Oviungura

Okuryangera omundu ngu nomutjise wokuzemba mondjeverero poo moshipangelo

Tji tja rororerwa Oruve rwokulesa oruminute 7I otjimbumba tja Golden Moments · Omuhingo wetu wokutjanga

Ezira efupi

Tji mo ryangere omundu ngu nomutjise wokuzemba mondjuwo yondjeverero poo moshipangelo, kara noupupu: tja ena re tji wa kavaza, eta otjiṋa tjimwe okuryanga pamwe na ye, tjimuna oviperendero, omizumbi poo ovikurya mbya suvera, nu mu tjite otjiṋa tjimwe otjipupu pamwe. Omaryangero omasupi ngu maye tjitwa povikando potuingi ye kara nawa okukapita inga omare ngu maye tjitwa poruveze orusupi. Rongerera ombango ombore yokuțira, kokutja okuțira ku rire oupupu ku eṋe aveyevari.

  • Minika omundu kena re nu tja kutja oove une, kokutja e ha sokukondja okuzuva: “Moro Mama, owami Susan, omuatje woye omukazona.”
  • Eta otjiṋa tjimwe poo vivari okuryanga pamwe na ye, tjimuna embo roviperendero, omizumbi mbya suvera, ombanda ondjandje poo ovikurya mbi va yandjerwa i ovanandunge.
  • Omaryangero omasupi ngu maye tjitwa povikando potuingi ye kara nawa okukapita inga omare ngu maye tjitwa poruveze orusupi. Oukaro woye ounaṋdengu okukapita imbi mbi mo hungire.
  • Moshipangelo, yandja kovanandunge omukanda umwe womapulo ohunga nomundu nu raera onganga tjimanga tji pe notjiṋa tji tja runduruka tjimanga.
  • Rongerera okuțira kwoye: tja kutja mo kara oruveze oruingapi, ungurisa ombango imwe yokutja ‘mba za’ oruveze aruhe, nu pita nokuhina okukara ko orure.
Koutara imbwi (Omitara 10)
  1. Me rirongerere vi komaryangero?
  2. Hiṋa mbi me sokutoora?
  3. Matu yenene okutjita ye pamwe oruveze rwomaryangero?
  4. Me sokuhungira vi oruveze rwomaryangero?
  5. Hiṋa mbi me sokutjita tji ma tja “Me vanga okuyaruka konganda”?
  6. Omaryangero ye sokukara orure pu pe ṱa pi?
  7. Me piti vi nokuhina okumuzepaisa?
  8. Okuryangera omundu ngu nomutjise wokuzemba moshipangelo
  9. Okuyenda novanatje komaryangero
  10. Rikotamena kove omuini wina

Okuryangera omundu ngu wa suvera mondjuwo yondjeverero, ondjuwo yovakurumendu poo moshipangelo ku yenena okutuetere omerimwino omengi. Mape ya u ripura kutja mo hungire ye, mo eta ye, poo kutja omaryangero ye heya otjiṋa nandarire kutja omundu ke nokuzemburuka. Ye heya otjiṋa. National Institute on Aging i tja ovandu mbe notjindjumba tjokuzemba potuingi ve nyanda okukara novandu varwe nandarire kutja kave nokuzemburuka kutja omuryange oye une. Omukuma mbwi u yandja ozondunge ozitjita komurungu womaryangero, oruveze rwawo na kombunda yawo, pu nozondunge ohunga nokukara moshipangelo.

Me rirongerere vi komaryangero?

Okurongerera okasupi ku tjita omaryangero ye rire omapupu ku eṋe aveyevari.

