Cadley as Slaynt Ynçhyn: Toshiaght Ronsaghey

Ta cadley as slaynt ynçhyn ceanglit dy baghtal, agh ta sleih foast gobbraghey magh kys t’ad ceanglit. Ta studeyryn ennagh cheangley cadley giare rish gaue ny s’yrjey dy vee-chooinaghtyn. Er y laue elley, ta mee-chooinaghtyn mennick cur drogh orroo er cadley. Ta’n duillag shoh soilshaghey magh cre ta’n ronsaghey dy hoilshaghey as nagh vel eh, cur cliaghtaghyn cadley ymmydoil, as loayrt mychione doilleeidyn cadley ta cadjin ayns mee-chooinaghtyn. Cha nel eh cur coyrle mychione cummaghyn cadley; lhisagh y chooish shen ve loayrit rish docteyr.

Vel drogh chadley ceanglit rish mee-chooinaghtyn?

Ta studeyryn foddey ennagh cheangley cadley giare rish gaue ny s’yrjey dy vee-chooinaghtyn, agh cha nel yn toshiaght shickyr foast.

• Studeyr 25 bleeaney ayns Bretin. Ren roonsheyderyn jeeaghyn er mysh 8,000 dy ’leih ayns studeyr Whitehall II. Va gaue ny s’yrjey dy vee-chooinaghtyn ny lurg ec sleih ren cadley shey ooryn ny sloo ec eash 50 ny 60 na sleih ren cadley shiaght ooryn. Va gaue mysh 30% ny s’yrjey ec sleih ren cadley shey ooryn ny sloo ec 50, 60 as 70 na sleih ren cadley shiaght ooryn dy reiltagh. Va shoh ny studeyr jeeagh-erriu, myr shen t’eh soilshaghey kiangley, cha nee oyr.
• Briwnys Cho-vriwnys Lancet. Cha ren Co-vriwnys Lancet 2024 cadley y chur er e rolley dy 14 housaneyn gaue oddys ve caghlaait. Hug eh briwnys nagh row yn toshiaght shickyr dy liooar. Un oyr: ta caghlaaghyn ayns yn ynçhyn voish mee-chooinaghtyn goaill toshiaght bleeantyn roish breearrey, as foddee ad cur drogh orroo er cadley. Ayns un studeyr mooar, hie kiangley eddyr cadley foddey as mee-chooinaghtyn ersooyl tra va ny chied queig bleeaney dy eiyrtys currit er-lheh.

Myr shen, cha nel oie ghiare ny keayrtyn ny oyr imnea. Ta cadley reiltagh, mie feeu shirrey er y fa dy vel eh cooney lesh stayd aignagh, alertys as sauçhys jiu.

Cre ta’n ronsaghey “glenney yn ynçhyn” ayns cadley?

Foddee dy vel oo er lhaih dy vel cadley “glanney” yn ynçhyn. Ta’n smooinaght shen çheet voish ronsaghey firrinagh, agh t’eh ayns e toshiaght.

• Ayns lughyn. Ren studeyr ayns 2013, soilsheet ec NIH, feddyn magh dy ren yn boayl eddyr killagyn ynçhyn gaase mysh 60% tra va lughyn ny chadley. Ren ushtey shiaulley trooid yn ynçhyn ny sassey, trooid ny ta roonsheyderyn gra rish y chorys glymphatic. Ren beta-amyloid, proteen cheanglit rish Alzheimer, glenney ny s’tappee ass ynçhyn lughyn ren cadley.
• Ayns sleih. Ren studeyr beg ayns 2018 scannane y chur er 20 persoon slayntoil, 22 gys 72 bleeaney d’eash, lurg oie chadjin as lurg oie gyn cadley. Lurg yn oie gyn cadley, ren cowrey ayns scannane ynçhyn son beta-amyloid gaase mysh 5% ayns boayl goaill stiagh yn hippocampus, ayrn scanshoil son cooinaghtyn. Dennee ny h-ughdaryn shoh toshiaght ro-laue. Cha row fys oc row yn caghlaa goll ersooyl lurg aash, ny row eh çheet voish glenney ny s’leaie ny voish ny smoo amyloid ve jeant.
• T’eh gobbraghey daa raad. Ta Co-vriwnys Lancet cur tastey dy vod cruinnaghey amyloid hene cur drogh orroo er cadley ayns sleih shinney.

