nokofi kombunda yoviungura.

Mombatero yokutwa oviungura meyuva, tara omuhunga wetu ohunga nomuhingo omupore weyuva. Komiano vyarwe otja kozombazu, tara oviṋa vyokutjita mozombazu zopokati.