  • Toorora oruveze oruwa. Dementia Australia i tunduuza okuryangera omundu tji tje ri popezu nomasa, kovandu ovengi omuhuka poo pokati keyuva. Family Caregiver Alliance i tunduuza okuzuva oruteto rwonduwo nokuryangera oruveze rwokusuva nungwari ka oruveze rwoviṋa vyokutjita.
  • Pura kovanandunge. Pura kutja omundu wa kara vi ndino, nu tara omirari ohunga novikurya, oupuka poo omayenda pendje.
  • Rongerisa ondjatu osupi yomaryangero. Otjiṋa tjimwe poo vivari okuryanga pamwe na vyo vya yenene (tara oruteto kehi mba).
  • Rongerera oviṋa ovisupi okutjivaza. Omundu mape ya a ha kara nezombuze, otji eta ozoye: ozombuze zonganda, ombepo, ombatasaneno yomaṋangero, ehungi ndi ri yeta ondjoroka.
  • Zikamisa omaundjiro woye omuini. Omaryangero tjiva maye kara noupyu nomahungiriro. Yarwe maye kara nokumwina poo omauzeu. Aviyevari ovyo ovina vyarwe.

Hiṋa mbi me sokutoora?

Toora oviṋa tji mu ma ryanga pamwe na vyo, nungwari ka oviṋa mbi mavi roro. Oviṋa oviwa vi kamburira mo:

  • Embo esupi roviperendero noviṋa vyoviperendero ovinene, mbya yela. Tjanga omatjangero kombunda yavyo kovanandunge.
  • Oruteto rwomizumbi vyomizumbi mbya suvera mongodi, pu nozombosiro ozongozu poo okambosiro okasupi.
  • Otjiṋa otjindjandje okutjizepa, tjimuna ombanda ndja tjiukirwa, okambanda poo ombaki.
  • Omaze wokuronga omake okukwata omake noupore, omundu tje tjaterwa kokutonwa.
  • Orutjanga poo embo roviperendero ohunga notjiṋa tja suverere rukuru, tjimuna okututa ovikunwa, oumotoka, ozonḓera poo okutereka.
  • Ovikurya mbya suvera, ovanandunge tji va tja oviwa.
  • Oviṋa mbya tjiukirwa mondjuwo. Family Caregiver Alliance i tunduuza ozongara, ovikunwa, oviperendero vyeṱunḓu noviperendero vyoviserekarera, poo otjiperendero otjinene tjoviperendero vyeṱunḓu vyorukuru.
  • Okatjendjeze, okutara oviperendero vyeṱunḓu poo okunyanda otjinyando otjipore pamwe.

Matu yenene okutjita ye pamwe oruveze rwomaryangero?

Okutjita otjiṋa pamwe ku isa po ombindu yomahungiriro. Dementia Australia i tunduuza okutara oviperendero, otjiungura otjipupu tjomake, okututa ouṱuṱu, omizumbi, okuryanga ovikurya pamwe, poo okukaryanga pendje. Omakumbyo warwe:

  1. Mu tare oviperendero. Raisa imbi mbi mo munu: “Tara ekori ndo.” “Ombanda ndji yomomeva mai munika nawa.” Esa omundu a hongorere po. Ove o ningire “Ngwi ingwi une?”
  2. Mu pose omizumbi nu mu imburire pamwe. Omizumbi mbya tjiukirwa mavi yenene okuvatera omutima nu okutuetere oruveze rwondjoroka pamwe, nandarire tji pe ri ouzeu okuhungira.
  3. Mu karyange okasupi. Family Caregiver Alliance i tunduuza okukaryanga monduwo, tjinenenene motjikunino tji tji ri mo. Okukaryangisiwa motjihavero wina ku varwa.
  4. Kwata omake noupore. Omaze okasupi nomakwatero omapupu komake mavi yenene okuporimanisa.
  5. Vatera nomeriwondjero. Dementia Australia i tja okuronga ozondjise, okupenda omanyala poo okuvatera omundu okuzara ozombanda za suvera, tje tjaterwa ko.
  6. Mu nyande otjinyando otjipupu. Family Caregiver Alliance i tunduuza oukarata, oudomino, poo atjihe omundu tja nyandere rukuru. Mokati kokatjendjeze, Picture Pairs ku yenena okunyandwa noviṋa vyoviperendero mbya isa po okuvaza nokuhina oruveze rwokutjinda. Photo Pairs ku tjita oviperendero mbi wa toorora vire otjinyando tjokupasanisa, noviperendero vi kara motjivarero tjoye.
  7. Mu tare otjiṋa pamwe. Family Caregiver Alliance i tunduuza oviserekarera vyokuyora noviserekarera vyorukuru. Nandarire kutja omundu ke nokuyenena okutjiwa ehungi, mu yenena okukara pamwe popezu nokuryanga oruveze.
  8. Lesa mokure. Otjimbo otjisupi, orupa ndwa suvera, poo ombapira okuza komundu weṱunḓu.
  9. Mu kare pamwe uriri. Okukwaterasana komake poo okukara pamwe nokumwina omaryangero watjiri. Alzheimer’s Association i tja kape noumba tji u hi nokutjiwa kutja mo hungire ye, noukaro woye ounaṋdengu tjinene.