Ta ny feddynyn shoh cooney dy hoilshaghey cre’n fa ta roonsheyderyn goaill sym ’sy chadley. Cha nel ad soilshaghey dy vel cadley ny share lhiettal Alzheimer.

Cre ny cliaghtaghyn cadley oddys cooney?

Ta feme ec sleih shinney er mysh 7 gys 9 ooryn dy chadley ’syn oie, yn un earroo as sleih elley, rere yn Instityd Ashoonagh er Lannidys (NIA). Ta ny coyrleyn echey goaill stiagh:

• Cum traa reiltagh. Gow dy lhie as irree ec yn un traa dagh laa, eer er jerrey-shiaghtinyn.
• Croo cliaghtey feagh. Lhaih, eaisht rish kiaull sheeoil ny gow faasey çheh roish lhie.
• Jean y shamyr lhiabbagh gerjoil, cha nel eh ro çheh ny ro ouyr.
• Cum smoo lesh caffeine ayns y laa anmagh. Foddee coffey, tey, soda as çhocolaat cur ort tannaghtyn dooisht.
• Jean shaghney yn yough, eer beggan, ta’n NIA coyrlaghey.
• Jean shaghney bee mooar cheusthie jeh daa ny tree ooryn roish lhie, as jough mooar ayns y laa anmagh.
• Obbree dy reiltagh, agh cha nel eh cheusthie jeh 3 ooryn roish lhie. Jeeagh er y lhiass-choontey obbraghey ain.
• Cum skreeynyn ass y shamyr lhiabbagh. Ta’n NIA coyrlaghey gyn jeeaghyn er y çhellveeish ny ymmyd y yannoo jeh co-earrooder, çhellvane ny taiblet ayns shen.
• Jean shaghney traaghyn cadley ayns y laa anmagh ny ’syn astyr my oddys oo.

Doilleeidyn cadley ayns mee-chooinaghtyn

Ta caghlaaghyn ayns cadley cadjin ayns mee-chooinaghtyn. Ta’n NIA cur stiagh cadley lane ny ro veg, doostey ymmodee keayrtyn ’syn oie, as traaghyn cadley mooar ’sy laa. T’eh cur coontey myrgeddin jeh sundowning: neu-fea, imnea ny mee-hushtey ta goaill toshiaght ny gaase ny s’troshey myr ta soilshey yn laa goll ersooyl.

Ta coyrleyn son sleih ta cur kiarail, voish NIA, goaill stiagh:

1. Faigh soilshey yn laa as gleashaght moghey. Gow magh ny soie rish uinnag ’sy laa, as cooin lesh y phersoon ve goll er dagh laa. Foddee soilshey sollys cooney dy chaghlaa clag y chorp.
2. Screeud obbraghyn breeoil son y voghrey. Jean eab dy gholl er faasey ’sy voghrey ny dy ghoaill y vee smoo ec y vean-laa.
3. Cum traaghyn cadley giare as moghey. Cum smoo lesh traaghyn cadley ayns y laa anmagh.
4. Jean yn astyr feagh. Insh soilshey, lhiettal feiyr, as cloie kiaull sheeoil my ta’n persoon goaill soylley jeh. Ta ny smoo coyrleyn ayns y lhiass-choontey ain er neu-fea ayns y laa anmagh.
5. Cum cliaghtey lhie reiltagh. Ta lhaih magh ec yn un traa dagh oie ny sampleyr veih NIA. Ta cliaghtey laaoil reiltagh cooney myrgeddin.
6. Cum smoo lesh caffeine as yn yough.
7. Jean ymmyd jeh soilsheenyn oie ’sy shamyr lhiabbagh, ’sy halley as ’sy chamyr vaaish.