Conversation Cards mai yenene okuvatera tji wa zu nokuhina oviṋa okutjivaza. Okarata akehe ke notjiperendero nepuriro ndi ri paturuka.

Me sokuhungira vi oruveze rwomaryangero?

  • Riṋonḓa oruveze aruhe. “Moro Tate, owami Mark, omuzandu woye.” NIA i tunduuza ovaryange okuriṋonḓa tjimanga okutenga ehungi.
  • Enda popezu komurungu nu u haama poruveze pu mamu tara momeho.
  • Ove overukisa poo okupatasana. NIA i tunduuza ovaryange kutja ave ha verukisa omundu tji ma tjiti ondataiziro poo tji ma zemba otjiṋa.
  • Kara nomuretima omambo tji maye ri ouzeu okumunwa. Yandja oruveze oruingi.
  • Zira komerimwino. Omundu tji ma munika oruhoze poo omb anxiety, yakura otjiṋa ho ngunda au hiya rundurura otjiṋa.
  • Ove pura omapuriro wokurora tjimuna “U ndji zemburuka?” poo “Wa rya ye omutenya?”

Tara ozondunge zetu zehunganeno komakwizikiro omengi.

Hiṋa mbi me sokutjita tji ma tja “Me vanga okuyaruka konganda”?

Zira komerimwino ngu ri kongotwe yomambo (embo retu ohunga nomundu tji ma kayenda komurungu okupura okuyaruka konganda ri kahurura ko). Family Caregiver Alliance i kahurura kutja “Me vanga okuyaruka konganda” potuingi i ri omuano wokutja “Hi nokuhina oupore,” nu i tunduuza ozombanguriro tjimuna “Ndji serekarera ohunga nonganda yoye” poo “Otjiṋa tjiṋe tji wa suvera tjinene ponganda?” Dementia Australia i wezera ko kutja “onganda” mai hee oruveze poo poruveze omundu pa ri noupore, tjimuna mounatje.

Rora:

  • okuyakura omerimwino: “Mai munika tjimuna mo zeri onganda.”
  • okuyandja oupore okupitira mokutonwa, tji tja yakurwa
  • okutara oviperendero poo okuhungira ohunga nonganda yeṱunḓu
  • okuningira okukaryanga, okunwa poo okutya otjiṋa

Ove patasana poo okuzuvaisa kutja ma yena okuza ngo. Kape na tji tji vatera potuingi nu potuingi ku eta omauzeu omengi.

Omaryangero ye sokukara orure pu pe ṱa pi?

Omasupi nu potuingi ye ungura nawa. Family Caregiver Alliance i tja omundu potuingi ke nokuzemburuka kutja wa kara oure wominute ndano poo ozombura ndano, nu i tunduuza kutja omaryangero yetatu omasupi motjivike ye yenena okukara nawa okukapita erimwe enene. Dementia Australia i tja kape nombara osemba yomaryangero poo oure osemba.

Movivike ovitenga kombunda yokutjinda mondjuwo yondjeverero, Family Caregiver Alliance i tunduuza okuryanga potuingi, nu okuzambo okurihonga mombango ndji mai tjitwa aruhe. Pura kovanandunge kutja ve muna ye.

Me piti vi nokuhina okumuzepaisa?

Okupita ku yenena okurira orupa oruzeu tjinene. Dementia Australia i tunduuza:

  • Tja kutja mo kara oruveze oruingapi tji wa kavaza. “Me yenene okukara oiri imwe, nu okuzambo me i kotjitengesa.”
  • Ungurisa otjiṋa tjimwe otjipupu okurira omayandero omawa. “Tji twa mana ombuimbi ndji, me piti.”
  • Twa po oruveze pamwe nokurya poo otjiṋa tjokutjita, poo ningira ovanandunge va vatere omundu okukara motjiṋa tjarwe.
  • Kara nombango osupi noimwe yokutja ‘mba za’ oruveze aruhe. Okukara ko orure, okuningira ondjesiro poo okukara “okasupi rukwao” ku yenena okutjita ombango yokutja ‘mba za’ moruyaveze i rire ouzeu.

Kombunda tji wa piti, oviṋa vyarwe okuhihamwa. Ri pa oruveze rwokusuva. Omundu tja zepere, ovanandunge potuingi ve yenena okumuvatera tjimanga.

Okuryangera omundu ngu nomutjise wokuzemba moshipangelo

Osipangelo si kara nombosiro, sya panguka nu si ura novandu omundu mbe hi nokutjiwa, notjiṋa ho tji yenena okurira ouzeu tjinene komundu ngu nomutjise wokuzemba. Embo ra NIA ohunga nokuyenda nomundu ngu notjindjumba tjokuzemba koshipangelo ri tunduuza:

  • Kara nomundu ngu ma kara pomundu otja pu mo yenene: omundu weṱunḓu, epanga ndi ri nongamburiro poo omurikendere ngwa kutwa.
  • Yandja kovanandunge omukanda womaundjiro womundu mbu mau raisa omihingo vye, ena nda suvera, imbi mbya suvera nambya ha suvere, imbi mbi mavi mu zepaisa, novizere vyomihihamo mbi hi nokuhungirwa. Twa po ozombapira mondjuwo na poruveze rwovanavere.
  • Vatera nokurya nokunwa. Ovakurumendu mave yenene okuhinombinḓu moukoto moshipangelo. Paturura oviṋa, vatere pokurya, rye pamwe, nu yandja omanuwa.
  • Eta oviṋa vyokuhuhumiṋa tjimuna oviperendero poo oviṋa vyomerikotameneno.
  • Punguhisa ombosiro. Zepa otivii nu punguhisa ombosiro yongodi nozombosiro zarwe.
  • Rora omihingo vyokuporimanisa, tjimuna omizumbi omivandje, okulesa, okukumba, okuimbura poo okutara oviperendero vyorukuru.
  • Tunduuza okuryanga otja pu pa ri nawa, pu nembo kovanandunge.
  • Raera onganga tjimanga omundu tji ma munika tjimuna wa rira omuvi poo wa runduruka. NIA i kahurura kutja okumuna ovipuka tjimanga tjinene, ku ku isanewa delirium, ku yenena okuetwa i oviṋa tjimuna omitjise, omutjise womburu, okuhinomeva motutu poo oviṋa vyomiti, nu ku hepa ombatero yonganga.

Omaryangero omasupi, omapori nomurungu mbwa tjiukirwa nombuimbi ndja suverwa mape ya ye rire orupa oruhuhumiṋe tjinene meyuva rosipangelo.

Okuyenda novanatje komaryangero

Ovanatje mave yenena okueta oupyu ouingi. Ve rongerera komurungu nomambo omapupu, ouatjiri, kara nomaryangero omasupi, nu ve pa otjiungura, tjimuna okuraisa otjiperendero tji va tjanga poo okuyandja otjiperendero. NIA i tja ovanatje novandu mbe notjindjumba tjokuzemba mave yenena okunyanda oviṋa ovipupu pamwe, tjimuna okutara embo roviperendero poo okupuratena komizumbi. Dementia Australia i tunduuza okurongerisa ondjatu osupi noviṋa vyokutja poo oviṋa vyokumwina okurira ovanatje ovanatiti noukaro ouwa.