Son doostey ’syn oie, ta coyrleyn sauçhys thie NIA goaill stiagh soilsheenyn oie ny tasteryn soilshey hene-obbragh, barranyn greimmey ’sy chamyr vaaish, tape daahit er oirranyn steppyn, as cummaghyn currit ayns boayl fo ghlass.

Foddee obbyr ghiare, feagh ayns yn astyr cooney lesh ooilley ve feagh. Jean eab dy ghoaill tammylt dy Ennal Feagh ny paart dy Chartyn Comraaghey ayns aght feagh. Jean shaghney reddyn greesaghey er-gerrey da lhie, as scuirr tra ta’n persoon er nyannoo dy liooar.

Ta cadley brisht cur laadey er sleih ta cur kiarail myrgeddin. Ta y lhiass-choontey ain son sleih ta cur kiarail hene loayrt mychione raaidyn dy gheddyn aash as cooney.

As apnea cadley?

Ta apnea cadley cur er ennal scuirr son tammylt beg ’sy chadley, mennick ymmodee keayrtyn ’syn oie. Ta NIA gra, mannagh vel eh kiarit, dy vod eh cur lesh doilleeidyn gollrish tranlaase-folley ard, stroke ny coayl cooinaghtyn. Ta cowraghyn goaill stiagh snore ard as laccal cadley ’sy laa, as cha nel fys ec ram sleih dy vel eh orroo. Ta Co-vriwnys Lancet cur coontey jeh aavriwnys 11 studeyr ayn va gaue mysh 43% ny s’yrjey dy vee-chooinaghtyn ec sleih lesh apnea cadley. Cha ren monney jeh ny studeyryn shen cur geill da troshid, agh, myr shen ta’n kiangley neu-hickyr.

Oddys apnea cadley ve feddynit magh as kiarit. Ta NIA cur tastey dy vel inneen CPAP cooney dy mennick. My ta uss ny’n persoon ta oo kiarail er e hon snore dy ard, scuirr veih ennal ’sy chadley, ny feer chadlagh ’sy laa, insh da docteyr.

Fockle mychione cummaghyn cadley

Cha nel shin cur coyrle mychione cummaghyn cadley ny stoo elley. Ta NIA cur tastey dy vod cummaghyn cadley cooney son tammylt giare agh nagh vel ad kiarail son neu-chadley. T’eh cur tastey myrgeddin dy vod paart dy chummaghyn currit dy chooney lesh sleih lesh Alzheimer cadley cur er y gaue dy haaghys, tuittymyn as mee-hushtey. Ny toshee, ny scuirr ny ny caghlaa cummey cadley erbee, goaill stiagh cooney cadley oddys oo kionnaghey gyn oardagh, gyn loayrt rish docteyr ny pharmaseyr.

Loayr rish docteyr

Jeeagh er docteyr my ta uss ny’n persoon ta oo kiarail er e hon hames skee, as doilleeid cadley oc bunnys dagh oie, snore dy ard, ny scuirr veih ennal ’syn oie. My ta doilleeidyn cadley ayns mee-chooinaghtyn tannaghtyn, ta NIA coyrlaghey coyrle leigh y hirrey. Foddee scrutaghey cur magh oyryn gollrish pian, doilleeid cadley elley, doghan ny foill lhiassid. Ta feme er kiarail çhelleeragh son mee-hushtey obbragh, ny caghlaa obbragh ayns cadley marish mee-hushtey. Lhaih tra lhisagh oo jeeaghyn er docteyr.

She fysseree cadjin t’ayn ’sy duillag shoh, cha nee coyrle leigh. Jeeagh er y jiooldey leigh ain.