Rikotamena kove omuini wina

Omaryangero ye yenena okururukisa nokuhihamisa omutima, tjinenenene omundu tja runduruka tjinene. Kape noumba okuryanga potuasupi tji wa hepa, okuyenda nepanga okumuvatera, poo okupita rukuru meyuva ndi ri ouzeu. Komakumbyo wokurikotamena kove omuini, tara omerikotameneno womurikendere. Tji u kara kokure, tara embo retu ohunga nomangero nongodhi nozombanguriro zoviperendero.

Omapuriro yeuva kehe

Hiṋa mbi me sokutoora tji me ryangere omundu ngu nomutjise wokuzemba?

Toora otjiṋa tji mu ma ryanga pamwe na tjo, nungwari ka tjiṋa tji mamu sokuhungirira ko. Embo esupi roviperendero, oruteto rwomizumbi vye mbya suvera, ombanda ondjandje, omaze wokuronga omake, orutjanga ohunga notjiṋa tja suverere rukuru, poo ovikurya mbi va yandjerwa i ovanandunge avihe mavi ungura nawa. Mondjuwo yondjeverero, oviperendero vyonganda noviṋa mbya tjiukirwa mavi yenene okutjita ondjuwo i rire tjimuna onganda.

Me sokukara oruveze oruingapi tji me ryangere omundu ngu nomutjise wokuzemba?

Kape noruveze orusemba. Omazumo omengi ye muna kutja omaryangero omasupi ngu maye tjitwa povikando potuingi ye ungura nawa okukapita inga omare ngu maye tjitwa poruveze orusupi, mena rokutja omundu ma yenene okururuka tjimanga nu mape ya a ha zemburuka kutja wa kara oruveze oruingapi. Tara ovizere vyokururuka nu pita omaryangero ngunda aye hiya kara nawa.

Hiṋa mbi me sokutja tji ma pura okuyaruka konganda?

Zira komerimwino, nungwari ka komambo. ‘Me vanga okuyaruka konganda’ potuingi ku heya kutja ‘Hi nokuhina oupore poo onguturiro.’ Rora okutja, ‘Ndji serekarera ohunga nonganda yoye,’ mu tare oviperendero pamwe, poo mu ningire okukaryanga poo okutya otjiṋa. Okupatasana poo okuzuvaisa kutja ma yena okuza ngo potuingi ku eta omauzeu omengi.

Tji me hi nokundji tjiukwa?

Mape ya tji hihamisa, posi yokutja o ha sokuverukisa poo okupura ‘Ko ndji tji i?’ Riṋonḓa mouwa nu u nyande oruveze ndwo pamwe. Ovandu ovengi ve kara nondjoroka mokukara novandu varwe nu ve zuva oupore womaryangero nandarire kutja kave nokutjiwa kutja oove une.

Me yenene okuvatera vi oruveze rwokukara moshipangelo?

Kara pomundu tji mo yenene, mu vatere okurya nokunwa, nu eta oviṋa mbya tjiukirwa tjimuna oviperendero. Yandja kovanandunge omukanda mbu mau tja omihingo vye, ena nda suvera, imbi mbya suvera nambya ha suvere, novizere vyomihihamo. Raera onganga tjimanga tji omundu ma munika tjimuna wa rira omuvi poo wa runduruka, mena rokutja okumuna ovipuka tjimanga mape ya ku raisa ouzeu woutjitu.

Ozongondzero

Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.

  1. Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  2. Residential Care Options: Visiting Someone in Dementia Care · Family Caregiver Alliance
  3. Visiting someone with dementia · Dementia Australia
  4. Taking a Person With Alzheimer's Disease to the Hospital · National Institute on Aging
  5. Helping Family and Friends Understand Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  6. Communication · Alzheimer's Association

Wa zikamene omunyando omuhororeke?

Oviuriro ovinene, kape nomutarero woruve, kape nomarano nu kape notji tji hepa okuriyandja kurova. Nyandee pamwe morungovi rwoye.

Tora omanyando inga pamwe nove

Oruvara rwa Golden Moments rwouhinga rwa iPhone, iPad na Android: ovisere vyoviuriro ovinene, omanyando nozofoto zekunduriro royi, nozongovora zoviuriro mbi ungura nokuhina Wi‑Fi. Kaku nombatero yorakondu, ozombongwa, oruve poo omarano.